قدامة بن جعفر در تاریخ اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث قدامة بن جعفر است. قدامة بن جعفر از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: قدامة بن جعفر در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

آشنایی اجمالی

قدامة بن جعفر بن قدامه (م ۳۳۷؟) از مورخان قرن چهارم هجری است. ابن ندیم نوشته است که جد وی نصرانی بود که به دست المکتفی عباسی مسلمان شد. وی در شمار بلغا، فصحا، فلاسفه و منطق‌دانان است. برخی از کتاب‌های او عبارتند از کتاب الخراج، کتاب السیاسه و.... مسعودی در مقدمه مروج الذهب، از وی ستایش شایسته‌ای کرده و نوشته است که: «او خوش‌تألیف است و با عبارات کوتاه معانی بلندی را عرضه می‌کند. برای نمونه، به کتاب زهر الربیع و کتاب الخراج او نگاه کن تا درستی سخن ما را دریابی». یاقوت کتاب زهرالربیع فی الاخبار او را به نقل از ابن ندیم آورده، اما در متن موجود الفهرست، نام این کتاب نیامده است. آگاهی چندانی از زندگی وی در دست نیست. یاقوت نوشته که او کاتب ابن الفرات بوده است و درباره این سخن ابن جوزی که نوشته است: «او در سال ۳۳۷ در زمان مطیع عباسی درگذشت»، می‌نویسد که به سخن ابن جوزی اعتمادی ندارد و آخرین خبری که درباره قدامه به دست او رسیده همان سخن ابوحیان است که او در سال ۳۲۰ در مجلس مناظره سیرافی با متّای منطقی بوده است.

آنچه مهم است کتاب الخراج و صناعة الکتابة اوست. برخی از آثار ادبی وی برجای مانده و توسط طه حسین به چاپ رسیده که مصحح کتاب الخراج در مقدمه یادآور شده است. وی این کتاب را که از هشت منزل، چهار منزل اخیر آن برجای مانده به عنوان راهنمای «کاتبان» که نیاز به دانستن مسائل مختلفی داشته‌اند تألیف کرده است. به عنوان مثال، منزل سوم مفقود آن در امر بلاغت بوده و منزل چهارم آن درباره انشاء از موضوع دو منزل نخست آگاهی در دست نیست. در منزل پنجم که نخستین بخش موجود است از دیوان‌های حکومتی سخن گفته. در منزل ششم جغرافیای زمین را از شرق و غرب بحث کرده است. در منزل هفتم از اموال و درآمدها و در منزل هشتم درباره پیدایش جامعه و فربگی آن و برآمدن و زوال جامعه انسانی و همچنین سیاست و اداره امور صحبت به میان آورده است. اشاره کردیم که در تألیفات او، کتابی با نام کتاب السیاسه نیز بوده است. آگاهی‌هایی که وی در زمینه شکل‌گیری جامعه انسانی و سیر تحول آن به دست داده با توجه به گرایش‌های فلسفی مؤلف و آگاهی او از اندیشه‌های رایج بسیار مهم و نیازمند بررسی‌های جامعه‌شناسانه است. از ابواب مهم کتاب، منزل هفتم آن است که ضمن بابی مبسوط درباره فتح شهرها سخن گفته و در زمینه فتوحات اخبار تفصیلی جالبی را داده است. باب نوزدهم این منزل از صفحه ٢۵۶ تا صفحه ۴٢۴ تاریخچه‌ای است از فتح مناطق مختلف.

در میان مباحث گاه نام کسانی از راویان و محدثان و مورخان دیده می‌شود. یک نمونه ابوعبید قاسم بن سلام است که به احتمال از کتاب الاموال او استفاده کرده است. نام کلبی، واقدی و یحیی بن آدم در صفحات مختلفی آمده است. از کتاب، علائق مذهبی مؤلف به دست نمی‌آید. با این حال آنچه که درباره فدک آورده و نیز به‌کارگیری تعبیر رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهَا برای فاطمه زهرا(س) قابل توجه است. کتاب الخراج به کوشش محمد حسین الزبیدی در سال ۱۹۸۱ در بغداد به چاپ رسیده است.

منابع

1. جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام