اسباط بن محمد قرشی

آشنایی اجمالی

ابومحمد اسباط بن محمد بن عبدالرحمن بن خالد بن میسره قرشی کوفی، از موالیان است. وی در چینش تاریخی روات بر اساس مبانی رجالی آیت‌الله بروجردی از کبار طبقه پنجم شمرده می‌شود حال آنکه ابن حجر او را در زمره راویان طبقه نهم جای داده است. او از اصحاب امام صادق(ع) به شمار می‌آید^[۱]. نام وی در برخی اسناد حدیثی ذکر شده است^[۲]، اما با وجود ثبت نام او در شمار اصحاب، روایتی از آن حضرت نقل نکرده است. اسباط بن محمد از محدثانی همچون اعمش، ابواسحاق شیبانی، محمد بن عجلان و ثوری حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان اسحاق بن راهویه، احمد بن حنبل، ابن ابی‌شیبه و ابن نمیر می‌باشند^[۳].

درباره شخصیت اسباط بن محمد، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون کوفیان، محمد بن سعد و عقیلی وی را محدثی با درجاتی از ضعف دانسته و مدعی شده‌اند که در نقل حدیث دچار وهم می‌گردد^[۴]. در مقابل، بزرگانی چون یحیی بن معین، ابن ابی‌حاتم رازی، عجلی و ابن حبان بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند^[۵]. او از راویان اهل سنت بوده و احادیثی همسو با باورهای مذهب خود نقل کرده است^[۶]؛ با این حال، طبق روایتی که شاگردش ابن عمار موصلی نقل می‌کند، وی از محدثان بزرگ دوران خود بوده^[۷] و روایات متعددی نیز در فضایل اهل بیت(ع) نقل کرده است^[۸]. وی در حدود سال ۱۹۹ یا ۲۰۰ ق درگذشت^[۹].^[۱۰]

جستارهای وابسته

عبید بن اسباط قرشی (فرزند)

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۳

پانویس

↑ رجال الطوسی، ص۱۶۶، ش۱۹۱۶؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۳۵۴، ش۳۲۰.
↑ ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال الطوسی، ص۱۶۶، ش۱۹۱۶؛ منهج المقال، ج۲، ص۲۵۴، ش۴۳۲؛ نقد الرجال، ج۱، ص۱۸۸، ش۴۰۲؛ مجمع الرجال، ج۱، ص۱۸۳؛ جامع الرواه، ج۱، ص۷۹؛ طرائف المقال، ج۱، ص۴۰۲، ش۳۲۰۴؛ تنقیح المقال، ج۸، ص۴۳۶، ش۱۸۵۴؛ أعیان الشیعه، ج۳، ص۲۵۷؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۵۳۹، ش۱۹۵۱؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۷۲۴، ش۶۷۴؛ معجم رجال الحدیث، ج۳، ص۱۸۸، ش۱۱۰۰.
ب. منابع سنی: الطبقات الکبری، ج۶، ص۳۹۳؛ تاریخ ابن معین، ج۱، ص۱۹۹، ش۱۲۸۴؛ طبقات خلیفه، ص۲۹۳؛ التاریخ الکبیر، ج۲، ص۵۳، ش۱۶۵۷؛ معرفة الثقات، ج۱، ص۲۱۷، ش۶۳؛ الضعفاء العقیلی، ج۱، ص۱۱۹، ش۱۴۴؛ الجرح و التعدیل، ج۲، ص۳۳۲، ش۱۲۶۳؛ ابن حبان، الثقات، ج۶، ص۸۵؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۲۷۳، ش۱۳۷۸؛ تاریخ أسماء الثقات، ص۴۳، ش۱۰۲؛ تاریخ بغداد، ج۷، ص۴۸، ش۳۵۰۲؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۳۵۴، ش۳۲۰؛ الکاشف، ج۱، ص۲۳۲، ش۲۶۷؛ المغنی فی الضعفاء، ج۱، ص۱۰۳؛ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۳۵۵، ش۱۱۶؛ تاریخ الإسلام، ج۱۳، ص۹۲؛ العبر فی خبر من غبر، ج۱، ص۳۳۲، الوافی بالوفیات، ج۸، ص۲۴۹؛ البدایة والنهایه، ج۱۰، ص۲۶۹؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۷۵، ش۷۱۱؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۷۶، ش۳۲۰؛ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۱۸۵، ش۳۹۵؛ لسان المیزان، ج۷، ص۱۷۳، ش۲۲۶۲؛ شذرات الذهب، ج۱، ص۳۵۸؛ خلاصة تذهیب الکمال، ص۲۶.
در منابع اهل سنت، واسطه‌های بین أسباط و پیامبر اکرم(ص) کامل ذکر شده است: «... حدثنا یحیی بن أیوب المقابری، ثنا أسباط بن محمد، عن أبی رجاء الخراسانی، عن عباد بن کثیر، عن الجریری، عن أبی نضرة، عن جابر، و أبی سعید، رضی الله عنهما قالا: قال رسول الله(ص): إیاکم و الغیبة، فإن الغیبة أشد من الزنا...»؛ المعجم الأوسط، ج۶، ص۳۴۸، کتاب المجروحین، ج۲، ص۱۶۸.
«عَنْ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ بِإِسْنَادِهِ يَرْفَعُهُ إِلَى النَّبِيِّ(ص) أَنَّهُ قَالَ الْغِيبَةُ أَشَدُّ مِنَ الزِّنَا فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ(ص) وَ لِمَ ذَلِكَ قَالَ صَاحِبُ الزِّنَا يَتُوبُ فَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ صَاحِبُ الْغِيبَةِ يَتُوبُ فَلَا يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِ حَتَّى يَكُونَ صَاحِبُهُ الَّذِي يُحِلُّهُ» تفسیر کنز الدقائق، ج۱۲، ص۳۴۵ به نقل از الخصال، ج۱، ص۶۲، ح۹۰.
↑ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۱۸۵، ش۳۹۵.
↑ "فيه بعض الضعف" و "ربما يهم في شيء تاریخ بغداد، ج۷، ص۴۹.
محمد بن سعد: "وكان ثقة صدوقاً إلا أن فيه بعض الضعف" الطبقات الکبری، ج۶، ص۳۹۳.
عقیلی: "أسباط بن محمد القرشي، ربما يهم في شيء" ضعفاء العقیلی، ج۱، ص۱۱۹، ش۱۴۴.
↑ یحیی بن معین: أسباط بن محمد ثقة تاریخ معین، ج۱، ص۱۹۹، ش۱۲۸۴.
ابن ابی‌حاتم رازی: "سمعت أبي يقول: أسباط بن محمد صالح" الجرح و التعدیل، ج۲، ص۳۳۲، ش۱۲۶۳.
عجلی: "أسباط بن محمد بن عبدالرحمن القرشي لا بأس به" معرفة الثقات، ج۱، ص۲۱۷، ش۶۳؛ الثقات، ج۶، ص۸۵.
↑ تاریخ بغداد، ج۱۱، ص۳۹۵؛ المعجم الکبیر، ج۳، ص۲۶، ش۲۵۶۰؛ المصنف، ج۱، ص۴۲۵، ش۳.
↑ قال ابن عمار الموصلی: سمعنا منه ثلاثة آلاف حدیث؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۷۵، ش۷۱۱؛
قال محمد بن عبدالله ابن عمار الموصلی قال لنا وکیع اسمعوا منه فسمعنا منه و کان حدیثه ثلاثة آلاف. تهذیب التهذیب، ج۱، ص۱۸۵.
↑ شواهد التنزیل، ج۲، ص۱۳۹، ش۷۷۴؛ المعجم الکبیر، ج۳، ص۱۱۳، ش۲۸۳۴؛ مناقب أمیر المؤمنین(ع)، ج۲، ص۱۵۵، ش۶۳۲.
↑ سمعانی در عنوان الدارقطنی می‌نویسد: هذه النسبة إلی دار القطن، و هی کانت محلة ببغداد کبیرة خربت الساعة؛ سمعانی، الأنساب، ج۲، ص۴۳۸.
علامه تستری ذیل عنوان أبو السرایا نوشته است: اسمه السری بن منصور الشیبانی و هو الذی خرج أیام المأمون و دعا إلی ابن طباطبا؛ قاموس الرجال، ج۱۱، ص۳۴۱؛ تاریخ بغداد، ج۷، ص۵۰؛ تاریخ بغداد، ج۷، ص۵۰، ش۳۵۰۲؛ تاریخ الإسلام، ج۱۳، ص۷۵، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۳۸۶، تقریب التهذیب، ج۱، ص۷۶، ش۳۲۰.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۳، ص۳۷۱-۳۷۷.

[1] رجال الطوسی، ص۱۶۶، ش۱۹۱۶؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۳۵۴، ش۳۲۰.

[2] ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال الطوسی، ص۱۶۶، ش۱۹۱۶؛ منهج المقال، ج۲، ص۲۵۴، ش۴۳۲؛ نقد الرجال، ج۱، ص۱۸۸، ش۴۰۲؛ مجمع الرجال، ج۱، ص۱۸۳؛ جامع الرواه، ج۱، ص۷۹؛ طرائف المقال، ج۱، ص۴۰۲، ش۳۲۰۴؛ تنقیح المقال، ج۸، ص۴۳۶، ش۱۸۵۴؛ أعیان الشیعه، ج۳، ص۲۵۷؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۵۳۹، ش۱۹۵۱؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۷۲۴، ش۶۷۴؛ معجم رجال الحدیث، ج۳، ص۱۸۸، ش۱۱۰۰.
ب. منابع سنی: الطبقات الکبری، ج۶، ص۳۹۳؛ تاریخ ابن معین، ج۱، ص۱۹۹، ش۱۲۸۴؛ طبقات خلیفه، ص۲۹۳؛ التاریخ الکبیر، ج۲، ص۵۳، ش۱۶۵۷؛ معرفة الثقات، ج۱، ص۲۱۷، ش۶۳؛ الضعفاء العقیلی، ج۱، ص۱۱۹، ش۱۴۴؛ الجرح و التعدیل، ج۲، ص۳۳۲، ش۱۲۶۳؛ ابن حبان، الثقات، ج۶، ص۸۵؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۲۷۳، ش۱۳۷۸؛ تاریخ أسماء الثقات، ص۴۳، ش۱۰۲؛ تاریخ بغداد، ج۷، ص۴۸، ش۳۵۰۲؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۳۵۴، ش۳۲۰؛ الکاشف، ج۱، ص۲۳۲، ش۲۶۷؛ المغنی فی الضعفاء، ج۱، ص۱۰۳؛ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۳۵۵، ش۱۱۶؛ تاریخ الإسلام، ج۱۳، ص۹۲؛ العبر فی خبر من غبر، ج۱، ص۳۳۲، الوافی بالوفیات، ج۸، ص۲۴۹؛ البدایة والنهایه، ج۱۰، ص۲۶۹؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۷۵، ش۷۱۱؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۷۶، ش۳۲۰؛ تهذیب التهذیب، ج۱، ص۱۸۵، ش۳۹۵؛ لسان المیزان، ج۷، ص۱۷۳، ش۲۲۶۲؛ شذرات الذهب، ج۱، ص۳۵۸؛ خلاصة تذهیب الکمال، ص۲۶.
در منابع اهل سنت، واسطه‌های بین أسباط و پیامبر اکرم(ص) کامل ذکر شده است: «... حدثنا یحیی بن أیوب المقابری، ثنا أسباط بن محمد، عن أبی رجاء الخراسانی، عن عباد بن کثیر، عن الجریری، عن أبی نضرة، عن جابر، و أبی سعید، رضی الله عنهما قالا: قال رسول الله(ص): إیاکم و الغیبة، فإن الغیبة أشد من الزنا...»؛ المعجم الأوسط، ج۶، ص۳۴۸، کتاب المجروحین، ج۲، ص۱۶۸.
«عَنْ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ بِإِسْنَادِهِ يَرْفَعُهُ إِلَى النَّبِيِّ(ص) أَنَّهُ قَالَ الْغِيبَةُ أَشَدُّ مِنَ الزِّنَا فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ(ص) وَ لِمَ ذَلِكَ قَالَ صَاحِبُ الزِّنَا يَتُوبُ فَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ صَاحِبُ الْغِيبَةِ يَتُوبُ فَلَا يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِ حَتَّى يَكُونَ صَاحِبُهُ الَّذِي يُحِلُّهُ» تفسیر کنز الدقائق، ج۱۲، ص۳۴۵ به نقل از الخصال، ج۱، ص۶۲، ح۹۰.

[3] تهذیب التهذیب، ج۱، ص۱۸۵، ش۳۹۵.

[4] "فيه بعض الضعف" و "ربما يهم في شيء تاریخ بغداد، ج۷، ص۴۹.
محمد بن سعد: "وكان ثقة صدوقاً إلا أن فيه بعض الضعف" الطبقات الکبری، ج۶، ص۳۹۳.
عقیلی: "أسباط بن محمد القرشي، ربما يهم في شيء" ضعفاء العقیلی، ج۱، ص۱۱۹، ش۱۴۴.

[5] یحیی بن معین: أسباط بن محمد ثقة تاریخ معین، ج۱، ص۱۹۹، ش۱۲۸۴.
ابن ابی‌حاتم رازی: "سمعت أبي يقول: أسباط بن محمد صالح" الجرح و التعدیل، ج۲، ص۳۳۲، ش۱۲۶۳.
عجلی: "أسباط بن محمد بن عبدالرحمن القرشي لا بأس به" معرفة الثقات، ج۱، ص۲۱۷، ش۶۳؛ الثقات، ج۶، ص۸۵.

[6] تاریخ بغداد، ج۱۱، ص۳۹۵؛ المعجم الکبیر، ج۳، ص۲۶، ش۲۵۶۰؛ المصنف، ج۱، ص۴۲۵، ش۳.

[7] قال ابن عمار الموصلی: سمعنا منه ثلاثة آلاف حدیث؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۷۵، ش۷۱۱؛
قال محمد بن عبدالله ابن عمار الموصلی قال لنا وکیع اسمعوا منه فسمعنا منه و کان حدیثه ثلاثة آلاف. تهذیب التهذیب، ج۱، ص۱۸۵.

[8] شواهد التنزیل، ج۲، ص۱۳۹، ش۷۷۴؛ المعجم الکبیر، ج۳، ص۱۱۳، ش۲۸۳۴؛ مناقب أمیر المؤمنین(ع)، ج۲، ص۱۵۵، ش۶۳۲.

[9] سمعانی در عنوان الدارقطنی می‌نویسد: هذه النسبة إلی دار القطن، و هی کانت محلة ببغداد کبیرة خربت الساعة؛ سمعانی، الأنساب، ج۲، ص۴۳۸.
علامه تستری ذیل عنوان أبو السرایا نوشته است: اسمه السری بن منصور الشیبانی و هو الذی خرج أیام المأمون و دعا إلی ابن طباطبا؛ قاموس الرجال، ج۱۱، ص۳۴۱؛ تاریخ بغداد، ج۷، ص۵۰؛ تاریخ بغداد، ج۷، ص۵۰، ش۳۵۰۲؛ تاریخ الإسلام، ج۱۳، ص۷۵، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۳۸۶، تقریب التهذیب، ج۱، ص۷۶، ش۳۲۰.

[10] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۳، ص۳۷۱-۳۷۷.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]