حسن بن علی بن عبدالله بن مغیره بجلی

آشنایی اجمالی

حسن بن علی بن عبدالله بن مغیرة بجلی، با کنیه «ابومحمد»، مولی جندب بن عبدالله و از اهالی کوفه بود^[۱]. پیوند او با قبیله بجیله پیوندی ولایی است و ارتباط نسبی و خویشاوندی با آنان ندارد^[۲]. حسن بن علی بن عبدالله دوران امام جواد(ع) و امام هادی(ع) را درک کرده است، اما روایات او از معصومین(ع) همگی با واسطه گزارش شده و به صورت مستقیم از آن بزرگواران نقل حدیثی ندارد. حسن بن علی بن عبدالله از محدثانی همچون عبیس بن هشام، حسن بن علی بن فضال، علی بن حسان و عبدالله بن جبلة حدیث آموخته و روایت کرده است^[۳]. او دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان محمد بن حسن صفار، محمد بن یحیی عطار و احمد بن ادریس اشعری می‌باشند^[۴]. این راوی در طبقه هفتم راویان جای دارد.

علما و رجال‌نویسان شیعه بر وثاقت حسن بن علی بن عبدالله تأکید کرده‌اند. نجاشی برای نمایاندن جایگاه این راوی و اتقان گزارش‌هایش، او را با عبارت «ثقة ثقة» ارزش‌گذاری کرده^[۵] و علامه مجلسی نیز وی را موثق شمرده است^[۶]. همچنین شیخ صدوق در بررسی گزارشگران یک حدیث، حسن بن علی بن عبدالله را با عبارت «معروف» وصف کرده است که از شهرت و اعتبار او نزد رجالیان آن دوران پرده برمی‌دارد^[۷]. افزون بر این موارد، نقل احادیث فراوان از او در زمینه‌های گوناگون، جای‌گیری روایاتش در کتاب کامل الزیارات^[۸]، حضور نام او در مشیخه کتاب من لا یحضره الفقیه^[۹] و همچنین روایت محدثان بزرگ و سخت‌گیر قم از او^[۱۰]، همگی شواهدی روشن بر اعتبار و جایگاه ارزشمند حدیثی او به شمار می‌روند. کتاب‌ نوادر از آثار اوست^[۱۱].^[۱۲]

جستارهای وابسته

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷

پانویس

↑ رجال النجاشی، ص۶۲، ش۱۴۷.
↑ رجال النجاشی، ص۲۱۵، ش۵۶۱: عبدالله بن المغیرة أبو محمد البجلی مولی جندب بن عبدالله بن سفیان العلقی، کوفی.
↑ بصائر الدرجات، ج۱، ص۳۸۷، (ح ۱۳)، ۱۰۰، (ح ۱۰) و ۲۸۰، (ح۱۶)؛ الکافی، ج۱، ص۲۵۳، ح۱؛ ج۲، ص۱۸، (ح۳)، ۱۱۶، (ح۲۰) و ۶۰۴، (ح۵)؛ ج۳، ص۴۰۶، ح۷؛ ج۴، ص۲۱۴، (ح۱۱)، ۵۶۵، (ح۳) و ۵۸۴، (ح ۲)؛ ج۵، ص۲۰۵، (ح۱۰) و ۳۱۷، (ح۵۳)؛ الأمالی، صدوق، ص۱۷، ح۳؛ الخصال، ج۱، ص۲۹۷، ح۶۷؛ تهذیب الأحکام، ج۲، ص۲۴۰، ح۲۱؛ إقبال الأعمال، ج۲، ص۵۶۸؛ الفهرست، طوسی، ص۲۹۳، ش۴۳۹.
↑ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۹۰، ح۱؛ الکافی، ج۱، ص۲۱۸، (ح۴) و ۲۵۳، (ح۱)؛ الإمامة و التبصره، ص۴۱، ح۲۲؛ کامل الزیارات، ص۱۲۲، ح۴؛ من لا یحضره الفقیه (مشیخة)، ج۴، ص۴۴۶ و ۵۲۶؛ الأمالی، صدوق، ص۶۷۲، ح۴؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۳، ح۲۷؛ الفهرست، طوسی، ص۱۰۰، ش۱۳۴.
↑ رجال النجاشی، ص۶۲، ش۱۴۷؛ ابن داوود در الرجال، ص۱۱۳، ش۴۳۶، در گزارشش از نجاشی عبارت ثقة را یک بار یاد کرده؛ ولی علامه حلی (ص۴۴، ش۴۳) همانند نجاشی با عبارت ثقة ثقة به اعتبار راوی اشاره کرده است.
شهید ثانی در پانوشت خود بر خلاصة الأقوال علامه حلی، رسائل الشهید الثانی (ج ۲، ص۹۴۳، ش۱۰۷) تکرار دو باره ثقة در رجال علامه حلی (شاگرد ابن طاوس) را اشتباهی از سوی ابن طاوس دانسته و نوشته است: قلت: هکذا حکی السید جمال الدین بن طاوس فی کتابه توثیق هذا الرجل عن کتاب النجاشی، و لیس فی نسخة الکتاب إلا کلمة ثقة و احتمال السهو فی الزیادة قریب جدا. بیشتر منابع رجالی متأخر از نجاشی یا علامه حلی ثقة ثقة ثبت کرده‌اند؛ مانند منهج المقال، ج ۴، ص۱۰۸، ش۱۴۴۲؛ نقد الرجال، ج ۲، ص۴۶، ش۱۳۲۸؛ مجمع الرجال، ج ۲، ص۱۳۰؛ جامع الرواة، ج ۱، ص۲۱۲، ش۱۶۹۷؛ الرجال، حر عاملی، ص ۹۱، ش۳۸۷؛ منتهی المقال فی أحوال الرجال، ج ۲، ص۴۲۵، ش۷۷۰؛ بهجة الآمال، ج۳، ص۱۷۱؛ تنقیح المقال، ج۲۰، ص۱۹۲، ش۵۴۶۵؛ معجم رجال الحدیث، ج۶، ص۴۵، ش۲۹۷۹؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج ۲، ص۴۵۹، ش۳۷۸۴.
↑ الوجیزة فی الرجال، ص۵۷، ش۵۱۱.
↑ من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۲۵۱. جناب محمدتقی مجلسی در روضة المتقین (ج۲، ص۱۳۳) از این عبارت، وثاقت راوی را برداشت کرده است: هو الحسن بن علی بن عبدالله بن المغیرة الکوفی کما یظهر من فهرست الصدوق عن ترجمة الحسن و عبدالله و إن اشتبه حاله علی جماعة، بل یظهر من الصدوق توثیقه مع توثیق أولاده علی الظاهر من روایته من کتاب الحسن،...، و علی أی حال فتوثیقه من الصدوق صریح، فرد خبره بالضعف و الجهالة ناش عن عدم التتبع.
جناب وحید بهبهانی در منهج المقال (تعلیقه وحید) (ج۴، ص۱۰۷، ش۴۸۲): قال جدی: وثقه الصدوق فی الفقیه فی باب لباس المصلی، انتهی. هذا بناء علی کونه الحسن بن علی الکوفی، قال رحمه الله: الحسن بن علی هو الحسن بن علی بن عبدالله بن المغیرة بلاریب کما یظهر من التتبع، و سیظهر لک من المشیخة یعنی مشیخة الصدوق وسیجیء عن المصنف أیضاً فی ذلک المقام حکم بکونه إیاه.
علامه شوشتری در قاموس الرجال، (ج ۳، ص۳۲۸، ش۱۹۸۰) با اشاره به عبارت گزارش شده از من لا یحضره الفقیه نوشته است: فمعنی المعروف هنا الوثاقة، لأن المراد أنه معروف بالصلاح. به باور وی، شناخته شدن راوی به صلاح و درستکاری، برابر با وثاقت اوست.
محقق بحرانی در الحدائق الناضره (ج ۷، ص۲۳۰): و یظهر من الصدوق توثیق الحسن بن علی الکوفی و هو الحسن بن علی بن عبدالله بن المغیرة الکوفی، فإن معنی قوله: معروف یعنی بالوثاقة.
↑ کامل الزیارات، ص۸۵، (ح۱۱)، ۱۱۰، (ح۵)، ۱۲۲، (ح۴) و ۱۳۳، (ح۴).
↑ من لا یحضره الفقیه (مشیخة)، ج۴، ص۴۴۶.
↑ الکافی، ج۱، ص۲۵۳، ح۱؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۱۰۰، ح۱۰؛ کامل الزیارات، ص۱۱۰، (ح۵) و ۱۲۲، (ح ۴)؛ الأمالی صدوق، ص۶۷۲، ح۴؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۳، ح۲۷.
↑ رجال النجاشی، ص۶۲، ش۱۴۷.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷، ص۴۱۱-۴۲۵.

[1] رجال النجاشی، ص۶۲، ش۱۴۷.

[2] رجال النجاشی، ص۲۱۵، ش۵۶۱: عبدالله بن المغیرة أبو محمد البجلی مولی جندب بن عبدالله بن سفیان العلقی، کوفی.

[3] بصائر الدرجات، ج۱، ص۳۸۷، (ح ۱۳)، ۱۰۰، (ح ۱۰) و ۲۸۰، (ح۱۶)؛ الکافی، ج۱، ص۲۵۳، ح۱؛ ج۲، ص۱۸، (ح۳)، ۱۱۶، (ح۲۰) و ۶۰۴، (ح۵)؛ ج۳، ص۴۰۶، ح۷؛ ج۴، ص۲۱۴، (ح۱۱)، ۵۶۵، (ح۳) و ۵۸۴، (ح ۲)؛ ج۵، ص۲۰۵، (ح۱۰) و ۳۱۷، (ح۵۳)؛ الأمالی، صدوق، ص۱۷، ح۳؛ الخصال، ج۱، ص۲۹۷، ح۶۷؛ تهذیب الأحکام، ج۲، ص۲۴۰، ح۲۱؛ إقبال الأعمال، ج۲، ص۵۶۸؛ الفهرست، طوسی، ص۲۹۳، ش۴۳۹.

[4] بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۹۰، ح۱؛ الکافی، ج۱، ص۲۱۸، (ح۴) و ۲۵۳، (ح۱)؛ الإمامة و التبصره، ص۴۱، ح۲۲؛ کامل الزیارات، ص۱۲۲، ح۴؛ من لا یحضره الفقیه (مشیخة)، ج۴، ص۴۴۶ و ۵۲۶؛ الأمالی، صدوق، ص۶۷۲، ح۴؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۳، ح۲۷؛ الفهرست، طوسی، ص۱۰۰، ش۱۳۴.

[5] رجال النجاشی، ص۶۲، ش۱۴۷؛ ابن داوود در الرجال، ص۱۱۳، ش۴۳۶، در گزارشش از نجاشی عبارت ثقة را یک بار یاد کرده؛ ولی علامه حلی (ص۴۴، ش۴۳) همانند نجاشی با عبارت ثقة ثقة به اعتبار راوی اشاره کرده است.
شهید ثانی در پانوشت خود بر خلاصة الأقوال علامه حلی، رسائل الشهید الثانی (ج ۲، ص۹۴۳، ش۱۰۷) تکرار دو باره ثقة در رجال علامه حلی (شاگرد ابن طاوس) را اشتباهی از سوی ابن طاوس دانسته و نوشته است: قلت: هکذا حکی السید جمال الدین بن طاوس فی کتابه توثیق هذا الرجل عن کتاب النجاشی، و لیس فی نسخة الکتاب إلا کلمة ثقة و احتمال السهو فی الزیادة قریب جدا. بیشتر منابع رجالی متأخر از نجاشی یا علامه حلی ثقة ثقة ثبت کرده‌اند؛ مانند منهج المقال، ج ۴، ص۱۰۸، ش۱۴۴۲؛ نقد الرجال، ج ۲، ص۴۶، ش۱۳۲۸؛ مجمع الرجال، ج ۲، ص۱۳۰؛ جامع الرواة، ج ۱، ص۲۱۲، ش۱۶۹۷؛ الرجال، حر عاملی، ص ۹۱، ش۳۸۷؛ منتهی المقال فی أحوال الرجال، ج ۲، ص۴۲۵، ش۷۷۰؛ بهجة الآمال، ج۳، ص۱۷۱؛ تنقیح المقال، ج۲۰، ص۱۹۲، ش۵۴۶۵؛ معجم رجال الحدیث، ج۶، ص۴۵، ش۲۹۷۹؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج ۲، ص۴۵۹، ش۳۷۸۴.

[6] الوجیزة فی الرجال، ص۵۷، ش۵۱۱.

[7] من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۲۵۱. جناب محمدتقی مجلسی در روضة المتقین (ج۲، ص۱۳۳) از این عبارت، وثاقت راوی را برداشت کرده است: هو الحسن بن علی بن عبدالله بن المغیرة الکوفی کما یظهر من فهرست الصدوق عن ترجمة الحسن و عبدالله و إن اشتبه حاله علی جماعة، بل یظهر من الصدوق توثیقه مع توثیق أولاده علی الظاهر من روایته من کتاب الحسن،...، و علی أی حال فتوثیقه من الصدوق صریح، فرد خبره بالضعف و الجهالة ناش عن عدم التتبع.
جناب وحید بهبهانی در منهج المقال (تعلیقه وحید) (ج۴، ص۱۰۷، ش۴۸۲): قال جدی: وثقه الصدوق فی الفقیه فی باب لباس المصلی، انتهی. هذا بناء علی کونه الحسن بن علی الکوفی، قال رحمه الله: الحسن بن علی هو الحسن بن علی بن عبدالله بن المغیرة بلاریب کما یظهر من التتبع، و سیظهر لک من المشیخة یعنی مشیخة الصدوق وسیجیء عن المصنف أیضاً فی ذلک المقام حکم بکونه إیاه.
علامه شوشتری در قاموس الرجال، (ج ۳، ص۳۲۸، ش۱۹۸۰) با اشاره به عبارت گزارش شده از من لا یحضره الفقیه نوشته است: فمعنی المعروف هنا الوثاقة، لأن المراد أنه معروف بالصلاح. به باور وی، شناخته شدن راوی به صلاح و درستکاری، برابر با وثاقت اوست.
محقق بحرانی در الحدائق الناضره (ج ۷، ص۲۳۰): و یظهر من الصدوق توثیق الحسن بن علی الکوفی و هو الحسن بن علی بن عبدالله بن المغیرة الکوفی، فإن معنی قوله: معروف یعنی بالوثاقة.

[8] کامل الزیارات، ص۸۵، (ح۱۱)، ۱۱۰، (ح۵)، ۱۲۲، (ح۴) و ۱۳۳، (ح۴).

[9] من لا یحضره الفقیه (مشیخة)، ج۴، ص۴۴۶.

[10] الکافی، ج۱، ص۲۵۳، ح۱؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۱۰۰، ح۱۰؛ کامل الزیارات، ص۱۱۰، (ح۵) و ۱۲۲، (ح ۴)؛ الأمالی صدوق، ص۶۷۲، ح۴؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۳، ح۲۷.

[11] رجال النجاشی، ص۶۲، ش۱۴۷.

[12] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷، ص۴۱۱-۴۲۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]