اسماعیل بن علی معلم

آشنایی اجمالی

اسماعیل بن علی المعلم^[۱] مکنّی به ابوعلی و با نسبت بصری^[۲]، از فقیهان، عالمان و محدثان امامی^[۳] است که به احتمال قوی عنوان مصحفِ اسماعیل بن علی العَمی (ابوعلی بصری) است، از محدثانی همچون بدل بن المحبر^[۴] و نائل بن نجیح^[۵] روایت کرده^[۶] و دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان هشام بن علی و عبدالعزیز بن یحیی^[۷] می‌باشند.

درباره شخصیت اسماعیل بن علی، در زمینه وثاقت اختلافی نیست و بزرگانی چون شیخ طوسی و نجاشی بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند^[۸]. نجاشی نوشته است: اسماعیل بن علی عمی ابوعلی بصری، یکی از اصحاب بصری ما و فردی موثق است. با این حال، در شناخت هویت دقیق وی اختلافاتی وجود دارد؛ محقق اردبیلی وی را با اسماعیل بصری متحد دانسته است^[۹]، اما برخی نویسندگان این دیدگاه را نقد کرده‌اند^[۱۰]. هر دو دیدگاه به دلیل تفاوت در طبقه و تاریخ وفات شاگردان و مشایخ رد شده است^[۱۱]. همچنین هیچ شاهدی بر اتحادش با عناوینی مانند ابو عبدالرحمن اسماعیل بن علی المسلمی^[۱۲]، اسماعیل بن علی الهمدانی^[۱۳]، اسماعیل بن علی بن قدامه^[۱۴]، اسماعیل بن علی بن عبدالرحمن^[۱۵]، اسماعیل بن علی دعبلی^[۱۶] به دست نیامده است. ابن حجر عسقلانی نیز از او با عنوان اسماعیل بن علی قمی یاد کرده است^[۱۷]. کتاب «آنچه عامه بر خلاف شیعه در اصول فرائض بر آن اتفاق دارند» از آثار اوست^[۱۸].^[۱۹]

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴

پانویس

↑ ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال النجاشی، ص۳۰، ش۶۳؛ طوسی، الفهرست، ص۲۹، ش۳۴؛ رجال الطوسی، ص۴۱۵، ش۶۰۰۱؛ معالم العلماء، ص۸، ش۳۴؛ خلاصة الاقوال، رجال العلامة الحلی، ص۹، ش۸؛ ایضاح الاشتباه، ص۹۱، ش۳۳؛ الرجال (ابن داود)، ص۵۸، ش۱۸۹؛ رسائل الشهید الثانی؛ ج۲، ص۸۹۷، ش۱۸؛ مجمع الرجال، ج۱، ص۲۲۰؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۲۴، ش۵۲۳؛ حاوی الأقوال، ج۱، ص۱۵۰، ش۳۶؛ منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال، ج۲، ص۳۴۷، ش۵۷۸؛ جامع المقال، ص۱۰۱؛ الوجیزة فی الرجال، ص۳۱، ش۲۰۵؛ منتهی المقال فی احوال الرجال، ج۲، ص۷۷، ش۳۷۴؛ طرائف المقال، ج۱، ص۲۲۸، ش۱۳۹۷؛ شعب المقال فی احوال الرجال، ص۵۴، ش۹۶؛ خاتمة المستدرک، ج۶، ص۶۲، ش۱۰۱؛ تنقیح المقال، ج۱۰، ص۲۴۶، ش۲۳۶۳؛ اعیان الشیعه، ج۳، ص۳۹۱؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعه، ج۱۹، ص۱۴، ش۵۵؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۶۵۴، ش۳۷۴؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۷۳، ش۱۳۹۸؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۹۰، ش۸۵۸.
ب. منابع سنی: لسان المیزان، ج۱، ص۴۲۳، ش۱۳۲۲؛ معجم المؤلفین، ج۲، ص۲۸۲.
↑ رجال النجاشی، ص۳۰، ش۶۳.
↑ طوسی، الفهرست، ص۲۹، ش۳۴.
↑ بدل بن المحبر الیربوعی کنیته أبو المنیر من أهل البصرة؛ (ابن حبان، الثقات، ج۸، ص۱۵۳).
↑ نائل بن نجیح الحنفی بصری یکنی أبا سهل خال عیسی بن أبان؛ (الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۷، ص۵۶، ش۱۹۸۵).
↑ ر.ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۱۰، ص۸۸؛ الارشاد، ج۱، ص۱۲۳.
↑ ر.ک: البرهان فی تفسیر القران، ج۴، ص۲۸۰، ش۸۱۷۷؛ طوسی، الفهرست، ص۲۹، ش۳۴.
↑ رجال النجاشی، ص۳۰، ش۶۳، طوسی، الفهرست، ص۲۹، ش۳۴.
↑ «عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْبَصْرِيِّ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ(ع) يَقُولُ...»؛ الکافی، ج۲، ص۱۶۷، ح۱۰؛ جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۰.
↑ تهذیب المقال، ج۱، پانوشت ص۴۳۲.
↑ أبو إسماعیل البصری له کتاب، رویناه بهذا الإسناد عن جماعة، عن أبی المفضل، عن ابن بطة، عن أحمد بن محمد بن - عیسی، عن ابن أبی عمیر، عنه؛ طوسی، الفهرست، ص۵۳۲، ش۸۵۹؛ ر.ک: الکنی و الالقاب، ج۲، ص۱۴۸؛ رجال النجاشی، ص۳۰، ش۶۲.
↑ شیخ طوسی: أسند عنه؛ (طوسی، الرجال، ص۱۶۰، ش۱۸۰۸).
↑ طوسی، الرجال، ص۱۶۱، ش۱۸۱۲.
↑ فرحة الغری، ص۶۳.
↑ طوسی، الامالی، ص۱۹۹، ح۳۴۰.
↑ طوسی، الامالی، ص۳۸۰، ح۸۱۵.
↑ در جامع الرواة نیز نام راوی با وصف القمی ثبت شده است. ر.ک: جامع الرواة، ج۱، ص۹۹، ش۶۹۳؛ لسان المیزان، ج۱، ص۴۲۳، ش۱۳۲۲.
↑ در بعض نسخه‌های الفهرست و در معالم العلماء، نام کتاب ما اتفقت علیه العامة و الشیعة من أصول الفرائض ذکر شده است. (معالم العلماء، ص۸، ش۳۴) که بر اساس احتمال یکم، محتوای کتاب بیان مسائل اختلافی شیعه و سنی است و بر پایه احتمال دوم، موضوع کتاب بیان مسائل اتفاقی شیعه و سنی است؛ طوسی، الفهرست، ص۲۹، ش۳۴؛ رجال الطوسی، ص۴۱۵، ش۶۰۰۱.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۱۸۳-۱۸۸.

[1] ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال النجاشی، ص۳۰، ش۶۳؛ طوسی، الفهرست، ص۲۹، ش۳۴؛ رجال الطوسی، ص۴۱۵، ش۶۰۰۱؛ معالم العلماء، ص۸، ش۳۴؛ خلاصة الاقوال، رجال العلامة الحلی، ص۹، ش۸؛ ایضاح الاشتباه، ص۹۱، ش۳۳؛ الرجال (ابن داود)، ص۵۸، ش۱۸۹؛ رسائل الشهید الثانی؛ ج۲، ص۸۹۷، ش۱۸؛ مجمع الرجال، ج۱، ص۲۲۰؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۲۴، ش۵۲۳؛ حاوی الأقوال، ج۱، ص۱۵۰، ش۳۶؛ منهج المقال فی تحقیق احوال الرجال، ج۲، ص۳۴۷، ش۵۷۸؛ جامع المقال، ص۱۰۱؛ الوجیزة فی الرجال، ص۳۱، ش۲۰۵؛ منتهی المقال فی احوال الرجال، ج۲، ص۷۷، ش۳۷۴؛ طرائف المقال، ج۱، ص۲۲۸، ش۱۳۹۷؛ شعب المقال فی احوال الرجال، ص۵۴، ش۹۶؛ خاتمة المستدرک، ج۶، ص۶۲، ش۱۰۱؛ تنقیح المقال، ج۱۰، ص۲۴۶، ش۲۳۶۳؛ اعیان الشیعه، ج۳، ص۳۹۱؛ الذریعة إلی تصانیف الشیعه، ج۱۹، ص۱۴، ش۵۵؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۶۵۴، ش۳۷۴؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۷۳، ش۱۳۹۸؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۹۰، ش۸۵۸.
ب. منابع سنی: لسان المیزان، ج۱، ص۴۲۳، ش۱۳۲۲؛ معجم المؤلفین، ج۲، ص۲۸۲.

[2] رجال النجاشی، ص۳۰، ش۶۳.

[3] طوسی، الفهرست، ص۲۹، ش۳۴.

[4] بدل بن المحبر الیربوعی کنیته أبو المنیر من أهل البصرة؛ (ابن حبان، الثقات، ج۸، ص۱۵۳).

[5] نائل بن نجیح الحنفی بصری یکنی أبا سهل خال عیسی بن أبان؛ (الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۷، ص۵۶، ش۱۹۸۵).

[6] ر.ک: تفسیر کنز الدقائق، ج۱۰، ص۸۸؛ الارشاد، ج۱، ص۱۲۳.

[7] ر.ک: البرهان فی تفسیر القران، ج۴، ص۲۸۰، ش۸۱۷۷؛ طوسی، الفهرست، ص۲۹، ش۳۴.

[8] رجال النجاشی، ص۳۰، ش۶۳، طوسی، الفهرست، ص۲۹، ش۳۴.

[9] «عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى جَمِيعاً عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْبَصْرِيِّ عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ(ع) يَقُولُ...»؛ الکافی، ج۲، ص۱۶۷، ح۱۰؛ جامع الرواة، ج۱، ص۱۰۰.

[10] تهذیب المقال، ج۱، پانوشت ص۴۳۲.

[11] أبو إسماعیل البصری له کتاب، رویناه بهذا الإسناد عن جماعة، عن أبی المفضل، عن ابن بطة، عن أحمد بن محمد بن - عیسی، عن ابن أبی عمیر، عنه؛ طوسی، الفهرست، ص۵۳۲، ش۸۵۹؛ ر.ک: الکنی و الالقاب، ج۲، ص۱۴۸؛ رجال النجاشی، ص۳۰، ش۶۲.

[12] شیخ طوسی: أسند عنه؛ (طوسی، الرجال، ص۱۶۰، ش۱۸۰۸).

[13] طوسی، الرجال، ص۱۶۱، ش۱۸۱۲.

[14] فرحة الغری، ص۶۳.

[15] طوسی، الامالی، ص۱۹۹، ح۳۴۰.

[16] طوسی، الامالی، ص۳۸۰، ح۸۱۵.

[17] در جامع الرواة نیز نام راوی با وصف القمی ثبت شده است. ر.ک: جامع الرواة، ج۱، ص۹۹، ش۶۹۳؛ لسان المیزان، ج۱، ص۴۲۳، ش۱۳۲۲.

[18] در بعض نسخه‌های الفهرست و در معالم العلماء، نام کتاب ما اتفقت علیه العامة و الشیعة من أصول الفرائض ذکر شده است. (معالم العلماء، ص۸، ش۳۴) که بر اساس احتمال یکم، محتوای کتاب بیان مسائل اختلافی شیعه و سنی است و بر پایه احتمال دوم، موضوع کتاب بیان مسائل اتفاقی شیعه و سنی است؛ طوسی، الفهرست، ص۲۹، ش۳۴؛ رجال الطوسی، ص۴۱۵، ش۶۰۰۱.

[19] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۱۸۳-۱۸۸.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]