علم ارادی معصوم
 | این یک مقالهٔ خرد است. میتوانید با گسترش آن به امامتپدیا کمک کنید. |
- اين مدخل از زیرشاخههای بحث علم معصوم است. "علم ارادی معصوم" از چند منظر متفاوت، بررسی میشود:
- در این باره، تعداد بسیاری از پرسشهای عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل علم معصوم (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.
مقدمه
- ارادی بودن علوم اهل بیت(ع) و ادله آنان: إرادی بودن، بدین معنا است که که اگر اهل بیت(ع) بخواهند میدانند و اگر نخواهند و إراده نکنند نمیدانند. این دیدگاه در مباحث علوم اهل بیت(ع) نظریهإی مشهور است بهطوری که برخی مانند صاحب حدائق الاصول ادعای اجماع کردهأند.[۱] آشتیانی میگوید: اولاً ما منع میکنیم که معصوم به تمام جزئیات افعال مکلفین و اقوال آنان علم فعلی داشته باشد نهایت اینکه آنان قادر هستند "إن شاووا علموا". ثانیاً بر فرض قبول کنیم که معصومین(ع) به جمیع جزئیات افعال، علم حضوری دارند که این رأی دیدگاه اهل ضلالت و گمراهی است... . مستند این نظریه چند دسته روایات است:
روایات دسته اول: روایاتی میگوید: امام(ع) هر گاه بخواهد میداند و یا هر وقت بخواهد خداوند آگاهش میکند. اصول کافی بابی تحت عنوان "بَابُ أَنَّ الْأَئِمَّةَ (ع) إِذَا شَاءُوا أَنْ يَعْلَمُوا عُلِّمُوا" منعقد نموده که دارای سه روایت که هر سه از امام صادق(ع) و مضمون هر سه مشابه هم هستن:
- امام(ع) اگر بخواهد میداند[۲]؛
- همانا امام(ع) اگر بخواهد بداند میداند[۳]؛
- وقتی که امام(ع) میخواهد چیزی را بداند خداوند او را آگاه میکند[۴][۵]
روایات دسته دوم: روایاتی که مسئله قبض و بسط علم اهل بیت(ع) را مطرح میکنند. معمر بن خلاد از امام موسی کاظم(ع) پرسید آیا شما علم غیب میدانید امام(ع) در پاسخ فرمود: امام باقر(ع) فرموده است: علم برای ما گشایش مییابد و ما آگاهی مییابیم و گرفتگی مییابد و دیگر آگاهی نمییابیم.[۶] مولی محمد صالح مازندرانی شارح اصول کافی مینویسد: منظور از بسط علم، فعلی بودن آن است و مراداز قبض عدم فعلیت علم، گرچه با توجه و التفات میداند.[۷] روایات دسته سوم: روایاتی که مربوط به افزایش علوم آنان است و اگر علوم آنان فعلی بود افزایش آن معنای معقولی نخواهد داشت. زراره میگوید از امام باقر(ع) شنیدم که میفرمود: اگر علم ما فزونی نمییافت، پایان میپذیرفت. عرض کردم: چیزی بر شما افزوده میشود که پیامبر خدا(ع) آن را نمیدانست؟ فرمود: هر گاه بنای افزایش علم باشد، نخست بر پیامبر خدا(ع) و سپس بر امامان(ع) عرضه میشود تا به ما میرسد.[۸] امام صادق(ع) نیز میفرماید: شب جمعهإی نیست مگر اینکه اولیای خدا سرور ویژهإی دارند. هنگامی که شب جمعه فرا میرسد رسول خدا(ع) با عرش ارتباط برقرار میکند و من نیز همراه او با عرش تماس حاصل میکنم و در نتیجه با علمی که از آنجا بهره بردم باز میگردم و اگر این نبود قطعاً آنچه در نزد ماست پایان میپذیرفت.[۹] علامه طباطبائی در تبیین این روایت با توجه به ارادی بودن علم اهل بیت(ع) چنین میفرماید: اشکال ندارد که "اذا شاءوا علموا" از راه صعود ارواح آنها در شبهای جمعه باشد.[۱۰] روایات دسته چهارم: روایاتی که نشانگر عدم آگاهی اهل بیت(ع) به برخی موضوعات است. و چون جهل و ناآگاهی با اصل علم اهل بیت(ع) منافات دارد بنابراین توجیه صحیح اینها عدم فعلیت و إرادی بودن علم آنان است. مانند جریان گم شدن شتر پیامبر(ص) و امثال آن. در حدیث موثقی عمار ساباطی از امام صادق(ع) میپرسید: آیا امام(ع) علم غیب میداند؟ فرمود: نه، لیکن هر گاه بخواهد بر چیزی آگاهی یابد، خداوند او را بدان آگاه میگرداند.[۱۱] بررسی و نقد دیدگاه:
- ادعای اجماع صاحب حدائق الاصول صحیح نیست برای این که عدهإی دیگر از دانشمندان در مقابل، به فعلی بودن علوم اهل بیت(ع) معتقدند مانند صاحب المعارف السلمانیه و دیگران.
- روایات دسته اول گرچه در ارادی بودن علوم اهل بیت(ع) صراحت دارند امااشکالاتی متوجه آن است: اولاً خبر واحدند و سه روایت بیشتر نیستند. ثانیاً رجال سند از ابن مسکان به بعد در دو تای آنها یکی است و منتهی به ابی الربیع میشود که در حقیقت یک روایت است. ثالثاً سند قابل اعتمادی ندارند. شعرانی نیز در تعلیقه بر شرح اصول کافی ضعف روایت مذکور را یادآوری میکند گرچه به نظر ایشان این روایات مخالف اصول مذهب نیستند؛ "و أحادیث الباب و إن کان جمیعها ضعیفة لکنها لا تخالف أصول المذهب".
- روایات دسته دوم که مربوط به افزایش علوم اهل بیت(ع) است، گرچه افزایش و ازدیاد علم اهل بیت(ع)، امر ممکن و معقول است ولی در مورد احکام حدود و قصاص و سایر احکام شرعی معارف دینی اصول عقاید توجیه ناپذیرند، زیرا لازمه آن عدم آگاهی اهل بیت(ع) به مسائل دینی است در حالی که عقلا ضرورت دارد که اهل بیت(ع) به آن امور علم فعلی داشته باشند. برخی علما در مورد روایات افزایش علوم و قبض و بسط آن معتقدند که این روایات در حقیقت بیانگر آن است که آنان پیوسته به فیض الهی محتاجند[۱۲].
پرسشهای وابسته
- علم شأنی یا استعدادی یا ارادی و اختیاری معصوم به چه معناست؟ (پرسش)
- علم غیب شأنى یا استعدادی یا ارادی و اختیاری به چه معناست؟ (پرسش)
جستارهای وابسته
منبعشناسی جامع علم معصوم
منابع
پانویس
با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل میشوید:
- ↑ به نقل از المعارف السلمانیه، ص ۵۸.
- ↑ " إِنَّ الْإِمَامَ إِذَا شَاءَ أَنْ يَعْلَمَ عَلِم".
- ↑ " إِنَّ الْإِمَامَ إِذَا شَاءَ أَنْ يَعْلَمَ أُعْلِم".
- ↑ " إِذَا أَرَادَ الْإِمَامُ أَنْ يَعْلَمَ شَيْئاً أَعْلَمَهُ اللَّهُ ذَلِك".
- ↑ اصول کافی، ج۱، ص۲۵۸.
- ↑ " يُبْسَطُ لَنَا الْعِلْمُ فَنَعْلَمُ وَ يُقْبَضُ عَنَّا فَلَا نَعْلَمُ ".
- ↑ شرح اصول الکافی، ج ۶، ص ۳۱.
- ↑ "اصول کافی"، ج۱، ص ۲۵۵.
- ↑ بصائر الدرجات ص ۳۶ و بحار الانوار، ج ۲۲، ص ۵۵۲ و ج ۲۶، ص ۹۰.
- ↑ در محضر علامه طباطبائی، ص ۱۴۸.
- ↑ اصول کافی، ج۱، ص۲۵۷.
- ↑ مهدیفر، حسن، علوم اهل بیت ویژگیها ابعاد و مبادی آن، ص۲۱۸ الی ۲۲۴.