بحث:برهان امکان و وجوب در کلام اسلامی

برهان وجوب و امکان

این برهان یکی از براهین معروف و متقن عقلی در باب اثبات وجود خداست که در آثار ابن‌سینا به‌طور جدی مطرح شده؛ لذا نام دیگر آن «برهان سینوی» است. این برهان از ابتکارات فارابی و ابن‌سینا این برهان را از فارابی اقتباس کرده است؛ چنان‌چه عبدالرحمن بدوی در«موسوعة الفلسفه» تقریر فارابی از این برهان را آورده است.

برهان وجوب و امکان بر چند مقدمه استوار است:

1. تعریف واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود: هر موجودی که نسبت آن با وجود در نظر گرفته شود، از دو حال خارج نیست: یا اتصاف او به وجود، ضروری است؛ به گونه‌ای که اساساً انفکاک وجود از آن قابل تصور نیست (واجب‌الوجود) و یا آن‌که اتصاف او به وجود ضرورتی ندارد و می‌توان تصور کرد که رابطه آن با وجود گسسته شود (ممکن‌الوجود). جهت تقریب ذهنی مطلب می‌توان از این تشبیه استفاده کرد؛ رابطه واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود با وجود رابطه شکر و آب شیرین است؛ شیرینی شکر هرگز از آن جدا نمی‌شود و شکر غیر شیرین قابل تصور نیست؛ اما آب می‌تواند هم شیرین باشد و هم شیرین نباشد و برای شیرین شدن آن، لازم است شیرینی از خارج به آن اعطا شود. در نظر متکلمین و فیلسوفان اسلامی، واجب‌الوجود، همان خداوند است و سایر موجودات همگی ممکن‌الوجودند.
2. اصل علیت: مفاد اصل علیت آن است که «هر موجود ممکنی نیازمند علت است»؛ بر این علیت، قضیه‌ای عقلی و بدیهی است که تصور موضوع و محمول آن برای تصدیق آن کفایت می‌کند و شیء ممکن شیئی است که نسبت آن با وجود و عدم یکسان باشد. بنابراین، چنین شیئی برای آنکه وجود پیدا کند، نیازمند مُرجِّح است و این مرجح، همان علت است.
3. امتناع تسلسل: مقصود از تسلسل آن است که سلسله علت‌ها و معلول‌ها تا بی‌نهایت پیش رود و هیچ‌گاه به یک علت نخستین ختم نشود. بر اساس اصل امتناع تسلسل، وجود چنین سلسله نامتناهی محال است.
4. امتناع دور: مقصود از دور آن است که شینی با یک یا چند واسطه علت خودش باشد. دور را در صورت اول، دور صریح و در صورت دوم دور مُضمر می‌نامند و امتناع دور، در هر دو صورت یادشده، امری مسلم و روشن است.

تقریر برهان

تردیدی نیست که در جهان هستی فی‌الجمله موجودی هست که می‌توانیم از آن سخن بگوییم. این موجود یا واجب‌الوجود است و یا ممکن‌الوجود. در صورت اول، واجب‌الوجود (خداوند) ثابت می‌شود، اما در صورت دوم، بنابر اصل علیت نیازمند علت خواهد بود. حال، اگر علت مزبور، خود ممکن‌الوجود و معلول علت سومی باشد و این سلسله تا بی‌نهایت ادامه یابد، لازم می‌آید که تسلسل رخ دهد، درحالی‌که گفتیم: تسلسل امری محال است. احتمال دیگر آن است که ممکنِ مفروض، بی‌واسطه یا با واسطه، معلول علتی باشد که خودش معلول آن موجود ممکن است. این احتمال نیز باطل است؛ زیرا مستلزم دور می‌باشد و همانگونه که گفته شد، وقوع دور نیز مانند تسلسل عقلاً محال است.

بدین ترتیب؛ تنها احتمالی که باقی می‌ماند آن است که موجود ممکن مورد بحث ما، بی‌واسطه یا با واسطه، معلول علتی باشد که آن علت، معلول شیء دیگری نیست. در این صورت، علت مزبور، واجب‌الوجود است و بار دیگر وجود واجب‌الوجود ثابت می‌شود.

برهان وجوب و امکان با تقریر فلسفی و پیچیده آن در قرآن کریم مطرح نشده است، با این حال، در برخی آیات به نحوی از وابستگی و نیازمندی وجودی موجودات به خداوند سخن به میان آمده است که می‌توان آن را اشاره‌ای به آن دسته از براهین عقلی دانست که مبنای آنها وابستگی جهان ممکنات به خداوندی است که خود به هیچ موجودی وابستگی ندارد. برای نمونه، در سوره فاطر می‌خوانیم: ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ﴾.

بدیهی است که «فقر» در این آیه، معنای بسیار گسترده‌ای دارد و شامل انواع نیازهای ممکنات به خداوند می‌شود که مهم‌ترین آنها «وابستگی وجودی» آنهاست.