سبط ابن جوزی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث تاریخنگاران اسلامی قرن ششم هجری است. سبط ابن جوزی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: سبط ابن جوزی در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
سبط بن جوزی (م ۶۵۴) و کتاب مرآت الزمان: تاریخنگاریهای سالشمار مفصل در میان منابع تاریخنگاری اسلامی فراوان است. شاید کهنترین آنها که برجای مانده تاریخ طبری باشد که نویسندهاش به سال ۳۱۰ درگذشته است. آن کتاب البته به معنای دقیقش تاریخ است. بعدها کتاب المنتظم ابن جوزی و کامل ابن اثیر و آنگاه البدایة و النهایه ابن کثیر و آثار دیگر نوشته شد که تاریخی - رجالی است. در میان اینها آثار دیگری هم بوده که یا از بین رفته یا تاکنون به صورت خطی مانده و به چاپ نرسیده است. یکی از این آثار کتاب مرآت الزمان سبط بن جوزی (۵۸۱-۶۵۴) است که ما بیشتر او را به خاطر کتاب تذکرة الخواص وی میشناسیم که یک دوره تاریخ امامان است. این شگفت است که نواده ابن جوزی کتاب تذکرة الخواص را نوشته اما چنانکه گفتهاند، او تقریباً موضعی میانه شیعه و سنی داشته است. در این باره داستانهایی هم نقل میکنند. به هر حال آن کتاب هم در سالهای اخیر یک چاپ دو جلدی داشت که امیدوارم تصحیح خوبی باشد.
اما حالا این مرآت الزمان فی تواریخ که یک کتاب مفصل دورهای و در کنار آثار دیگر و مشابه، یک منبع بسیار مهم تاریخی است، منتشر شده است. قبل از این فقط جزء اول آن توسط احسان عباس در سال ۱۹۸۵ و سالها قبل از آن جزء آخرش در حیدرآباد هند (به سال ١٩۵٢) چاپ شده بود. اما اکنون در ۲۳ جلد چاپ شده که البته جلد ۲۳ فهارس عمومی کتاب است. تا آنجا که میدانم همزمان دو چاپ توسط دو مصحح و ناشر عرضه شده است. امسال که عمره مشرف بودم، چاپی از آن را برای کتابخانه تاریخ از مکه خریداری کردم. امیدوارم هرچه زودتر متن کامل آن در مجموعههای نور قرار گیرد تا بتوان از محتوای آن بهتر استفاده کرد. مقدمه مصحح آن در رمضان ١۴٣٣ در دمشق نوشته شده که فکر کنم اول جنگهای داخلی از آن از سوریه بود. پس از آن از ص۱۵شرح حال مؤلف را آورده است. سبط یعنی نواده دختری و این شخص که اسم کاملش شمس الدین ابوالمظفر یوسف بن امیر حسام الدین قزاوغلی بن عبدالله ترکی عونی هبیری بغدادی دمشقی حنبلی ثم حنفی است، مادرش رابعه دختر ابوالفرج بن الجوزی بوده است. نوشته که پس از درگذشت جدش، به دمشق رفت و آنجا مشغول کارهای دینی و علمی شد.
از صفحه ٢۶ تألیفات او را برشمرده که در علوم مختلف حدیث است. پنجمین مورد همان تذکرة الخواص است که از چاپ تهران و بیروت آن یاد شده است. جمعاً ۲۱ تألیف برای وی بر شمرده شده است. پس از آن از نسخههای مرآت الزمان یاد شده است؛ ولی متاسفانه از تاریخنگاری مؤلف در این کتاب هیچ صحبتی به میان نیامده است. در کتاب، پس از مقدمه و نمونه تصاویر نسخههای کتاب، متن آغاز شده و نخستین فصل «فی معرفة التاریخ» است و خود این جای شکرش باقی است که مؤلف از اینجا بحث را شروع کرده است هرچند کوتاه یعنی از صفحه ۹ تا ١۴. پس از آن درباره ابتدا و انتهای عالم، تعریف زمان، خلق زمین، اقالیم، بلدان، جبال، هضاب، جزائر، چشمهها و رودها سخن به میان آورده و به این ترتیب یک کتاب جغرافیای خوب دیگر هم به مجموعههای جغرافیایی ما افزوده است.
بعد از آن داستان خلقت آسمان و زمین، جن و شیاطین ملائکه تا برسد به داستان آدم و بقیه انبیاء، همانطور که در دیگر تواریخ عمومی است و عمدهاش از قرآن و حدیث و تورات و بقیه تواریخ است جلد یکم که بالغ بر پانصد صفحه است به داستان حضرت یوسف تمام شده است. جلد دوم تا اواسط کتاب تاریخ انبیاء تا حضرت عیسی و پس از آن تاریخ جهان مانند چین، یونان، ایران و... در ادامه به عرب و انساب عرب رسیده و این مدخل ورود به تاریخ اسلام است. مجلدات بعدی به این ترتیب است:
- جلد ۳ از قصی بن کلاب تا سال ششم هجرت
- جلد ۴ تا پایان سیره نبوی و کلیاتی درباره صحابه.
- جلد ۵ و ۶ دوره خلفای نخست تا پایان زندگی امیرالمؤمنین(ع) و ویژگیهای آن حضرت.
- جلد ۷ تا ۱۱ دوره اموی
- جلد ۱۲ تا ۲۰ دوره عباسی
- جلد ۲۱ و ۲۲ درباره عصر مملوکی
اخیراً کتابی با عنوان «سبط ابن الجوزی المورخ الواعظ فی مرآة الزمان» توسط ابراهیم الزیبق توسط دار البشائر الاسلامیه (۲۰۱۷م) منتشر شده است.
چند نکته
- توجه داریم که وی سالها پیش از سقوط عباسیان در سال ۶۵۶ بغداد را ترک کرده و به دمشق رفته است. بنابرین سالهای پایانی را در آنجا بوده و لذا دو جلد اخیر یعنی وفیات و برخی رویدادهای سالهای ۵۵۴-۶۵۴ (یعنی آخرین سال حیاتش که همچنان مینوشته) را در دمشق و در محدوده حکومت مملوکیها که تازه شروع شده بوده نگاشته است. البته خود وی دو سال پیش از سقوط بغداد درگذشته است.
- نکته دیگر این است که محتوای عمده این کتاب در شرح حال اشخاص است. این روشی است که نوع این کتابها از آن پیروی میکنند. در این کتاب نیز چنین است و بنابرین این اثر را همزمان باید اثری تاریخی - تراجمی نامید. در واقع اول هر سال گزارشی از وقایع داده شده و سپس وفیات یا شخصیتهایی که در آن سال درگذشتهاند، شناسانده میشوند.
- نویسنده، منابع خود را تقریباً در سراسر کتاب گوشزد کرده و از این جهت میتوان یک بررسی مفصل درباره مآخذ آن انجام داد. در بخشهای اخیر روایات شفاهی در آن دیده شده و تعابیری مانند «حکی لی» برای من اینجور روایت و حکایت شد دیده میشود. وی درباره برخی از عالمان دوست هم سخن گفته و ضمن شرح حالشان از دیداری که داشته یاد کرده است.
حاصل آنکه این کتاب دریایی از اطلاعات تاریخ اسلامی از عصر شکوهمند اسلامی از ابتدا تا قرن هفتم است و بنابرین هرچه زودتر باید در دسترس محققان و پژوهشگران قرار گیرد.[۱]
منابع
پانویس
- ↑ جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، ص ۳۰۵.