غلو در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

غلو در اصطلاح یعنی [[انسان]] چیزی را که به آن [[اعتقاد]] دارد، از حد خود بالاتر ببرد. غالی در اصطلاح [[شیعه]] شخصی است که [[مقامات]] و فضائلی را درباره [[اهل بیت]] {{عم}} ادعا می‌کند که [[واقعیت]] ندارند و خود اهل بیت {{عم}} هم آنها را مطرح نکرده‌اند، مانند [[ادعای نبوت]] و [[الوهیت]] و [[تفویض]] برای [[امامان]]. برای نمونه شخصی از [[امام باقر]] {{ع}} پرسید: غالی کیست؟ امام باقر {{ع}} فرمود: «قومی هستند که درباره ما مطالبی می‌گویند که ما درباره خود نگفته‌ایم»<ref>اصول کافی، ج۲، ص۷۵.</ref>.

به طورکلی در [[قرآن]] و [[روایات]] از [[غلو در دین]] [[نهی]] شده است، برای نمونه [[قرآن کریم]] فرموده: {{متن قرآن|يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ}}<ref>«ای اهل کتاب! در دینتان غلوّ نورزید» سوره نساء، آیه ۱۷۱؛ سوره مائده، آیه ۷۷.</ref> و [[پیامبر گرامی اسلام]] فرمودند: «از غلو در دین بپرهیزید زیرا کسانی که قبل از شما بودند به خاطر غلو در دین هلاک شدند»<ref>مسند احمد، ج۱، ص۲۱۵.</ref>. و فرمودند: «دو گروه از [[امت]] من بهره‌ای از [[اسلام]] ندارند، کسانی که [[دشمن اهل بیت]] من هستند و غلوکنندگان در [[دین]] که از دین خارج شده اند»<ref>من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۴۰۸.</ref>. و [[حضرت علی]] {{ع}} فرمود: «از غلو درباره ما بپرهیزید»<ref>غررالحکم و دررالکلم، ج۲، ص۳۲۴.</ref>. و همچنین فرمودند: «دو گروه درباره من هلاک شدند، [[دوستداران]] غالی و [[دشمنان]] قالی ([[کینه‌ورز]])»<ref>نهج البلاغة، حکمت ۱۱۸، ص۴۸۹.</ref>.

همان‌طور که از [[روایات]] متعدد و [[نصوص]] بالا استفاده می‌شود [[غلو در دین]] [[حرام]] است و در برخی از موارد به [[کفر]] و [[شرک]] و [[انکار ضروری دین]] می‌انجامد، و [[حکم]] به [[قتل]] غالی داده می‌شود. و [[امامان]] {{عم}} همیشه از [[غالیان]] [[برائت]] و [[بیزاری]] می‌جستند<ref>اصول کافی، ج۲، ص۷۵.</ref>.<ref>[[مصطفی سلیمانیان|سلیمانیان، م‍ص‍طف‍ی‌]]، [[مقامات امامان (کتاب)|مقامات امامان]]، ص ۴۱.</ref>

== عقاید غلات ==

در [[علم کلام]] و [[رجال]] [[شیعه]]، غلوبر دو قسم [[غلو]] در ذات و غلو در صفات(به ویژه صفت [[عصمت]] و [[علم غیب]] [[امامان]]) مطرح است و همان طور که ذکر شد آن [[قدر]] موارد غلو از نظر مورد و کیفیت گسترده است که بین خود [[علمای شیعه]] [[اختلافات]] متعددی درباره [[میزان]] و معیار غلو وجود دارد، محقق خویی در این باره می‌فرماید: غلو دارای درجاتی است و ممکن است شخصی که دارای [[درجه]] پایینی از غلو است، اشخاصِ درجه بالا را از [[غلات]] بداند و آنها را [[لعنت]] کند<ref>معجم الرجال، ج۱۹، ص۱۳۶؛ مثل نصربن صباح.</ref>؛ مثلاً در گذشته [[شیخ صدوق]] و [[دانشمندان]] [[قم]] سهوالنبی را جایز می‌دانستند و [[معتقد]] بودند [[پیامبر]] می‌تواند [[سهو]] کند و کسانی که سهوالنبی را قبول نداشتند غالی می‌شمردند<ref>الفقیه، ص۲۹۶.</ref>. و در مقابل [[شیخ مفید]] و علمای [[بغداد]] سهوالنبی را قبول نداشتند و طرف‌داران سهوالنبی را مقصّر در [[حق]] [[ائمه]] می‌دانستند<ref>مقالات کنگره شیخ مفید، ج۱، ص۳۲.</ref>. یا عده‌ای معتقدند امامان [[علم]] به {{متن حدیث|مَا كَانَ‏ وَ مَا يَكُونُ‏}} و همه جزئیات عالم دارند ولی عده‌ای دیگر معتقدند ائمه {{عم}} فقط در مواردی که [[خداوند]] بخواهد [[علم به جزئیات]] دارند<ref>اوائل المقالات، ص۶۸.</ref>.

# [[اعتقاد]] به [[نبوت]] بعضی از [[ائمه]] {{عم}}<ref>اختیار معرفه الرجال، ص۱۶۰ و ۱۹۴؛ بحارالأنوار، ج۲۵، ص۲۹۱، ح۴۸ و ۵۷.</ref>؛  

# [[اثبات علم غیب]] ذاتی و مطلق برای ائمه {{عم}}<ref>اختیار معرفه الرجال، ص۱۸۸ و ۱۹۳؛ بحارالأنوار، ج۲۵، ص۲۹۲، ح۹ و ۵۰ و ۵۳ و ۹۱.</ref>.

یکی از ضررهای [[غلات]] این بود که باعث شدند برخی از [[عقاید]] ناصحیح مثل [[حلول]] و [[تناسخ]] و [[تشبیه]] در [[افکار]] قسمتی از [[شیعیان]] وارد شود، و قسمتی از [[عقاید حقه]] [[شیعه]]، در سایه [[غلو]] [[تحریف]] شود و زمینه‌های [[استهزاء]] شیعیان را فراهم آورد، در عقاید صحیحی مثل [[خلافت]] حقه [[امیرالمؤمنین]] {{ع}}، [[مهدویت]]، [[رجعت]]، [[تأویل قرآن]]، [[بداء]]، [[شفاعت]] و.... مثلاً درباره خلافت حقه امیرالمؤمنین {{عم}} گفته شد: [[عبدالله بن سبا]] اولین کسی است که ادعا کرده [[علی]] {{ع}} [[جانشین پیامبر]] است<ref>مذاهب اسلامیین، ج۲، ص۱.</ref>. درباره مهدویت گفته شد: [[محمد حنفیه]] همان [[مهدی]] است که [[قیام]] می‌کند<ref>مذاهب اسلامیین، ج۲، ص۷۱؛ مقالات الإسلامیین، ص۱۴.</ref>. درباره رجعت که معنی صحیح آن بازگشت عده‌ای از [[مردگان]] به این [[دنیا]] در هنگام [[انقلاب مهدی]] {{ع}} و قبل از [[قیامت]] است<ref>الهیات، ج۲، ص۲۸۷.</ref>، گفته شد: رجعت برگشت [[روح]] بعد از مردن به [[بدن]] دیگر است<ref>المقالات و الفرق، ص۴۵.</ref>. درباره بداء گفته شد: بداء یعنی ظاهر شدن چیزی برای [[خداوند]] بعد از خفاء آن و [[تغییر]] نظر در [[تصمیم‌گیری]] خداوند<ref>ملل و نحل، ج۱، ص۱۴۹؛ بحارالأنوار، ج۲، ص۹۴ و ۱۰۹ و ج۴۷، ص۲۶۹، ح۴۲؛ بدایة المعارف، ج۲، ص۹۷.</ref>. و تأویل قرآن را «[[تفسیر به رأی]] و توجیه [[آیات قرآن]] برطبق عقاید خود و [[حلال]] کردن [[حرام‌ها]]» معرفی کردند<ref>التمهید فی علوم القرآن، ج۳، ص۳۰؛ تفسیر نمونه، ج۲، ص۳۲۰؛ بحارالأنوار، ج۸۹، ص۹۷، ح۷۴؛ مانند آیات: سوره آل عمران، آیه ۱۴۵؛ سوره مؤمنون، آیه ۴۴؛ سوره مائده، آیه ۳ و ۹۳؛ سوره نساء، آیه ۲۸؛ سوره مجادله، آیه ۱۳؛ سوره شوری، آیه ۵۰.</ref>. و شفاعت را دست‌مایه [[گناهان]] قرار داده و گفتند هرچه می‌خواهی [[گناه]] کن که [[ائمه]] {{عم}} آن را [[شفاعت]] خواهند کرد<ref>عدل الهی، ص۲۴۷؛ بحارالأنوار، ج۸، ص۳۴ به بعد؛ المیزان، ج۱، ص۱۵۹.</ref>.

* '''حلول''': در لغت به معنی جای گرفتن چیزی در چیز دیگر است، به نحوی که شیء اول به شیء دوم اختصاص یابد، در این حالت شیء اول را حال و شیء دوم را محلّ گویند<ref>ر. ک: دلائل الصدق، ج۱، ص۱۳۸؛ مقالات الإسلامیین، ص۵ و ۱۲ و ۱۴؛ الغدیر، ج۲، ص۲۳۱ و ۲۵۲.</ref>.

* '''تناسخ''': در اصطلاح مشهور به معنی [[انتقال روح]] از بدنی به [[بدن]] دیگر در همین [[جهان]] می‌باشد<ref>عیون أخبار الرضا {{ع}}، ص۳۲۵؛ ملل و نحل، ج۲، ص۵۵؛ بحارالأنوار، ج۴، ص۳۲۶ و ج۲۵، ح۱۸.</ref>.

* '''تشبیه''': مانند کردن [[خداوند]] به موجودات محسوس می‌باشد<ref>مقالات الإسلامیین، ص۶؛ نهج البلاغه، خ ۱۸۶، فقرة ۱؛ بحارالأنوار، ج۳، ص۲۸۷، ح۲ و ۳ و ۱۰ و ۱۳ و ۱۸ و ۳۰ و ج۲۵، ح۱۸.</ref>.

* '''تفویض''': تفویض در بحث عقاید به معانی گوناگونی استعمال شده است که مهم‌ترین آنها چهار معنی می‌باشد<ref>غالیان، ص۲۲۶.</ref>.

# [[خدا]] [[انسان]] را [[خلق]] کرده و او را در کارهایش واگذاشته تا هرکاری که می‌خواهد انجام دهد، بدون اینکه در [[اعمال]] او نقشی داشته باشد. و در همین مورد [[امام صادق]] {{ع}} فرمود: «نه [[جبر]] است و نه تفویض، بلکه [[امر بین امرین]] است»<ref>بحارالأنوار، ج۴، ص۱۹۷: {{متن حدیث|لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ‏، وَ لكِنْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ}}.</ref>.

# تفویض در [[آفرینش]]: خداوند [[پیامبر]] و [[امامان]] را آفرید و سپس خلق کردن و [[زنده کردن]] و [[میراندن]] و روزی دادن و [[تربیت]] [[انسان‌ها]] را به آنها سپرد، که این نوع از تفویض به دو صورت قابل [[تصور]] است: الف) امامان با [[قدرت]] و [[اراده]] خود و بدون دخالت خداوند چنین کارهایی را انجام می‌دهند. این صورت، [[کفر]] و [[شرک]] صریح است و عقلاً و نقلاً بطلان آن [[ثابت]] شده است. ب) امامان مقارن با اراده و کمک [[الهی]] و با قدرتی که [[خداوند]] به آنان داده است، چنین کارهایی را انجام می‌دهند. این صورت اگرچه محال [[عقلی]] نیست و اثباتاً امکان دارد ولی در [[مقام ثبوت]] و وقوع، [[روایات]] ما چنین مطلبی را (به غیر از مورد [[معجزه]]) [[نفی]] می‌کنند؛ زیرا در معجزه مدعی باید نوعی کار خدایی انجام دهد تا [[ثابت]] شود از طرف [[خدا]] آمده است.

# [[تفویض]] در [[تشریع]] که خود دو نوع است: الف) خداوند [[تعیین]] همه [[حلال‌ها]] و [[حرام‌ها]] را مستقلاً به [[معصومین]] {{عم}} سپرده است؛ که این نوع [[باطل]] است و [[آیه]] ۳ و ۴ [[سوره نجم]] آن را ردّ می‌کند. ب) از آنجا که [[پیامبر]] به کمال عقلی و [[معنوی]] رسیده و جز [[حق]] و صواب را برنمی‌گزیند، خداوند تعیین برخی از رکعات [[نماز]] و [[مستحبات]] را به ایشان سپرده و سپس [[تصمیم پیامبر]] را با [[وحی]] [[تأیید]] کرده است. این نوع از تفویض مورد تأیید برخی از روایات است<ref>بحارالأنوار، ج۲۵، ص۳۳۲ و ۳۴۰ و ۳۴۴، و ج۱۰۱، ص۳۴۲؛ ر. ک: چهل حدیث، امام خمینی، حدیث ۳۲.</ref>.

# تفویض در [[اداره جامعه]]: خداوند [[امور اجتماعی]] و [[سیاسی]] و [[تعلیم و تربیت]] [[بندگان]] را به [[اهل بیت]] {{عم}} سپرده و [[مردم]] [[وظیفه]] دارند که در این امور از اهل بیت {{عم}} [[پیروی]] کنند که در [[آیات]] و روایات متعددی به این مطلب اشاره شده است<ref>{{متن قرآن|مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}} «آنچه خداوند از (دارایی‌های) اهل این شهرها بر پیامبرش (به غنیمت) بازگرداند از آن خداوند و پیامبر و خویشاوند و یتیمان و مستمندان و در راه مانده است تا میان توانگران شما دست به دست نگردد و آنچه پیامبر به شما می‌دهد بگیرید و از آنچه شما را از آن باز می‌دارد دست بکشید و از خداوند پروا کنید که خداوند، سخت کیفر است» سوره حشر، آیه ۷؛ بحارالأنوار، ج۹۶، ص۱۰۳.</ref>.<ref>[[مصطفی سلیمانیان|سلیمانیان، م‍ص‍طف‍ی‌]]، [[مقامات امامان (کتاب)|مقامات امامان]]، ص ۴۵.</ref>

== دیدگاه شیخ مفید درباره غلو ==

[[شیخ مفید]] در کتاب«تصحیح [[اعتقادات]]»، [[غلات]] و [[مفوضه]] را تعریف و [[اندیشه]] آنها را تبیین می‌کند: تعریف غلات: «غلاتِ متظاهر به [[اسلام]] کسانی هستند که [[امیرالمؤمنین]] و [[ائمه]] {{عم}} را به [[الوهیت]] و [[نبوت]] و فضایلی فراتر از حد معلوم در [[دین]] و [[دنیا]] نسبت می‌دهند و از [[اعتدال]] بیرون می‌روند. آنان [[گمراه]] و [[کافر]] هستند و امیرالمؤمنین درباره آنها به [[قتل]] و [[سوزاندن]] [[دستور]] داد و ائمه {{عم}} درباره آنان به [[کفر]] و خروج از اسلام [[داوری]] کردند»<ref>تصحیح اعتقادات الإمامیة، ص۱۳۱.</ref>.

== دیدگاه علامه مجلسی درباره غلو ==

[[علامه مجلسی]] نیز در تعریفی مشابه، [[غلو]] را چنین توصیف می‌کند: «غلو درباره [[پیامبر]] و ائمه {{عم}} [[اعتقاد]] به الوهیت آنان یا [[مشارکت]] آنان با [[خدای متعال]] در معبودیت یا در [[آفرینش]] و رزق یا اعتقاد به [[حلول]] خدای متعال در آنها با [[اتحاد]] [[خدا]] با آنان یا [[آگاهی از غیب]] بدون [[وحی]] و [[الهام الهی]] یا [[باور]] به نبوت ائمه یا [[تناسخ]] آنان یا باور به [[بی‌نیاز]] کردن [[معرفت]] آنها از [[عبادات]] و [[ترک معاصی]] است»<ref>بحارالانوار، ج۲، ص۳۴۶.</ref>.

== [[غلات]] ==

«غلات جمع «غالی» است که در [[فارسی]]، معادل «گزافه‌گو» است. [[مسعودی]] می‌نویسد: «غلات یا غالیه، اسمی است عام برای فرقه‌هایی که درباره [[حضرت رسول]] یا [[ائمه]] {{عم}} به خصوص [[حضرت علی بن ابی طالب]] {{ع}}- [[غلو]] کرده و به ایشان [[مقام]] [[الوهیت]] داده‌اند<ref>مروج الذهب، ج۲، ص۱۴۴.</ref>.

غلات چند دسته‌اند: بعضی از آنان علی {{ع}} را [[خدا]]، برخی او را [[پیامبر]] و بعضی از غلات نیز به الوهیت [[پیامبر اکرم]] {{صل}} [[معتقد]] شده‌اند و جمعی نیز [[امام]] یا [[رهبر]] خود را در این حد دانسته و درباره او غلو می‌کنند.

== سبب پیدایش غلات ==

علی {{ع}} دارای همه [[صفات پسندیده]] و عالی [[انسانی]] و جامع همه [[اخلاق فاضله]] و اوصاف ربانی بود. او [[پناه]] [[فقرا]] و [[مستمندان]] و [[یار]] [[مظلومان]] و [[خصم]] [[ظالمان]] بود. او حاکمی [[عادل]] و جنگجویی [[دلاور]] و زاهدی [[پارسا]] بود. [[هیبت]] امام، [[دل]] همه [[شجاعان]] آن [[روزگار]] را [[تسخیر]] و [[رأفت]] و مهربانی‌اش دل هر ستمدیده را [[تسلی]] بخش بود. شجاعتش زبانزد خاص و عام و [[دوست]] و [[دشمن]] بود. اما در کنار آن با دیدن [[یتیمی]] [[اشک]] از دیدگان مبارکش سرازیر می‌شد و دلش به حال مظلومی می‌لرزید.

باری [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} همچون [[رسول خدا]] {{صل}} در [[صراط مستقیم]] [[حق]]، [[ثابت قدم]] بود و هرگز ملامت ملامت کنندگان او را از راه [[حق]] باز نداشت. او با حق بود و حق هم با او بود. او [[تالی]] تلو [[قرآن]] بود و هرگز از آن جدا نشد. او سخنان محکم و کلمات کوبنده داشت که در برابر کلامش همه را مبهوت و مسحور می‌ساخت و گاه از [[آینده]] خبر می‌داد که همه خبرهایش بدرستی به وقوع می‌پیوست. [[تردیدها]] را از بین می‌برد و به [[دل‌ها]] قوت می‌بخشید. خلاصه [[مظهر]] حق و [[عدل]] بود و تمام [[صفات خدایی]] در علی پسر [[ابی طالب]] تجلی کرده بود که هر صاحب [[خرد]] و [[عقلی]] را به [[شگفتی]] وا می‌داشت.

اما علی {{ع}} با [[اعتقادی]] [[راسخ]] و [[ایمانی]] محکم به [[جنگ]] این [[خرافه‌ها]] رفت و تا نابودی و ریشه‌کن ساختن آن گروه [[منحرف]] از پای ننشست.<ref>[[سید اصغر ناظم‌زاده|ناظم‌زاده، سید اصغر]]، [[تجلی امامت (کتاب)|تجلی امامت]] ص ۳۱۷.</ref>

== [[نفی]] غالی‌گری در سخنان [[پیشوایان]] [[اسلام]] ==

از [[پیامبر گرامی اسلام]] {{صل}} و علی {{ع}} و سایر [[ائمه معصومین]] {{عم}} [[روایات]] زیادی در [[مذمت]] و [[نهی]] [[غلو]] وارد شده است که در این جا به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم:

# [[پیامبر اکرم]] {{صل}} فرمودند: {{متن حدیث|يَا عَلِيُّ مَثَلُكَ فِي أُمَّتِي مَثَلُ الْمَسِيحِ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ افْتَرَقَ قَوْمُهُ ثَلَاثَ فِرَقٍ فِرْقَةٌ مُؤْمِنُونَ وَ هُمُ الْحَوَارِيُّونَ وَ فِرْقَةٌ عَادُوهُ وَ هُمُ الْيَهُودُ وَ فِرْقَةٌ غَلَوْا فِيهِ فَخَرَجُوا عَنِ الْإِيمَانِ وَ إِنَّ أُمَّتِي سَتَفْتَرِقُ فِيكَ ثَلَاثَ فِرَقٍ فَفِرْقَةٌ شِيعَتُكَ وَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ فِرْقَةٌ عَدُوُّكَ وَ هُمُ الشَّاكُّونَ وَ فِرْقَةٌ تَغْلُو فِيكَ وَ هُمُ الْجَاحِدُونَ وَ أَنْتَ فِي الْجَنَّةِ يَا عَلِيُّ وَ شِيعَتُكَ وَ مُحِبُّ شِيعَتِكَ وَ عَدُوُّكَ وَ الْغَالِي فِي النَّارِ}}؛ [[یا علی]]، مثل تو در [[امت]] من مانند مثل [[عیسی بن مریم]] است که [[قوم]] او به سه [[فرقه]] تقسیم شدند: [[حواریون]]، که [[مؤمن]] بودند، [[دشمنان]] او که یهودیانند و فرقه‌ای که در [[حق]] او غلو کردند و از [[ایمان]] بیرون رفتند. امت من درباره تو نیز به سه دسته تقسیم می‌شود: [[شیعیان]] و [[پیروان]] تو که مؤمنانند؛ دشمنانت که درباره تو بدگمانند؛ و گروهی که درباره تو غلو کنند و ایشان منکر حق هستند. و شیعیانت بهشتی‌اند و [[دشمن]] و فلوکننده درباره تو در [[دوزخ]] است»<ref>تاریخ شیعه و فرقه‌های اسلام، ص۱۸۳.</ref>.

# از [[امام صادق]] {{ع}} نیز نقل شده است که فرمود: «گوش و چشم و گوشت و [[خون]] من از [[غلات]] بیزار است. [[خدا]] و پیغمبرش از ایشان بیزارند. غلات بر [[دین]] من و [[پدران]] من نیستند»<ref>اصول کافی، ج۲، ص۱۱.</ref>.

# [[حضرت رضا]] {{ع}} هم فرموده است: «غلات، کافرند و مفوضان، مشرکند. هر که با ایشان بنشیند و بیامیزد و بخورد و بیاشامد و بپیوندد و [[ازدواج]] کند و... از [[ولایت خدا]] و [[ولایت]] ما [[اهل بیت]]، بیرون است»<ref>اصول کافی، ج۲، ص۱۱.</ref>.

# و نیز [[امام رضا]] {{ع}} فرموده است: «خدایا، من از هر توان و نیرویی [[بیزاری]] می‌جویم. به سوی تو می‌گرایم. توان و نیرویی جز از جانب تو نیست. خدایا، من [[بیزاری]] می‌جویم از کسانی که برای ما آنچه را سزاوار نیست ادعا می‌کنند. خدایا، من به سوی تو بیزاری می‌جویم از کسانی که درباره ما آنچه را که خود نگوییم می‌گویند. خدایا، [[آفرینش]] مخصوص تو و روزی از جانب تو است. تو را می‌پرستیم و از تو [[یاری]] می‌جوییم. خدایا، تو [[خالق]] ما و خالق [[پدران]] پیشینیان و پدران آیندگانی. [[ربوبیت]] جز برای تو سزاوار نیست و خدایی جز تو را نشاید»<ref>اعتقادات صدوق، ص۱۴۱.</ref>.

== غلات و [[شیعیان]] ==

== پرسش مستقیم ==