شرحبیل بن سعد

موضوع مرتبط ندارد - مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

آشنایی اجمالی

شرحبیل بن سعد، محدث و تابعی اهل مدینه. اطلاعات ما درباره زندگی ابوسعد شرحبیل اندک است. او از موالی انصار در مدینه و منسوب به تیره خطمه یا خطیمه بود و به همین سبب به خطمی نیز شهرت داشت^[۱]. شرحبیل به معنای کسی است که در حفظ و پناه خداوند است و ابن درید^[۲] آن را کلمه‌ای نجرانی یا سریانی دانسته است. تراجم‌نویسان در ذکر نسب وی از ذکر نام پدرش عقب‌تر نرفته و از تبارش خبری نداده‌اند که با توجه به مولی بودن او چندان غریب نیست. شاید پدر او از بردگان و اسیران جنگی بوده باشد. شرحبیل در مدینه بالید، جایگاهی درخوری داشت و فتوا می‌داد^[۳]. سفیان بن عیینه وی را از آگاه‌ترین عالمان مدینه در شناخت مغازی دانسته است^[۴]. او به برکت عمر طولانی‌اش^[۵]، این امکان را یافت که از چند تن از صحابه پیامبر(ص) مانند عبدالله بن عباس، زید بن ثابت، ابوهریره و ابوسعید خدری و نیز امام حسن بن علی(ع) سماع حدیث کند^[۶]. به گفته خودش امام علی(ع) را هم دیده است^[۷]. از شرحبیل کسانی چون موسی بن عقبه، یحیی بن سعید انصاری و ابو معشر نجیح مدنی روایت کرده‌اند^[۸].

درباره وثاقت او اختلاف‌نظر هست و برخی رجالیان او را توثیق، و گروهی دیگر وی را تضعیف کرده‌اند^[۹]. ابن اسحاق، از معاصران شرحبیل، نوشته است که از وی روایت نمی‌کند، اما علت آن را توضیح نداده است. یحیی بن معین بر سخن ابن اسحاق خرده گرفته و ابراز تعجب کرده است که ابن اسحاق که از اهل کتاب روایت می‌کند، چرا از روایت از شرحبیل اجتناب دارد. با این حال، قول به ضعیف بودن شرحبیل دست‌کم در میان محدثان عراقی و حجازی بیشتر رواج داشته است^[۱۰]. البته، انتقادهای محمد بن عبدالرحمان بن ابی‌ذئب از شاگردان شرحبیل که استادش را به ضعف در نقل حدیث متهم کرده، در تضعیف شرحبیل نقش مهمی داشته است^[۱۱]. مشکلات زندگی و بیماری شرحبیل در اواخر عمر^[۱۲]، در شکل‌گیری متهم شدن وی به دخل و تصرف در روایت اخبار اهل بدر منجر شده است. این اتهام چنان بود که مردم بیم آن داشتند که اگر به او کمک نکنند و پدران ایشان را از اصحاب بدر به شمار نیاورد. سفیان بن عیینه این مطلب را به طور مبهم و گاه صریح بیان کرده است^[۱۳]. جدی بودن این اتهام موجب شد تا موسی بن عقبه در کهن‌سالگی خود به گردآوری نام صحابه حاضر در بدر و اُحُد و مهاجران به حبشه و مدینه بپردازد^[۱۴]. شیخ طوسی^[۱۵] شرحبیل را از اصحاب امام سجاد(ع) دانسته است، ضمن آنکه شهرت او در متن منتشر شده طوسی، حنظلی آمده که تصحیف خطمی است. روایات نقل شده از شرحبیل اندک است^[۱۶]، و ابن سعد^[۱۷] از عدم اعتماد و استناد به روایات وی سخن گفته است. شرحبیل ظاهراً به شام سفر کرده و در آنجا یا در مدینه با هشام بن عبدالملک (حک: ۱۰۵-۱۲۵) دیدار کرده است. او در کهن‌سالگی و در سال ۱۲۳ درگذشت^[۱۸].^[۱۹]

منابع

بزدی ثانی، هادی، دانشنامه جهان اسلام، شرحبیل بن سعد

پانویس

↑ ابن سعد، الطبقات‌ الکبری، ج۵، ص۳۱۰؛ ابن ابی‌حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، ج۴، ص۳۳۸؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۳.
↑ ابن درید، کتاب الاشتقاق، ج۱، ص۱۵۷.
↑ ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۱؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۵.
↑ ابن ابی‌خیثمه، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۲۲۷؛ ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۱؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۵.
↑ ابن سعد، الطبقات‌ الکبری، ج۵، ص۳۱۰؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۶.
↑ ابن ابی‌حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، ج۴، ص۳۳۸؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۴.
↑ ابن ابی خیثمه، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۲۲۸.
↑ برای فهرست راویان وی، ر.ک: ابن ابی‌حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، ج۴، ص۳۳۸؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۴-۴۱۵.
↑ برای داوری‌های مختلف درباره وی، ر.ک: ابن ابی‌خیثمه، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۲۲۷-۲۲۸؛ ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۰-۴۲؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۵-۴۱۷.
↑ ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۰-۴۱.
↑ ابن ابی‌حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، ج۴، ص۳۳۸؛ ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۰-۴۲؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۵.
↑ ابن سعد، الطبقات‌ الکبری، ج۵، ص۳۱۰؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۶؛ ج۲۹، ص۱۱۹.
↑ ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۱؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۵-۴۱۶؛ ج۲۹، ص۱۱۹.
↑ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۲۹، ص۱۲۰.
↑ طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۵.
↑ ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۲؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۷.
↑ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۷.
↑ ابن ابی‌خیثمه، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۲۲۷؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۷.
↑ بزدی ثانی، هادی، دانشنامه جهان اسلام، شرحبیل بن سعد، ص ۷۶۸.

[1] ابن سعد، الطبقات‌ الکبری، ج۵، ص۳۱۰؛ ابن ابی‌حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، ج۴، ص۳۳۸؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۳.

[2] ابن درید، کتاب الاشتقاق، ج۱، ص۱۵۷.

[3] ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۱؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۵.

[4] ابن ابی‌خیثمه، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۲۲۷؛ ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۱؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۵.

[5] ابن سعد، الطبقات‌ الکبری، ج۵، ص۳۱۰؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۶.

[6] ابن ابی‌حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، ج۴، ص۳۳۸؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۴.

[7] ابن ابی خیثمه، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۲۲۸.

[8] برای فهرست راویان وی، ر.ک: ابن ابی‌حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، ج۴، ص۳۳۸؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۴-۴۱۵.

[9] برای داوری‌های مختلف درباره وی، ر.ک: ابن ابی‌خیثمه، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۲۲۷-۲۲۸؛ ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۰-۴۲؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۵-۴۱۷.

[10] ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۰-۴۱.

[11] ابن ابی‌حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، ج۴، ص۳۳۸؛ ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۰-۴۲؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۵.

[12] ابن سعد، الطبقات‌ الکبری، ج۵، ص۳۱۰؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۶؛ ج۲۹، ص۱۱۹.

[13] ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۱؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۵-۴۱۶؛ ج۲۹، ص۱۱۹.

[14] مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۲۹، ص۱۲۰.

[15] طوسی، رجال الطوسی، ص۱۱۵.

[16] ابن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۴، ص۴۲؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۷.

[17] مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۷.

[18] ابن ابی‌خیثمه، التاریخ الکبیر، ج۲، ص۲۲۷؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۲، ص۴۱۷.

[19] بزدی ثانی، هادی، دانشنامه جهان اسلام، شرحبیل بن سعد، ص ۷۶۸.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]