عاصم بن عمر بن قتاده
موضوع مرتبط ندارد - مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد
آشنایی اجمالی
عاصم بن عمر بن قتاده، محدّث، نسبشناس تابعی و از آگاهان به سیره و مغازی پیامبر اکرم(ص). نسب وی به بنو ظفر بن خزرج بن عمرو، از تیرههای قبیله اوس، در مدینه میرسد[۱]. کنیهاش را ابو محمد[۲]، ابو عمر یا ابو عمرو[۳] گفتهاند. مادر عاصم، امحارث، دختر سنان بن عمرو بن طلق (از همپیمانان بنوظفر) بود[۴]. در منابع از پدر عاصم (عمر بن قتادة بن نعمان)، خبر چندانی ندادهاند، جز اینکه وی از کسانی همچون پدرش (قتاده) و از امام سجاد(ع) روایت میکرده است[۵]. جد عاصم، قتادة بن نعمان از صحابه پیامبر اکرم به شمار میرفته[۶] و جزو هفتاد نفری بوده است که در دومین بیعت عقبه، با پیامبر اکرم بیعت کردند[۷]. از اعقاب وی، جز دو پسر به نام یعقوب و عاصم، کسی باقی نماند[۸]. مادربزرگ عاصم، رمیثه دختر عمرو بن هاشم بن مطلب بن عبد مناف، نیز از زنان صحابی بود و از پیامبر اکرم روایت میکرد و نیز از عایشه روایت شنیده بود[۹]. عاصم از علمای سیره نبوی و در زمره تابعین و به گفته ابن سعد[۱۰] در شمار طبقه سوم اهل مدینه بوده[۱۱] که از پدرش عمر، جدش قتاده، مادربزرگش رمیثه و از چندین تن از صحابه از جمله جابر بن عبد الله انصاری و انس بن مالک، و نیز از امام سجاد حدیث شنیده و روایت کرده است[۱۲].
عاصم همانند زهری (متوفی ۱۲۴)، سیرهنگار معاصر خود، مورد توجه بنیامیه (شاخه مروانیان) بود. او در دوره خلافت عمر بن عبد العزیز (۹۹-۱۰۱) به علت بدهکاری به دربار وی رفت و سپس دستور یافت در مسجد دمشق به تعلیم اخبار و مغازی پیامبر و مناقب صحابه بپردازد، اما گویی این کار خوشایند مروانیان نبود و ظاهراً به همین سبب عاصم پس از چندگاهی به مدینه بازگشت[۱۳]. او همچون روزگار عمر بن عبدالعزیز، در دوره حکومت یزید بن عبدالملک (۱۰۱-۱۰۵) و هشام بن عبدالملک (۱۰۵-۱۲۵) نیز در شمار فقهای مشهور بود[۱۴] و تا آخر عمر در مدینه به نقل اخبار و احادیث پرداخت[۱۵].
در تاریخ وفات وی اختلاف هست، اما برحسب روایات صحیحتر، او در سال ۱۲۰ در ایام خلافت هشام بن عبدالملک اموی در مدینه درگذشته است[۱۶]. نسل وی برقرار نماند[۱۷]. از شاگردان و راویان وی، پسرش فضل، ابن اسحاق، زید بن اسلم و محمد بن عجلان بودند[۱۸]. از این میان، ابن اسحاق بسیار به او اعتماد داشت و در کتاب سیره خود که از آثار مهم و معتبر در سیره نبوی است، از روایات عاصم بهره گرفته است[۱۹]. محمد بن عمر واقدی (متوفی ۲۰۷)، مورخ و مغازینویس مشهور، نیز از عاصم به واسطه افرادی همچون محمد بن صالح، یونس بن محمد ظفری، معاذ بن محمد انصاری، یعقوب بن محمد، موسی بن محمد و عبدالرحمان بن عبدالعزیز روایت کرده است[۲۰]. ابن سعد (متوفی ۲۳۰) نیز که روایات بسیاری در سیره نبوی را از عاصم اخذ کرده است، عاصم را محدثی پرمایه و معتمد دانسته که در سیره و مغازی پیامبر دانش و فهمی عمیق داشته است[۲۱]. دیگر علمای رجال و حدیث اهل سنت، همچون یحیی بن معین، ابو زرعه و نسائی نیز عاصم را عالم و محدثی فاضل و موثق دانستهاند[۲۲]. به جز روایات راجع به سیره و مغازی پیامبر، که بیشترین حجم روایات وی را شکل میدهند، پارهای اخبار وی درباره حوادث دوران خلفا (سال ۳۵) نیز در دست است[۲۳].
با اینکه عاصم مطالب بسیاری در سیره و مغازی دارد[۲۴] و روایات بسیاری از او در منابع متأخر باقی مانده است، اما کتابی در این باره به او نسبت ندادهاند. روش عاصم در گزارش اخبار، همانند دیگر همعصرانش، ذکر اخبار و روایات به همراه اسناد آن بود، هر چند گاهی از ذکر سند خودداری کرده است[۲۵].[۲۶]
منابع
پانویس
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۴۱۵؛ ابنحزم، جمهرة انساب العرب، ص۳۴۲-۳۴۳.
- ↑ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۵، ص۲۳۵.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۵، ص۲۴۰.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۴۱۵.
- ↑ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۲۱، ص۴۸۳.
- ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۴۶۶؛ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۳، ص۱۲۷۶.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۷۷-۲۷۹.
- ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۴۶۶.
- ↑ ابن عبد البر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۴، ص۱۸۴۶؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۳۵، ص۱۷۸.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۴۱۵-۴۱۶.
- ↑ نیز: ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۲۵، ص۲۷۷.
- ↑ ابن ابیحاتم، کتاب الجرح و التعدیل، ج۶، ص۳۴۶؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۴، ص۱۸۴۶؛ مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۳، ص۵۲۹؛ ج۲۱، ص۴۸۳؛ ج۳۵، ص۱۷۸؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۵، ص۲۴۰.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۴۱۶؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۲۵، ص۲۷۷.
- ↑ یعقوبی، تاریخ، ج۲، ص۳۰۸، ۳۱۵، ۳۲۹.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۴۱۶.
- ↑ خلیفة بن خیاط، تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۲۷۵؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۵، ص۲۲۸؛ برای روایات دیگر درباره مرگ وی، ر.ک: مزی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱۳، ص۵۳۱.
- ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۴۶۶.
- ↑ بخاری، کتاب التاریخ الکبیر، ج۳، قسم ۲، ص۴۷۸؛ ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ج۲، ص۲۵۸.
- ↑ ابن اسحاق، کتاب السیر و المغازی، ص۸۴-۸۵، و جاهای دیگر؛ نیز: طبری، تاریخ، ج۲، ص۳۵۱، ۳۵۳ و جاهای دیگر.
- ↑ واقدی، کتاب المغازی، ج۱، مقدمه جونز، ص۲۲.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۴۱۵.
- ↑ ابن ابیحاتم، کتاب الجرح و التعدیل، ج۶، ص۳۴۶؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۳۴۳؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۳۵۵.
- ↑ طبری، تاریخ، ج۴، ص۳۵۹.
- ↑ ابن قتیبه، المعارف، ص۴۶۶.
- ↑ Josef Horovitz، “The earliest biographies of the Proph - et and their authors"، translated by Marmaduke Pick - thall from the German typoscript، Islamic culture، vol.۲، p.۳۳.
- ↑ آقاجانی، کبریا، دانشنامه جهان اسلام، عاصم بن عمر بن قتاده، ص ۸۱۰.