ربیعه جرشی

آشنایی اجمالی

وی منسوب به «بنی‌جرش»، قبیله‌ای از حمیر^[۱] و نیای هشام بن غاز بن ربیعه^[۲] است. نام پدرش را به اختلاف «عمرو»^[۳]، غاز^[۴]، «حارث»^[۵] و ردم^[۶] آورده‌اند، اما به نظر ابن عساکر^[۷] «عمرو» درست‌تر بوده و به نظر ابن اثیر^[۸] بیشتر غاز گفته‌اند که در نوشتار غازی آمده است^[۹]. برخی نام نیای او را نیز «غاز» آورده‌اند^[۱۰] و از آنجا که وی نوه‌ای به نام «ربیعة بن غاز» داشته است^[۱۱] به نظر می‌رسد در برخی موارد در معرفی آنان اشتباه یا جابه‌جایی در نام صورت گرفته باشد. برخی کنیه‌اش را «ابوالغاز» گفته‌اند^[۱۲].

وی را در شمار صحابه اهل شام یا ساکنان دمشق آورده‌اند^[۱۳]، از این رو، او را شامی^[۱۴] و دمشقی^[۱۵] نیز خوانده‌اند. در صحابی بودن یا روایت شنیدن او از رسول خدا(ص)^[۱۶]اختلاف است^[۱۷]، اما گفته‌اند: رسول خدا(ص) را درک کرده است^[۱۸]. برخی نیز با صراحت او را در شمار تابعین^[۱۹] آورده و صحابی بودن او را رد کرده‌اند^[۲۰]. ابن حبان نام وی را هم در شمار صحابه^[۲۱] و هم در شمار تابعین^[۲۲] آورده است.

شاید مستند صحابی بودن وی احادیثی باشد که از او از رسول خدا(ص) نقل شده است. از وی نقل کرده‌اند که رسول خدا(ص) فرمود: مراقب نمازتان باشید که بهترین اعمال شما نماز است و خود را از زمین حفظ کنید که مادر شماست و هیچ کس نیست مگر آنکه آنچه بر روی زمین انجام دهد، زمین از آن خبر می‌دهد^[۲۳]. برخی اسناد این روایت را ضعیف دانسته‌اند^[۲۴]. همچنین وی می‌گوید: از رسول خدا(ص) شنیدم که فرمود: در پایان کار امت من سه عذاب خسف و قذف و مسخ خواهد آمد و چون سبب آن را پرسیدند، فرمود: به سبب استفاده از خواننده و شرب خمر است^[۲۵]. نیز از وی نقل شده است که از رسول خدا(ص) درباره بهترین سوره پرسیدند، فرمود: بقره؛ و چون از بهترین آیه پرسیدند، فرمود: آیةالكرسی^[۲۶].

ربیعه را از فقهای زمان معاویه شمرده‌اند^[۲۷] و گفته‌اند در این زمان فتوا^[۲۸] می‌داد. نیز گفته‌اند او از عابدان بود و در زمان معاویه قصه می‌گفت^[۲۹]. از وی نقل کرده‌اند که واژه «یمینه» در آیه ﴿وَمَا قَدَرُوا۟ ٱللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِۦ وَٱلْأَرْضُ جَمِيعًۭا قَبْضَتُهُۥ يَوْمَ ٱلْقِيَـٰمَةِ وَٱلسَّمَـٰوَٰتُ مَطْوِيَّـٰتٌۢ بِيَمِينِهِۦ سُبْحَـٰنَهُۥ وَتَعَـٰلَىٰ عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾^[۳۰] به معنای «دست» است^[۳۱]. بر پایه خبری، وی در یرموک (به سال۱۳) حضور داشت^[۳۲]. همچنین بنا بر نقلی وی در نبرد صفین شرکت کرد و در سپاه معاویه قرار داشت که یک چشم خود را از دست داد^[۳۳]. وی در «واقعه مرج راهط» در سال ۶۴ هجری، در شام همراه ضحاک بن قیس فهری بود که کشته شد^[۳۴] در حالی که زبیری (از هواداران عبدالله بن زبیر) بود^[۳۵]. بر اساس یک خبر، هنگامی که فتنه رخ می‌داد مردم می‌گفتند به سه نفر از جمله ربیعه اقتدا کنید^[۳۶]. البته با توجه به حضور برخی بزرگان صحابه در این زمان، این خبر جای تأمل دارد و به سادگی نمی‌توان آن را پذیرفت و بعید نیست برای موجه جلوه دادن ربیعه ساخته شده باشد. نواده‌اش هشام بن غاز دمشقی از راویان حدیث است^[۳۷].^[۳۸]

جستارهای وابسته

حمیر (قبیله)
بنی‌جرش (قبیله)
هشام بن غاز دمشقی (نواده)

منابع

خانجانی، قاسم، مقاله «ربیعه جرشی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳

پانویس

↑ سمعانی، الانساب، ج۲، ص۴۴.
↑ بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۰؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۹۶؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۲.
↑ ابن معین، تاریخ، ج۱، ص۹۱؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۶۷.
↑ بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۰.
↑ مزی، تهذیب الکمال، ج۹، ص۱۳۷.
↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۹۳.
↑ ر.ک: ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۹۳.
↑ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۶۷.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۲.
↑ زبیدی، تاج العروس، ج۸، ص۱۲۰.
↑ ر.ک: ابن ابی‌حاتم، الجرح والتعدیل، ج۲، ص۳۶۳.
↑ ر.ک: ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۹۳.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۰۴؛ بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۰؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۹۶.
↑ مزی، تهذیب الکمال، ج۹، ص۱۳۸.
↑ ابن حجر، تقریب التهذیب، ج۱، ص۲۹۸.
↑ بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۰.
↑ ر.ک: ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۶۷؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۹۳.
↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۵، ص۱۱۳.
↑ فسوی، المعرفه والتاریخ، ج۲، ص۳۱۸.
↑ ابن ابی‌حاتم، الجرح والتعدیل، ج۳، ص۴۷۳.
↑ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۳، ص۱۳۰.
↑ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۴، ص۲۳۰.
↑ بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۰؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۹۶.
↑ هیثمی، مجمع الزوائد، ج۱، ص۲۴۱.
↑ بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۱؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۳.
↑ بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۰.
↑ ابن ابی‌حاتم، الجرح والتعدیل، ج۳، ص۴۷۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۳؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۵، ص۱۱۳.
↑ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۹۶.
↑ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۴، ص۲۳۰.
↑ «و خداوند را سزاوار ارجمندی وی ارج ننهادند با آنکه تمام زمین روز رستخیز در کف اوست و آسمان‌ها به دست او در هم نوردیده می‌شوند؛ پاکا و فرابرترا که اوست از آنچه (بدو) شرک می‌ورزند» سوره زمر، آیه 67.
↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۹۳.
↑ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۴، ص۱۸۵.
↑ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۵، ص۱۱۴.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۰۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۳؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۹، ص۷۹.
↑ فسوی، المعرفه والتاریخ، ج۲، ص۳۸۵؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۴۰، ص۳۵۰.
↑ بخاری، التاریخ الکبیر، ج۳، ص۲۸۰؛ ابن ابی‌عاصم، الآحاد والمثانی، ج۵، ص۲۹۹؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۳.
↑ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۹، ص۶۵۷.
↑ خانجانی، قاسم، مقاله «ربیعه جرشی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۳۱۹-۳۲۰.

[1] سمعانی، الانساب، ج۲، ص۴۴.

[2] بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۰؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۹۶؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۲.

[3] ابن معین، تاریخ، ج۱، ص۹۱؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۶۷.

[4] بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۰.

[5] مزی، تهذیب الکمال، ج۹، ص۱۳۷.

[6] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۹۳.

[7] ر.ک: ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۹۳.

[8] ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۶۷.

[9] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۲۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۲.

[10] زبیدی، تاج العروس، ج۸، ص۱۲۰.

[11] ر.ک: ابن ابی‌حاتم، الجرح والتعدیل، ج۲، ص۳۶۳.

[12] ر.ک: ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۹۳.

[13] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۰۴؛ بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۰؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۹۶.

[14] مزی، تهذیب الکمال، ج۹، ص۱۳۸.

[15] ابن حجر، تقریب التهذیب، ج۱، ص۲۹۸.

[16] بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۰.

[17] ر.ک: ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۶۷؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۹۳.

[18] ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۵، ص۱۱۳.

[19] فسوی، المعرفه والتاریخ، ج۲، ص۳۱۸.

[20] ابن ابی‌حاتم، الجرح والتعدیل، ج۳، ص۴۷۳.

[21] ابن حبان، کتاب الثقات، ج۳، ص۱۳۰.

[22] ابن حبان، کتاب الثقات، ج۴، ص۲۳۰.

[23] بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۰؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۹۶.

[24] هیثمی، مجمع الزوائد، ج۱، ص۲۴۱.

[25] بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۱؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۳.

[26] بغوی، معجم الصحابه، ج۲، ص۴۰۰.

[27] ابن ابی‌حاتم، الجرح والتعدیل، ج۳، ص۴۷۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۳؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۵، ص۱۱۳.

[28] ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۹۶.

[29] ابن حبان، کتاب الثقات، ج۴، ص۲۳۰.

[30] «و خداوند را سزاوار ارجمندی وی ارج ننهادند با آنکه تمام زمین روز رستخیز در کف اوست و آسمان‌ها به دست او در هم نوردیده می‌شوند؛ پاکا و فرابرترا که اوست از آنچه (بدو) شرک می‌ورزند» سوره زمر، آیه 67.

[31] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۹۳.

[32] ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۴، ص۱۸۵.

[33] ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۵، ص۱۱۴.

[34] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۳۰۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۳؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۱۹، ص۷۹.

[35] فسوی، المعرفه والتاریخ، ج۲، ص۳۸۵؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج۴۰، ص۳۵۰.

[36] بخاری، التاریخ الکبیر، ج۳، ص۲۸۰؛ ابن ابی‌عاصم، الآحاد والمثانی، ج۵، ص۲۹۹؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۷۳.

[37] ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۹، ص۶۵۷.

[38] خانجانی، قاسم، مقاله «ربیعه جرشی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۳۱۹-۳۲۰.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]