تفسیر طبری (کتاب): تفاوت میان نسخه‌ها

| ناشر = انتشارات دار المعرفة

| سال نشر = ۱۴۱۲ق، ۱۳۷۱ش

[[سیوطی]] در وصف آن گفته است: این، [[برترین]] [[تفسیرها]] است و همان‌گونه که همۀ دانشمندان گفته‌اند، مانند آن تألیف نشده است؛ زیرا در آن بین [[روایت]] و [[درایت]] جمع شده و هیچ‌کس نه پیش از آن و نه بعد از آن در این ویژگی با آن مشارکت نکرده است<ref>سیوطی، طبقات الحفاظ، ص۹۶.</ref> و در پاسخ به این سؤال که برای مطالعه به کدام‌ یک از تفسیرها [[ارشاد]] و نگاه‌ کننده در آن را وادار می‌کنی که به آن [[اعتماد]] کند؟ گفته است: تفسیر [[امام]] ابی جعفر طبری که همه [[عالمان]] معتبر بر بی‌نظیر بودن آن در تفسیر اتفاق‌نظر دارند<ref>سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۲، ص۱۲۳۷.</ref>. گفته‌اند: [[ابن تیمیه]] آن را صحیح‌ترین تفسیرهای موجود می‌دانسته؛ زیرا گفته‌های [[سلف]] را با سندهای ثابت آورده و در آن بدعتی نیست و از متهمان مانند [[مقاتل بن بکیر]] و کلبی نقل نمی‌کند<ref>ر. ک: شکوکانی، فهرس احادیث الطبری، ص۳. درخور ذکر است که در برخی سندهای روایات تفسیر طبری، کلبی - دیده می‌شود (برای نمونه ر. ک: طبری، جامع البیان، ط‍، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۰ ه‍‌.ق، ج۱، ص۵۷، ح۷۲ و ص۱۲۵، ح۲۴۶).</ref>.

طبری در کتاب [[تاریخ]] خود از این تفسیر با نام «جامع البیان عن تأویل آی القرآن» یاد کرده است<ref>ر. ک: تاریخ الطبری المعروف بتاریخ الامم و الملوک، ج۱، ص۸۹.</ref>. [[یاقوت حموی]] نیز از اجازه‌نامه‌ای نوشته شده در سال ۳۳۶ ه‍‌. ق به خط‍ [[عبدالله بن احمد فرغانی]]، خبر داده است که در آن به برخی تألیفات طبری اشاره و از این تفسیر با نام جامع البیان عن تأویل آی القرآن یاد شده<ref>ر. ک: حموی، معجم الادباء، ج۹، جزء ۱۸، ص۴۴.</ref> و خود نیز در معرفی طبری، این تفسیر را با همین نام از کتاب‌های وی به شمار آورده است<ref>ر. ک: حموی، معجم الادباء، ج۹، جزء ۱۸، ص۶۱.</ref>.

برخی خبر داده‌اند که کتاب طبری در تفسیر را [[محمد بن احمد بن عبدالله نحوی]] - معروف به [[ابن لجاش]] - مختصر کرده است<ref>ر. ک: داوودی، طبقات المفسرین، ج۲، ص۷۱ و ۷۲، رقم ۴۳۹.</ref>، ولی دربارۀ این مختصر اطلاعی در دست نیست.

مؤلف در مقدمه تفسیر بعد از بیان انگیزۀ خود از تفسیرنگاری و چگونگی آن<ref>وی انگیزه خود از نگارش این تفسیر را پدید آوردن تفسیری فراگیر که پاسخ‌گوی نیاز علمی مردم و بی‌نیازکننده آنان از تفسیرهای دیگر باشد، ذکر کرده و گفته است: در این تفسیر موارد اتفاق و اختلاف آرا و دلایل هریک با موجزترین بیان بررسی و دیدگاه صحیح با اختصار توضیح داده می‌شود (ر. ک: طبری، جامع البیان، ط‍ دار الکتب العلمیّة، ۱۴۲۰ ه‍‌.ق، ج۱، ص۲۶ و ۲۷).</ref> درباره ده موضوع به ترتیب زیر سخن گفته است:

# [[هماهنگی]] معانی [[آیات قرآن]] با معانی [[کلام]] کسی که [[قرآن]] به زبان وی نازل شده ([[نزول قرآن]] به زبان [[پیامبر]] {{صل}} و زبان [[مردم عرب]]) و [[حکمت بالغه]] و [[معجزه]] بودن قرآن و [[برتری]] آن بر [[کلام عرب]]؛

# لغتی که قرآن بدان نازل شده (از میان لغات [[عرب]]) و مباحث مربوط‍ به [[روایات]] سبعة احرف و [[قرائات]]؛

# بحثی دربارۀ روایات مربوط‍ به نزول قرآن از درهای هفت‌گانه [[بهشت]]؛

# راه‌هایی که از آنها می‌توان به [[تفسیر قرآن]] [[دست]] یافت؛

# بحثی درباره روایات بازدارنده از [[تفسیر به رأی]]؛

# بحث درباره روایات وارد شده که در [[تحریض]] بر فراگیری تفسیر قرآن، و معرفی [[مفسران]] [[صحابی]]؛

# بررسی روایاتی که [[مخالفان]] جواز تفسیر به غلط‍ بدان‌ها [[استدلال]] کرده و آنها را بد فهمیده‌اند؛

# بیان [[روایات]] بیانگر دیدگاه [[سلف]] درباره [[مفسران]] متقدّم ([[ستایش]] یا [[نکوهش]] شده) و [[داوری]] درباره شرایط‍ بهترین [[مفسّر]]؛

# نام‌های [[قرآن]]، [[سوره‌ها]] و [[آیات]]<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۱، ص۲۸-۷۳.</ref>

وی پس از بحث درباره ده موضوع یادشده، با عنوان {{عربی|"القول في تأويل اسماء فاتحة الكتاب"}} روایتی را از [[رسول خدا]] {{صل}} در بیان نام‌های [[سوره حمد]] آورده و توضیح داده و در توضیح آن به برخی اشعار [[عرب]] و سخن برخی از [[تابعان]] در معنای {{عربی|"سبعاً من المثاني"}} استناد کرده است<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۱، ص۷۴، ۷۵.</ref>. پس از آن با عنوان {{عربی|"القول فی تأویل الاستعاذة"}} درباره معنای {{متن حدیث|أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ}} و کلمات به کار رفته در آن مانند {{متن حدیث|أَعُوذُ}}، {{متن حدیث|الشَّيْطَانِ}}، {{متن حدیث|الرَّجِيمِ}} بحث کرده<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۱، ص۷۶، ۷۷.</ref> و با عنوان {{عربی|"القول فی تأویل"}} {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}} به شرح و [[تفسیر]] آن پرداخته است<ref>در تفسیر {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}} حدود ده صفحه بحث کرده است (ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۱، ص۷۸-۸۸).</ref>؛ سپس با عنوان {{عربی|"القول فی تأویل فاتحة الکتاب"}}<ref>از این عنوان معلوم می‌شود که {{متن قرآن|بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ}} را جزء سوره فاتحة الکتاب نمی‌دانسته است.</ref> سایر آیات [[سوره حمد]] را با استناد به روایات تفسیر کرده است<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ط‍، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۰ ه‍‌. ق، ج۱، ص۸۹-۱۱۷.</ref> و به همین صورت در تفسیر همه سوره‌ها و [[آیات قرآن]] [[سخن]] گفته و هیچ [[سوره]] و حتی هیچ آیه‌ای را بدون تفسیر وانگذاشته است.

وی در [[تفسیر آیات]] بیش از هرچیز به روایات و آثار نقل شده از [[صحابه]] و [[تابعین]] استناد می‌کند و تفسیر بدون توجه به آرای صحابه و تابعین را [[باطل]] می‌داند، ولی به [[نقل روایات]] و [[آثار تفسیری]] اکتفا نمی‌کند و دیدگاه خود را در معنای آیات، بیان و بر آن استدلال می‌کند در موارد [[اختلاف]] اقوال و آرا در معنای [[آیات]] در ترجیح برخی بر برخی دیگر سخن می‌گویند، در توضیح و [[تأیید]] معانی به بحث‌های لغوی و ادبی نیز می‌پردازد و به اشعار [[عرب]] و گاهی به [[آیات قرآن]] استناد می‌نماید<ref>برای آگاهی از نمونه استناد به اشعار ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۱، ص۹۱، ۹۲، ۹۴، ۹۷-۱۰۴ و ۱۰۷ و برای اطلاع از نمونه استناد به آیات، ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۱، ص۹۵، ۹۶ ۹۸، ۱۰۳، ۱۰۶، ۱۱۰، ۱۱۱، ۱۱۳ و ۱۱۵.</ref> و ازاین‌رو، می‌توان این [[تفسیر]] را [[تفسیر اجتهادی]] [[روایی]] نامید؛ و برای مثال، در تفسیر {{متن قرآن|الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا}}<ref>«و همه نام‌ها را به آدم آموخت» سوره بقره، آیه ۳۱.</ref> در بیان اینکه منظور از نام‌هایی که [[خدا]] به [[حضرت آدم]] آموخته چیست، سه قول را همراه با ذکر آثار مربوط‍ به هریک از آنها آورده و خود این قول را که منظور نام‌های ذریۀ حضرت آدم و نام‌های [[فرشتگان]] باشد نه نام‌های سایر [[مخلوقات]]، نزدیک‌تر به [[درستی]] و شبیه‌تر به ظاهر [[آیه]] دانسته و در این ترجیح چنین استفاده کرده که در جملۀ {{متن قرآن|ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ}}<ref>«سپس آنان را بر فرشتگان عرضه کرد» سوره بقره، آیه ۳۱.</ref> ضمیر «هم» آمده نه ضمیر «هنّ‌» و «ها»<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۱، ص۲۵۳ و ۲۵۴.</ref>.

از ویژگی‌های دیگر این تفسیر این است که [[روایات]] و [[آثار تفسیری]] را با سند نقل می‌کند و از این جهت، این تفسیر منبعی معتبر و دست اول برای دست یافتن به [[روایات]] و [[آثار تفسیری]] [[اهل تسنن]] همراه با سند است. در چاپ اخیر این [[تفسیر]] که روایات و آثار تفسیری شماره‌گذاری شده است، رقم روایات و آثار نقل شده در آن به عدد ۳۸۳۹۷ رسیده است و این از گستردگی استناد به روایات و آثار در این تفسیر حکایت می‌کند، ولی از [[اهل بیت پیامبر]] {{عم}} روایات و آثار اندکی نقل شده است؛ به‌عنوان [[شاهد]]، در [[تفسیر]] [[سوره فاتحه]] از ۷۴ [[روایت]] و اثر فقط‍ سه مورد از [[امام علی]] {{ع}} (دو مورد به واسطه آن [[حضرت]] از [[رسول خدا]] {{صل}} و یک مورد از خود آن حضرت) روایت نقل شده است<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۱، ص۱۰۴، ح۱۷۴، ۱۷۵ و ۱۷۶.</ref> و از سایر [[اهل بیت]] هیچ روایتی نقل نشده است و طبق آنچه در فهرست [[احادیث]] این تفسیر آمده است، در تمام این تفسیر فقط‍ یک [[حدیث]] از [[امام حسن مجتبی]] {{ع}}<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۱۲، ص۶۵۳، ح۳۷۷۱۴.</ref> و دو حدیث از [[امام محمد باقر]] {{ع}}<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۶، ص۲۹۱، ح۱۶۲۳۲ و ص۳۰۷، ح۱۶۳۹۱.</ref> و چهار حدیث از [[امام علی بن الحسین]] {{عم}}<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۸، ص۱۳۳، ح۲۲۶۳۹ و ۲۲۶۴۰ و ج۱۰، ص۳۰۳، ح۲۸۵۲۱ و ج۱۲، ص۵۰۵، ح۳۶۷۲۵ ناگفته نماند که ح۳۶۷۲۵ و ۲۲۶۳۹ یک حدیث است که در دوجا آمده است.</ref> نقل شده است.

همچنین ذکر روایات [[فضائل]] اهل بیت پیامبر {{عم}} در این تفسیر بسیار کمرنگ است. آقای [[رضا استادی]] در مقاله‌ای با عنوان «[[اهل بیت رسالت در تفسیر طبری (مقاله)|اهل بیت رسالت در تفسیر طبری]]» با بررسی مطالب [[تفسیری]] [[طبری]] در مورد سی [[آیه]] از [[آیات]] مرتبط‍ با [[فضائل اهل بیت]] {{عم}} به این نتیجه رسیده است که طبری از آن دسته از [[دانشمندان]] اهل تسنن است که از ذکر روایات فضائل اهل بیت خودداری می‌کنند و گرفتار خود سانسوری هستند؛ زیرا با اینکه در این تفسیر ذکر روایات بیش از حد مورد [[عنایت]] است و روایات مربوط‍ به آیات به صورت گسترده نقل می‌شود، نویسنده در ذیل آن سی [[آیه]]، یا هیچ روایتی از [[روایات]] [[فضائل]] را نیاورده و یا به‌گونه‌ای تردیدآمیز آورده است<ref>ر. ک: استادی، مقاله «اهل بیت رسالت در تفسیر طبری» در کتاب شناخت‌نامه قرآن، گردآوری محمد جواد صاحبی، ج۲، ص۲۳۳-۲۵۹.</ref>؛ برای نمونه، در ذیل {{متن قرآن|فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ...}}<ref>«آنگاه آدم از پروردگارش کلماتی فرا گرفت و (پروردگار) از او در گذشت که او بسیار توبه‌پذیر بخشاینده است» سوره بقره، آیه ۳۷.</ref> در چندین کتاب [[اهل تسنن]] و از جمله در کتاب [[الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور (کتاب)|الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور]] [[سیوطی]] [[روایت]] شده که از [[رسول خدا]] {{صل}} پرسیدند: مراد از کلماتی که [[آدم]] از پروردگارش تلقی کرد، چیست‌؟ [[حضرت]] فرمود: آدم [[خدای تعالی]] را [[سوگند]] داد به [[حق]] [[محمد]]، [[علی]]، [[فاطمه]]، [[حسن]] و [[حسین]] که توبه‌اش را بپذیرد، [[خداوند]] هم توبۀ او را پذیرفت<ref>ر. ک: استادی، مقاله «اهل بیت رسالت در تفسیر طبری» در کتاب شناخت‌نامه قرآن، گردآوری محمد جواد صاحبی، ج۲، ص۲۳۷؛ سیوطی، الدر المنثور، ط، ‍ دار الفکر، ج۱، ص۱۴۷ (ذیل آیه یادشده).</ref>، ولی در [[تفسیر طبری]] با اینکه درصدد ذکر اقوال و آثار مختلف دربارۀ این آیه بوده، به روایت یادشده اشاره‌ای نکرده است<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۱، ص۲۸۰-۲۸۳ ذیل آیه فوق.</ref>.

از مطالب مسلّم [[تاریخ]] و [[مورد اتفاق]] [[شیعه]] و [[سنّی]] این است که [[پیامبر اکرم]] {{صل}} برای [[مباهله]] با [[مسیحیان نجران]] [[امام علی]]، [[فاطمۀ زهرا]]، [[امام حسن]] و [[امام حسین]] {{عم}} را با خود آوردند<ref>ر. ک: وشنوی، قوام الدین، اهل البیت و آیة المباهله.</ref>، ولی در تفسیر طبری ذیل [[آیه مباهله]] {{متن قرآن|فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ}}<ref>«بنابراین، پس از دست یافتن تو به دانش، به هر کس که با تو به چالش برخیزد؛ بگو: بیایید تا فرزندان خود و فرزندان شما و زنان خود و زنان شما و خودی‌های خویش و خودی‌های شما را فرا خوانیم آنگاه (به درگاه خداوند) زاری کنیم تا لعنت خداوند را بر دروغگویان نهیم» سوره آل عمران، آیه ۶۱.</ref> [[حدیثی]] آمده که در ابتدای آن فقط‍ همراه بودن حضرت فاطمه، امام حسن و امام حسین {{عم}} ذکر شده است و در پایان آن از [[جریر]] نقل می‌شود که به [[مغیره]] گفتم [[مردم]] روایت می‌کنند که در [[حدیث]] [[اهل نجران]] [[علی]] {{ع}} نیز همراه بوده است. [[مغیره]] در جواب گفت: [[شعبی]] آن را ذکر نکرده است، نمی‌دانم به خاطر دیدگاه بد [[بنی امیه]] نسبت به علی {{ع}} بوده و یا اینکه وی در [[حدیث]] نبوده است<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ط‍، دارالکتب، ج۳، ص۲۹۷، ح۷۱۷۶ (ذیل آیه ۶۲ و ۶۳، آل عمران).</ref>.

در این [[تفسیر]] [[روایات]] [[باطل]] و [[اسرائیلیات]] نیز فراوان دیده می‌شود؛ برای نمونه، در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُواْ يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولاَ إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاَ تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُم بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلاَ يَنفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُواْ لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنفُسَهُمْ لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ}}<ref>«و (یهودیان) از آنچه شیطان‌ها در فرمانروایی سلیمان (به گوش این و آن) می‌خواندند (که سلیمان جادوگر است)؛ پیروی کردند. و سلیمان کفر نورزید ولی شیطان‌ها کافر شدند که به مردم جادو می‌آموختند و نیز آنچه را بر دو فرشته هاروت و ماروت در (سرزمین) بابل فرو فرستاده شده بود در حالی که این دو به هیچ‌کس آموزشی نمی‌دادند مگر که می‌گفتند: ما تنها (ابزار) آزمونیم پس (با بکارگیری جادو) کافر مشو! اما (مردم) از آن دو چیزی را می‌آموختند که با آن میان مرد و همسرش جدایی می‌افکنند- در حالی که جز به اذن خداوند به کسی زیان نمی‌رساندند- چیزی را می‌آموختند که به آنان زیان می‌رسانید و برای آنها سودی نداشت و خوب می‌دانستند که هر کس خریدار آن باشد در جهان واپسین بهره‌ای ندارد و خود را به بد چیزی فروختند، اگر می‌دانستند» سوره بقره، آیه ۱۰۲.</ref> روایتی را آورده مشتمل بر اینکه [[شیطان]] به صورت [[حضرت سلیمان]] به نزد [[همسر]] وی می‌آید و [[انگشتر حضرت سلیمان]] را از وی می‌گیرد و به دست می‌کند و [[شیاطین]] و [[جن]] و انس رام [[فرمان]] وی می‌شوند و [[سلیمان]] انگشترش را از همسرش [[طلب]] می‌کند، همسرش می‌گوید: [[دروغ]] می‌گویی، تو سلیمان نیستی، و در آن ایام شیاطین کتاب‌هایی را که در آن [[سحر]] و [[کفر]] بوده، می‌نویسند و در زیر [[تخت سلیمان]] [[دفن]] می‌کنند و...<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۱، ص۴۹۴، ح۱۶۶۳.</ref>.

داستان معصیت‌های متعدد [[هاروت و ماروت]] در یک [[روز]] و [[مسخ]] شدن زنی که آنان را فریفته بود به ستارۀ [[زهره]] و یا فرود آمدن [[ستاره]] [[زهره]] به صورت زنی از [[اهل]] [[فارس]] به نام «بیدخت»<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۱، ص۵۰۱-۵۰۴، ح۱۶۸۴-۱۶۹۲.</ref>، نسبت اموری نامناسب به [[حضرت یوسف]] مانند {{عربی|"حل الهيمان و جلس منها مجلس الخاتن"}}<ref>طبری، جامع البیان، ج۷، ص۱۸۱، ح۱۹۰۲۷.</ref> {{عربی|"استلقت له وجلس بین رجلیها ینزع ثیابه"}}<ref>طبری، جامع البیان، ج۷، ص۱۸۲، ح۱۹۰۳۷ و نیز مشابه عبارت‌های یادشده در طبری، جامع البیان، ج۷، ص۱۸۱، ۱۸۲، ۱۸۴، ح۱۹۰۲۳-۱۹۰۴۱ و ۱۹۰۴۶.</ref> و افسانۀ [[غرانیق]]<ref>ر. ک: طبری، جامع البیان، ج۹، ص۱۷۴-۱۷۷، ح۲۵۳۲۷-۲۵۳۳۵.</ref> از دیگر مطالب [[باطل]] راه یافته به این تفسیر است.

در مقدمه این کتاب آمده است: «و این کتاب [[تفسیر]] بزرگی است از [[روایت]] [[محمد بن جریر الطبری]] ترجمه کرده به زبان پارسی و دری [[راه راست]]، و این کتاب را بیاورند از [[بغداد]] چهل [[مصحف]] بود. این کتاب نبشته به زبان تازی و به اسنادهای دراز بود و بیاورند سوی [[امیر]] [[سید]] مظفر [[ابو صالح]] [[منصور بن]] نوح بن نصر بن احمد بن اسمعیل - [[رحمة]] [[الله]] علیهم اجمعین - پس دشخوار آمد بر وی خواندن این کتاب و عمارت کردن آن به زبان تازی و چنان خواست که مرین را ترجمه کند به زبان پارسی» (ر. ک: [[طبری]]، ترجمه [[تفسیر طبری]]، ج۱، ص۵).</ref>.

ج) یادنامه [[طبری]]، شامل مقالاتی از [[آیت‌الله]] [[جوادی آملی]]، دکتر [[سید محمد باقر حجتی]]، علیرضا میرزا محمد، دکتر محمد فاضلی، و... ؛