خطبه ۷۹ نهج البلاغه

این مدخل زیرشاخهٔ بحث نهج البلاغه است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

مورّخان درباره شأن ورود این سخن، چنین نقل کرده‌اند: هنگامی که امیرمؤمنان علی(ع) تصمیم گرفت از کوفه برای خاموش کردن آتش فتنه خوارج، بیرون رود «ستاره‌شناسی» که در میان یاران او بود، نزد حضرت آمد و عرض کرد: «ای امیرمؤمنان! در این ساعت حرکت نکن! بلکه هنگامی که سه ساعت از روز گذشته باشد، حرکت کن؛ زیرا اگر الان حرکت کنی هم به خودت و هم به یارانت ضرر شدیدی خواهد رسید و اگر در آن ساعت که من می‌گویم حرکت کنی، پیروز خواهی شد و به تمام مقصود خود خواهی رسید». امام(ع) فرمود: «آیا می‌دانی در شکم اسب من چیست؟ آیا نر است یا ماده؟» منجّم گفت: «اگر حساب کنم می‌دانم» علی(ع) فرمود: «کسی که تو را در این ادّعا تصدیق کند، قرآن را تکذیب کرده، خداوند می‌فرماید: ﴿إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ یَعْلَمُ ما فِی الْأَرْحامِ﴾، آگاهی از زمان قیام قیامت، مخصوص خداست و اوست که باران را نازل می‌کند و آنچه را در رحم‌هاست می‌داند».

سپس فرمود: «محمّد(ص) چنین علمی را که تو ادّعا می‌کنی ادّعا نمی‌کرد». آنگاه فرمود: «آیا تو گمان می‌کنی، ساعتی را که هر کس در آن ساعت حرکت کند، پیروز می‌شود، به مردم نشان می‌دهی و از ساعتی که اگر کسی در آن حرکت کند، گرفتار زیان می‌شود، بازمی‌داری؟ کسی که به این سخن تو ایمان داشته باشد، ایمن نیستم از اینکه مانند مشرکان باشد. خداوندا! پیروزی و شکست به دست توست و معبودی جز تو نیست». سپس فرمود: «ما آنچه را تو گفته‌ای مخالفت خواهیم کرد (و خواهی دید که سخن تو درست نبوده است)». سپس روی سخن را به مردم کرد و مردم را از این گونه افکار برحذر داشت و به‌ شخص منجّم فرمود: «اگر به من خبر رسد که بعد از این، تو به این گونه مسایل نجومی، عمل می‌کنی تو را به زندان ابد خواهم فرستاد و مادام که قدرت در دست من است، از بیت المال محرومت می‌کنم».

سپس امام(ع) در همان ساعتی که منجّم او را نهی کرده بود، حرکت کرد و پیروز شد و به مقصود خود رسید. بعد فرمود: «اگر ما در همان ساعت که منجّم سفارش کرده بود حرکت می‌کردیم، مردم می‌گفتند: به خاطر حرکت در آن ساعت که منجّم گفته بود پیروز شد، بدانید محمّد(ص) منجّم (و پیشگویی) نداشت و ما هم بعد از آن نداشتیم، با این حال خداوند سرزمین‌های کسرا و قیصر را برای ما گشوده. ای مردم! توکّل بر خدا کنید و بر او اعتماد نمایید، او شما را از غیر خود بی‌نیاز می‌کند». از آنچه در بالا گفته شد روشن می‌شود که محتوای این خطبه به طور اجمال نفی صحّت پیشگویی‌های منجّمان است و آن را در تضادّ با توحید پروردگار می‌شمرد و یا به تعبیر دیگر: ادّعاهایی را که منجّمان در پیشگویی‌های خود دارند در زمره مسایل خرافی شمرده و آن را در تضادّ با قرآن می‌داند و مردم را از گرایش به چنین افکاری باز می‌دارد و اساس پیروزی را توکّل بر خداوند و تکیه بر ذات پاک او ذکر می‌کند.

این خطبه در واقع از دو بخش تشکیل شده، که بخش اوّل خطاب به آن منجّم است و بخش دوم خطاب به مردم.

منابع

1. مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین ج۴