حمدالله مستوفی
آشنایی اجمالی
حمدالله بن تاج الدین مستوفی (م٧۵٠) یکی از رجال اداری ایران در نیمه نخست قرن هشتم هجری یعنی دوره سلطه ایلخانان مغول است. وی خود را از نسل حربن یزید ریاحی دانسته و چنانکه گفته شده، یکی از اجدادش با نام ابومنصور کوفی در سال ۲۲۳ به قزوین آمده است.] بنگرید: تاریخ گزیده نوایی، ص۸۱۱-۸۱۲] دورانی که تاریخنگاری در ایران اوج گرفته و آثار متعددی نوشته شده است. تنها برخی از این آثار بخشی را به حوادث صدر اسلام اختصاص دادهاند که در اینجا مروری بر آنها خواهیم داشت. وی مؤلف دو اثر پر ارج است. نخست کتاب ظفرنامه او به شعر تاریخ عمومی جهان و ایران را از ابتدای آفرینش تا اسلام و از آنجا تا زمان مغول دنبال کرده است[۱]. از این کتاب نسخهای در موزه بریتانیا و جاهای دیگر موجود است[۲].
قسم الاسلامیه آن، شامل سه مجلد است. نخست تاریخ رسول الله، دوم تاریخ خلفای راشدین و بنیامیه و سوم تاریخ عباسیان و فاطمیان مصر که این هر سه به کوشش پروین باقری، منصوره شریفزاده و مهدی مداینی چاپ شده است،] تهران، پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۳۸۰]. دو قسم دیگر آن یکی قسم الاحکامی (عجم) شامل بیست هزار بیت درباره سلاطین عجم و دیگری قسم السلطانی تاریخ مغولان و دولت ایلخانی تا سال ۷۳۵ شامل بیت است. جمع کلی ابیات ۷۵ هزار است. [بنگرید مقدمه قسم الاسلامیه،). بخش سیره رسول خدا(ص) غالباً برگرفته شده از کتاب سیرت رسول الله همدانی است. احساسات شیعی او نه تشیع امامی در این مجلدات کاملا روشن است و نمونههایی از آنها را مصحح در صفحات مو - نه آورده است. یک چاپ عکسی نیز از آن شده است. این اثر را ولو آنکه منظوم است باید از آثار مهم تاریخ اسلام در قرن هشتم دانست که در کنار آثار حافظ ابرو و رشیدالدین یک میراث تاریخ اسلامی مستقلی را تشکیل میدهد و میتواند موضوع یک پژوهش جدی باشد.
افزون بر این باید توجه داشت که منظومههای بزرگ تاریخ اسلام، موارد دیگری هم دارد که یکی از کهنترین آنها علی نامه از سرایندهای متخلص به ربیع از نیمه قرن پنجم هجری است. این اثر که به کوشش رضا بیات و ابوالفضل غلامی چاپ شده - افزون بر چاپ عکسی آن - و خلاصهای هم توسط علی موسوی گرمارودی از آن عرضه شده، اثری است در تاریخ جنگ جمل و صفین. در این اثر فراوان از ابومخنف یاد شده اما به نظر نمیرسد اینها با دقت از روی آثار ابومخنف نگاشته شده باشد. بخشی از اطلاعات تاریخی ارائه شده جنبه داستانی دارد و نشان میدهد که منظومههای داستانی در تاریخ اسلام از همان زمان آغاز شده است. اگر از زاویه تاریخی - داستانی نگاه کنیم، در مقایسه میان علی نامه و ظفرنامه، دومی را باید تاریخی دانست.
و اما کتاب تاریخی رایج حمدالله مستوفی تاریخ گزیده است که مروری بر تاریخ عمومی جهان از آفرینش تا سال ۷۳۰ است. این اثر جاودانه با قلمی روان نگاشته شده و حاوی مطالب بسیار ارزشمندی است. این اثر پیش از ظفرنامه تألیف شده و در آن از سرایش پنجاه هزار بیت از ظفرنامه خبر داده و گفته که به هفتاد و پنج هزار خواهد رسید. [تاریخ گزیده، ص٢-۴] به گفته محقق کتاب، تاریخ گزیده مورد استفاده عالمانی چون قاضی نورالله شوشتری و خواندمیر بوده است. این در حالی است که در دو سه قرن اخیر مورد بیمهری قرار گرفته است. تاریخ گزیده در بخش تاریخ دوران اسلامی تاریخ خلفای نخست، خلفای اموی و عباسی و نیز سلسلههای مستقل را به دست داده است. طبعاً نظر او در این کتاب فارسی، بیشتر ایران بوده و به دلیل کمبود منابع تاریخی فارسی از آن دوره این اثر ارزش بسیار فراوانی دارد. افزون بر تاریخ، تراجم و شرح حالهای بیشماری در این کتاب موجود است که در بسیاری از موارد آگاهیهای داده شده درباره آنها منحصر به مطالبی است که در این کتاب آمده است. مقدمه مستوفی برگزیده حاوی اطلاعاتی درباره چگونگی تألیف این اثر بهویژه یاد از منابع اوست. این مختصر موجزی است مجمل، اما به یمن این دولت آنچه خلاصه قلاده این فن و بیت القصیده این صنعت و مکتب استادان این طایفه بود مثل سیر النبی و قصص الانبیاء(ع) و رساله قشیری و تذکرة الاولیاء و تدوین امام رافعی و تجارب الامم ومشارب التجارب و دیوان النسب و تواریخ محمد بن جریر طبری و حمزه اصفهانی و عزالدین علی بن الاثیر جزری و زبدة التواریخ جمال الدین ابوالقاسم کاشی و نظام التواریخ قاضی ناصرالدین ابوسعید بیضاوی و عیون التواریخ ابوطالب علی بن انجب خازن بغدادی و معارف ابومحمد عبدالله بن مسلم بن قتیبة الدینوری و جهانگشای جوینی و ترجمه یمینی ابی الشرف جربادقانی و سیرالملوک نظام الملکی و شاهنامه فردوسی و سلجوق نامه ظهیری نیشابوری و مجمع آثار الملوک قاضی رکن الدین خویی و استظهار الاخبار قاضی احمد دامغانی و جامع التواریخ از مصنفات مخدوم سعید شهید که بالحقیقة فذلک مجموع مصنفات این صناعت است گزین کرده، در سلک کتابت منتظم گردانید و این کتاب را گزیده نام کرده، مبنی گردانید بر ذکر انبیاء و اولیاء و پادشاهان و وزراء ایران زمین و آثاری که ازیشان بازمانده از عهد آدم(ع) تا زمان تألیف این مختصر که سنه ثلاثین و سبعمائة هجری مصطفوی است [تاریخ گزیده، ۶-٧]
وی افزون بر زندگی خلفای نخست، شرح حال دوازده امام(ع) را نیز آورده است. (صص ۱۹۲-۲۰۷). در ادامه شمار فراوانی از اصحاب پیامبر(ص) را به ترتیب الفبا یاد و اشارتی در باب آنها کرده است (صص ۲۰۷-٢۴۶). در ادامه تابعین را به ترتیب الفبا شناسانده و پس از آنها به سراغ امویان و دولتهای بعدی رفته است. در ظفرنامه نیز فصل مبسوطی را به شرح حال دوازده امام اختصاص داده است. مستوفی فصلی از التدوین رافعی را درباره قزوین ترجمه و تلخیص کرده است. از این کتاب سه تحریر در دست است که سومین تحریر همراه با افزودههایی است از فرزند مؤلف زین الدین که حوادث سالهای ۷۳۰ تا ٧۴۴ را بر آن افزوده است[۳]. تاریخ گزیده با تصحیح عبدالحسین نوائی در سال ۱۳۳۹ شمسی توسط انتشارات امیر کبیر چاپ شده است. اثر جاودانه دیگر مستوفی کتاب نزهة القلوب در جغرافی است که نگاهی اجمالی به آن، نشانگر اهمیت و ارزش آن است. این کتاب یک دایره المعارف است که لسترنج بخش جغرافی آن را منتشر کرد و تا این اواخر مرتب از روی چاپ او افست میشد. بخش تقویم آن را این فقیر الی الله، با عنوان تقویمهای رایج و نارایج در ایران منتشر شد (قم، ۱۳۹۵) طی این سالها متن کامل آن توسط میرهاشم محدث منتشر شده است. وی در این اثر افزون بر بهرهگیری از آثار کهنی که مسلمانان در جغرافیا نوشتهاند از علوم روز نیز بهره برده و آگاهیهای ارزندهای را از روزگار خود حفظ کرده است. فهرستی از آثار جغرافیای کهن مورد استفاده خود را هم در مقدمه کتاب آورده [صفحات بیست و سه تا بیست و هفت] که در شناخت آن آثار و اهمیت آنها تا زمان وی بسیار سودمند است.[۴]
منابع
پانویس
- ↑ ادبیات فارسی، ص۴٨٣.
- ↑ نک: مقدمه تاریخ گزیده، صیب؛ ادبیات فارسی، ص۴٨٣.
- ↑ ادبیات فارسی، ص۴٨۵.
- ↑ جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، ص ۳۴۰.