موسی بن عقبه در تاریخ اسلامی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث موسی بن عقبه است. موسی بن عقبه از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: موسی بن عقبه در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
موسی بن عقبة بن ابی عیاش قرشی (م ١۴١) یکی از چهرههای برجسته در دانش مغازی است. وی به سال ۶۸ هجری، عبدالله بن عمر را دیده و بدین ترتیب در آن زمان، حداقل نوجوانی بوده است. ابن عقبه از موالی خاندان زبیر بوده و با توجه به علاقه خاندان زبیر به مغازی که پیش از این بدان اشاره کردیم این نکته جالب به نظر میرسد[۱]. وی در کنار ابن اسحاق، از شاگردان زهری بوده و به طور مستقل و البته مفصل به کار تدوین مغازی میپرداخت. با این حال، به دلایل مختلفی که میتوان از جمله آنها را عدم انتشار به موقع آن در عراق یا نوع ضعیف تألیف در قیاس با کار ابن اسحاق دانست، و یا دلائلی دیگر، شهرتی به دست نیاورده است. این کتاب تا قرن نهم هجری در اختیار بوده و پس از آن جز فقراتی از آن باقی نمانده که در سالهای اخیر تدوین و چاپ شده است. کتاب وی با استفاده از مآخذ اولیه و نیز با بهرهگیری وافر از احادیث یا حتی نوشتههای ابن شهاب زهری نوشته شده است.
با توجه به نقلهایی که درباره مغازی موسی بن عقبه در دست است، به نظر میرسد نوعی رقابت میان کتاب وی و ابن اسحاق از همان زمان تألیف و پس از آن وجود داشته است. تأکید شافعی بر این که «لیس فی المغازی اصح من کتابه مع صغره و خلوه من اکثر ما یذکر فی کتب غیره»[۲] این اثر با وجود کوچکی و اینکه برخی از آنچه در کتب دیگر آمده در این نیامده، صحیحترین کتاب مغازی است. البته شافعی در سخنی دیگر گفته است که مردم در مغازی، عیال بر ابن اسحاق هستند[۳]. مالک نیز میگفت: «علیک بمغازی الرجل الصالح موسی بن عقبة فانها اصح المغازی»[۴]. وی افزود: «ابن عقبه در دوره بزرگسالی به دنبال مغازی رفت تا نام کسانی که با رسول خدا(ص) بودهاند ثبت کند»[۵]. عنایت مالک بن انس به مغازی موسی بن عقبه، نباید بیارتباط با بیاعتمادی وی به ابن اسحاق باشد. بعدها یحیی بن معین هم میگفت: «کتاب موسی بن عقبه عن الزهری أصح الکتب»[۶]. این اشاره به قدح طرق دیگر حدیثی وی میتواند باشد. داستانی که برای توجه وی به مغازی نوشتهاند روشنگر برخی نکات درباره سیرهنویسی است. سفیان بن عیینه میگوید: «شیخی با نام شرحبیل بن سعد در مدینه بود که از آگاهترین مردم به مغازی بود. او را متهم کردند که برای کسانی که سابقهای نداشتهاند، سابقه قرار میدهد. به همین دلیل مغازی او از چشم مردم افتاد. ابراهیم بن منذر میگوید: این مسأله را به محمد بن طلحة ابن الطویل که آگاهتر از او به مغازی در مدینه نبود، گفتم. به من گفت: شرحبیل بن سعد عالم به مغازی بود. او را متهم کردند که افرادی که در بدر نبودهاند، به عنوان بدری یاد میکند. همینطور درباره حاضران در احد و هجرت به همین دلیل از چشم مردم افتاد. وقتی موسی بن عقبه این مطالب را شنید، با اینکه سنش زیاد بود، شروع به تحقیق درباره فهرست کردن اسامی حاضران در بدر و احد و مهاجران حبشه و مدینه کرد و چیزی در این باره نگاشت»[۷].
یاقوت نسخهای از مغازی موسی بن عقبه را که به خط ابونعیم اصفهانی بوده استفاده کرده است[۸]. ابن شهبه (م ۷۸۹)، تلخیصی تهذیبگونه از این کتاب فراهم آورده است که نسخه آن باقی مانده و زاخائو آن را با ترجمه آلمانی چاپ کرده است. در سالهای اخیر، مغازی موسی بن عقبه، بر اساس منابع، کهن بهویژه دلائل النبوه بیهقی که انبوهی از مطالب این کتاب را در خود نگاه داشته، بازسازی شده است. یک مورد در ایران آقای مرادی نسب اقدام به بازسازی این کتاب کرد که در سال ۱۳۸۲ش در قم منتشر شد. همان زمان یک مورخ مغربی هم با نام محمد الحسین باقشیش (ابومالک) کتاب المغازی موسی بن عقبه را بازسازی کرد که در مغرب به سال ۱۹۹۴ منتشر شد. در سال ۲۰۱۳ همان باقشیش، چاپ منقح و تازهای از المغازی موسی بن عقبه را عرضه کرده است، (ریاض، دارالمنهاج). اصل این بازسازی در قالب رساله فوق لیسانس در دانشگاه اسلامی مدینه به سال ۱۹۸۶ انجام گرفت. این چاپ که اثری منقح از مغازی واقدی است، حاوی سه بخش است. بخش اول یک پژوهش درباره مغازی ابن عقبه است که تا صفحه ۶۵ ادامه یافته است. بخش دوم یافتههای مغازی ابن عقبه از کتابهای مختلف قدیمی است که طی صفحات ۶٩-۴۵١ آمده است؛ اما بخش سوم همان گزیده بسیار مختصر از مغازی موسی بن عقبه است که توسط یوسف بن محمد بن عمر معروف به ابن قاضی شهبه (م ۷۸۹) از اصل کتاب انجام داده و روایتی را برگزیده و به صورت یک مختصر درآورده است. این نسخه برجای مانده و اکنون توسط باقشیش تصحیح و در پایان این رساله منتشر شده است. این گزیده در صفحات ۴۵۵-۵۱۲ آمده است. اشاره کردیم که گزیده مزبور در سال ۱۹۰۴ توسط زاخائو با ترجمه آلمانی منتشر شده بود. به علاوه حسن سلمان هم همان را با تعلیقات و تصحیحات با نام «احادیث منتخبه من مغازی موسی بن عقبه» در سال ۱۹۹۱ توسط دارالریان منتشر کرد. اکنون برای بار سوم با تعلیقات و تحقیقات جدید توسط باقشیش منتشر میشود. به نوشته همو، شاخت هم بر اساس همین گزیده مقالهای درباره موسی بن عقبه نوشته بوده است. همانطور که اشاره شد منبع اصلی موسی بن عقبه، ابن شهاب زهری است و از مجموعه ۱۹۵ روایتی که از مغازی ابن عقبه مانده، ۳۲ روایت از ابن شهاب است[۹]. مصحح تأکید دارد که اصل کتاب مغازی ابن عقبه، تا قرن دهم هجری در دسترس بوده، اما از آن زمان به بعد کسی آن را ندیده است. در این سالها، مقالاتی نیز درباره موسی بن عقبه و مغازی او منتشر شده و از جمله اظهار شده است که کتاب الدرر فی اختصار المغازی والسیر ابن عبدالبر (م۴۶٣) تلخیص مغازی موسی بن عقبه است. فقرات فراوانی از این کتاب را ابن حجر در الاصابة آورده که سزگین شماره صفحات آن را معین کرده است[۱۰]. چنانکه گذشت، فقرات فراوانی از آن را بیهقی (م (۴۵٨) در دلائل النبوة نقل کرده است.[۱۱]
منابع
پانویس
- ↑ تهذیب الکمال، ج۲۹، صص١١۵-١١۶.
- ↑ الرسالة المستطرفة، ص۸۲.
- ↑ سیر اعلام النبلاء، ج۷، ص٣۶.
- ↑ دلائل النبوة بیهقی، ج۲، ص۳۷۱.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۲۹، ص۱۱۸.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۲۹، ص۱۲۰.
- ↑ تهذیب الکمال، ج۲۹، ص۱۱۹.
- ↑ معجم البلدان، ج۴، ص۱۰۰۸ (چاپ اروپا).
- ↑ بنگرید: مرویات الامام الزهری، ج۱، ص۱۲۷.
- ↑ تاریخ التراث العربی، التدوین التاریخی، ص٨۵.
- ↑ جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، ص ۹۶.