اسماعیل بن موسی بن جعفر الکاظم

آشنایی اجمالی

نام کامل وی اسماعیل بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی‌طالب(ع)^[۱]، از فرزندان امام موسی کاظم(ع) است. او در سال ۱۹۹ هجری قمری به شهر کوفه آمد و ضمن دیدار با ابوالسرایا^[۲] و ابن طباطبا^[۳]، همراه آنان ضد خلفای عباسی قیام کرد^[۴]. وی از اصحاب سه امام یعنی امام کاظم(ع)، امام رضا(ع) و امام جواد(ع) به شمار می‌رود و در کبار طبقه پنجم یا در زمره راویان طبقه ششم جای دارد^[۵]. اسماعیل از آن دو بزرگوار (امام کاظم و امام رضا(ع)) روایت کرده است^[۶]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان موسی بن اسماعیل بن موسی و یعقوب بن یزید الانباری^[۷] می‌باشند.

درباره شخصیت اسماعیل بن موسی، از آنجا که رجالیان قدما به جرح و تعدیل وی اشاره‌ای نکرده و نامش در کتب علامه حلی و ابن داوود نیامده است، میان علمای متأخر اختلاف است: برخی با استفاده از قرائنی به ستایش او پرداخته^[۸] و برخی دیگر این شواهد را برای مدح وی کافی ندانسته‌اند^[۹]. در مقابل، گروهی با تکیه بر شواهدی بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند؛ از جمله ستایش عمومی شیخ مفید از فرزندان امام کاظم(ع)^[۱۰]، اعتماد فقها به روایات او که به «الاشعثیات» شهرت دارد^[۱۱] و تقدیم او بر برادران بزرگ‌ترش در وصیت امام کاظم(ع) برای تولیت موقوفات^[۱۲]. طبق روایتی که در رجال کشی نقل شده است، اسماعیل به دستور امام جواد(ع) بر پیکر صفوان بن یحیی نماز گزارد که این امر بر انقیاد و جایگاه او نزد آن حضرت دلالت دارد^[۱۳]. همچنین قرار گرفتن نام وی در سلسله اسناد کتاب کامل الزیارات قرینه دیگری بر این مدعا شمرده شده است^[۱۴].

تاریخ دقیق وفات وی معلوم نیست، ولی وی اندکی پس از اقامه نماز بر پیکر صفوان بن یحیی به سال ۲۱۰ هجری قمری، در اواخر عمر در بغداد درگذشته است^[۱۵]؛ کتاب‌های سیزده‌گانه فقهی^[۱۶] نظیر الجعفریات^[۱۷]، الطهارة، الصلاة، الزکاة، الصوم، الحج، الجنائز، الطلاق، النکاح، الحدود، الدعاء، السنن و الآداب و الرؤیا نیز از آثار اوست^[۱۸].^[۱۹]

جستارهای وابسته

امام موسی کاظم (پدر)

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴

پانویس

↑ رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۸؛ طوسی، الفهرست، ص۲۶، ش۳۱.
↑ نام ابوالسرایا، سری بن منصور شیبانی است که در زمان مأمون عباسی قیام کرد و کشته شد. (ر.ک: الکامل فی التاریخ (ابن اثیر)، حوادث سنة ۲۰۰ه؛ مقاتل الطالبیین (ابوالفرج اصفهانی)، ص۳۴۴ - ۳۶۶؛ ابن کثیر، البدایة و النهایه، ج۱۰، ص۲۴۴ ۔ ۲۴۵).
↑ طریحی در عنوان طباطبا نوشته است: لقب إبراهیم بن إسماعیل بن إبراهیم ابن الحسن، و کان الأصل فی قباقبا فعبر عنه بذلک لرثاثة بلسانه؛ (مجمع البحرین، ج۱، ص۲۷۴) و مراد از ابن طباطبا، محمد بن إبراهیم بن إسماعیل بن الحسن المثنی است که مردم را دعوت می‌کرد تا با ابو السرایا بیعت کنند.
↑ ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۰۵.
↑ ر.ک: طبقات رجال التهذیب، ص۱۴۱.
↑ رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۸؛ طوسی، الفهرست، ص۲۶، ش۳۱؛ تفسیر کنز الدقائق، ج۷، ص۴۷۹.
↑ ر.ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۱۰، ص۹۸؛ علل الشرائع، ج۲، ص۳۶۵، ح۱.
↑ ر.ک: الفوائد الرجالیه (بحرالعلوم)، ج۲، ص۱۲۱؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۱۳۱؛ تنقیح المقال، ج۱۰، ص۳۸۹؛ مستدرک الوسائل، ج۳۵، ص۱۶۷.
↑ ر.ک: حاوی الاقوال، ص۳ و ص۲۶۰؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۱؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۱۱۹ - ۱۲۰.
↑ الارشاد، ج۲، ص۲۴۴.
↑ له کتب یرویها عن أبیه عن آبائه؛ رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۸.
أقول: هذه الکتب: یطلق علیها الأشعثیات، لأجل أن راویها محمد بن محمد بن الأشعث؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۱.
↑ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ هَذَا مَا تَصَدَّقَ بِهِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ بِأَرْضٍ بِمَکَانِ کَذَا وَ کَذَا وَ حَدُّ الْأَرْضِ کَذَا وَ کَذَا کُلِّهَا وَ نَخْلِهَا وَ أَرْضِهَا وَ بَیَاضِهَا وَ مَائِهَا وَ أَرْجَائِهَا وَ حُقُوقِهَا وَ شِرْبِهَا مِنَ الْمَاءِ وَ کُلِّ حَقٍّ قَلِیلٍ أَوْ کَثِیرٍ هُوَ لَهَا فِی مَرْفَعٍ أَوْ مَظْهَرٍ أَوْ مَغِیضٍ أَوْ مِرْفَقٍ أَوْ سَاحَةٍ أَوْ شُعْبَةٍ أَوْ مَشْعَبٍ أَوْ مَسِیلٍ أَوْ عَامِرٍ أَوْ غَامِرٍ تَصَدَّقَ بِجَمِیعِ حَقِّهِ مِنْ ذَلِکَ عَلَی وُلْدِهِ مِنْ صُلْبِهِ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ... وَ جَعَلَ صَدَقَتَهُ هَذِهِ إِلَی عَلِیٍّ وَ إِبْرَاهِیمَ فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا دَخَلَ الْقَاسِمُ مَعَ الْبَاقِی مِنْهُمَا فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا دَخَلَ إِسْمَاعِیلُ مَعَ الْبَاقِی مِنْهُمَا فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا دَخَلَ الْعَبَّاسُ مَعَ الْبَاقِی مِنْهُمَا فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا فَالْأَکْبَرُ مِنْ وُلْدِی فَإِنْ لَمْ یَبْقَ مِنْ وُلْدِی إِلَّا وَاحِدٌ فَهُوَ الَّذِی یَلِیهِ وَ زَعَمَ أَبُو الْحَسَنِ أَنَّ أَبَاهُ قَدَّمَ إِسْمَاعِیلَ فِی صَدَقَتِهِ عَلَی الْعَبَّاسِ وَ هُوَ أَصْغَرُ مِنْهُ»؛ الکافی، ج۷، ص۵۳ - ۵۴، ح۸.
↑ صفوان بن یحیی مات فی سنة عشر و مائتین بالمدینة و بعث إلیه أبو جعفر(ع) بحنوطه و کفنه و أمر إسماعیل بن موسی بالصلاة علیه؛ (رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ص۵۰۲، ش۹۶۲).
↑ کامل الزیارات، ص۱۴، ح۱۷.
↑ صفوان بن یحیی مات فی سنة عشر و مائتین بالمدینة و بعث إلیه أبو جعفر(ع) بحنوطه و کفنه و أمر إسماعیل بن موسی بالصلاة علیه؛ (رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ص۵۰۲، ش۹۶۲). مزار شیخ کلینی نیز در این مسجد قرار دارد.
ر.ک: رجال النجاشی، ص۱۹۷ - ۱۹۸.
↑ طوسی، الفهرست، ص۲۶، ش۳۱. نجاشی به ۱۲ مورد اشاره کرده و کتاب الدیات را ذکر نکرده است. (ر.ک: رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۸).
↑ به دیده برخی، این کتاب تألیف محمد بن اشعث کوفی است و به همین جهت به اشعثیات معروف است؛ لکن به نظر بیشتر علما محمد بن اشعث از طریق محمد بن اسماعیل بن موسی و ایشان از طریق اسماعیل بن موسی به روایت این کتاب پرداخته است. آقابزرگ تهرانی در عنوان الجعفریات می‌نویسد: و یقال له الأشعثیات کما ذکرناه مفصلا أنه یرویه محمد بن محمد بن أشعث، و هو تألیف إسماعیل بن موسی بن جعفر(ع) و هو ألف حدیث بسند واحد یرویها إسماعیل عن أبیه عن جده الإمام جعفر الصادق(ع) فیسمی بکلا الاسمین؛ (الذریعة إلی تصانیف الشیعه، ج۵، ص۱۱۲).
↑ رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۸؛ طوسی، الفهرست، ص۲۶، ش۳۱.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۲۷۵-۲۸۲.

[1] رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۸؛ طوسی، الفهرست، ص۲۶، ش۳۱.

[2] نام ابوالسرایا، سری بن منصور شیبانی است که در زمان مأمون عباسی قیام کرد و کشته شد. (ر.ک: الکامل فی التاریخ (ابن اثیر)، حوادث سنة ۲۰۰ه؛ مقاتل الطالبیین (ابوالفرج اصفهانی)، ص۳۴۴ - ۳۶۶؛ ابن کثیر، البدایة و النهایه، ج۱۰، ص۲۴۴ ۔ ۲۴۵).

[3] طریحی در عنوان طباطبا نوشته است: لقب إبراهیم بن إسماعیل بن إبراهیم ابن الحسن، و کان الأصل فی قباقبا فعبر عنه بذلک لرثاثة بلسانه؛ (مجمع البحرین، ج۱، ص۲۷۴) و مراد از ابن طباطبا، محمد بن إبراهیم بن إسماعیل بن الحسن المثنی است که مردم را دعوت می‌کرد تا با ابو السرایا بیعت کنند.

[4] ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۳۰۵.

[5] ر.ک: طبقات رجال التهذیب، ص۱۴۱.

[6] رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۸؛ طوسی، الفهرست، ص۲۶، ش۳۱؛ تفسیر کنز الدقائق، ج۷، ص۴۷۹.

[7] ر.ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۱۰، ص۹۸؛ علل الشرائع، ج۲، ص۳۶۵، ح۱.

[8] ر.ک: الفوائد الرجالیه (بحرالعلوم)، ج۲، ص۱۲۱؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۱۳۱؛ تنقیح المقال، ج۱۰، ص۳۸۹؛ مستدرک الوسائل، ج۳۵، ص۱۶۷.

[9] ر.ک: حاوی الاقوال، ص۳ و ص۲۶۰؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۱؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۱۱۹ - ۱۲۰.

[10] الارشاد، ج۲، ص۲۴۴.

[11] له کتب یرویها عن أبیه عن آبائه؛ رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۸.
أقول: هذه الکتب: یطلق علیها الأشعثیات، لأجل أن راویها محمد بن محمد بن الأشعث؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۱۰۱.

[12] «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ هَذَا مَا تَصَدَّقَ بِهِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ بِأَرْضٍ بِمَکَانِ کَذَا وَ کَذَا وَ حَدُّ الْأَرْضِ کَذَا وَ کَذَا کُلِّهَا وَ نَخْلِهَا وَ أَرْضِهَا وَ بَیَاضِهَا وَ مَائِهَا وَ أَرْجَائِهَا وَ حُقُوقِهَا وَ شِرْبِهَا مِنَ الْمَاءِ وَ کُلِّ حَقٍّ قَلِیلٍ أَوْ کَثِیرٍ هُوَ لَهَا فِی مَرْفَعٍ أَوْ مَظْهَرٍ أَوْ مَغِیضٍ أَوْ مِرْفَقٍ أَوْ سَاحَةٍ أَوْ شُعْبَةٍ أَوْ مَشْعَبٍ أَوْ مَسِیلٍ أَوْ عَامِرٍ أَوْ غَامِرٍ تَصَدَّقَ بِجَمِیعِ حَقِّهِ مِنْ ذَلِکَ عَلَی وُلْدِهِ مِنْ صُلْبِهِ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ... وَ جَعَلَ صَدَقَتَهُ هَذِهِ إِلَی عَلِیٍّ وَ إِبْرَاهِیمَ فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا دَخَلَ الْقَاسِمُ مَعَ الْبَاقِی مِنْهُمَا فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا دَخَلَ إِسْمَاعِیلُ مَعَ الْبَاقِی مِنْهُمَا فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا دَخَلَ الْعَبَّاسُ مَعَ الْبَاقِی مِنْهُمَا فَإِنِ انْقَرَضَ أَحَدُهُمَا فَالْأَکْبَرُ مِنْ وُلْدِی فَإِنْ لَمْ یَبْقَ مِنْ وُلْدِی إِلَّا وَاحِدٌ فَهُوَ الَّذِی یَلِیهِ وَ زَعَمَ أَبُو الْحَسَنِ أَنَّ أَبَاهُ قَدَّمَ إِسْمَاعِیلَ فِی صَدَقَتِهِ عَلَی الْعَبَّاسِ وَ هُوَ أَصْغَرُ مِنْهُ»؛ الکافی، ج۷، ص۵۳ - ۵۴، ح۸.

[13] صفوان بن یحیی مات فی سنة عشر و مائتین بالمدینة و بعث إلیه أبو جعفر(ع) بحنوطه و کفنه و أمر إسماعیل بن موسی بالصلاة علیه؛ (رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ص۵۰۲، ش۹۶۲).

[14] کامل الزیارات، ص۱۴، ح۱۷.

[15] صفوان بن یحیی مات فی سنة عشر و مائتین بالمدینة و بعث إلیه أبو جعفر(ع) بحنوطه و کفنه و أمر إسماعیل بن موسی بالصلاة علیه؛ (رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ص۵۰۲، ش۹۶۲). مزار شیخ کلینی نیز در این مسجد قرار دارد.
ر.ک: رجال النجاشی، ص۱۹۷ - ۱۹۸.

[16] طوسی، الفهرست، ص۲۶، ش۳۱. نجاشی به ۱۲ مورد اشاره کرده و کتاب الدیات را ذکر نکرده است. (ر.ک: رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۸).

[17] به دیده برخی، این کتاب تألیف محمد بن اشعث کوفی است و به همین جهت به اشعثیات معروف است؛ لکن به نظر بیشتر علما محمد بن اشعث از طریق محمد بن اسماعیل بن موسی و ایشان از طریق اسماعیل بن موسی به روایت این کتاب پرداخته است. آقابزرگ تهرانی در عنوان الجعفریات می‌نویسد: و یقال له الأشعثیات کما ذکرناه مفصلا أنه یرویه محمد بن محمد بن أشعث، و هو تألیف إسماعیل بن موسی بن جعفر(ع) و هو ألف حدیث بسند واحد یرویها إسماعیل عن أبیه عن جده الإمام جعفر الصادق(ع) فیسمی بکلا الاسمین؛ (الذریعة إلی تصانیف الشیعه، ج۵، ص۱۱۲).

[18] رجال النجاشی، ص۲۶، ش۴۸؛ طوسی، الفهرست، ص۲۶، ش۳۱.

[19] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۲۷۵-۲۸۲.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]