مذهب زیدیه در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| مداخل مرتبط = [[مذهب زیدیه در کلام اسلامی]] - [[مذهب زیدیه در تاریخ اسلامی]] - [[مذهب زیدیه در معارف و سیره امام هادی]] - [[مذهب زیدیه در معارف مهدویت]]

| پرسش مرتبط  =

== مقدمه ==

عصر دوم [[عباسی]] سرشار از حرکت‌های [[سیاسی]] و [[دینی]] است که تأثیری دیرپا در [[تاریخ]] آن عصر و دوران‌های بعدی داشتند. [[شیعه]] به حرکاتی دست زد که به جدایی بسیاری از بخش‌های [[حکومت]] و انتشار اصول شیعه، به‌ویژه [[اسماعیلیه]] و [[قرامطه]] منجر شد. تلاش‌های اسماعیلیه با [[ایجاد حکومت]] [[فاطمیان]] در [[سرزمین]] [[مغرب]]، در کنار ایجاد حکومت [[علویان]] [[زیدی]] در [[طبرستان]] به بار نشست.

شاخصه دوران [[متوکل]] [[سخت‌گیری]] بر عموم شیعه است. وی متأثر از دیدگاه وزیرش [[عبیدالله بن یحیی بن خاقان]] بود. این [[وزیر]] به [[تنفر]] - از این گروه - [[مسلمانان]] شهره بود<ref>ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۴۷۸، ۴۹۰.</ref>.

[[زیدیه]] در دوران [[مستعین]] به حرکت‌هایی متعدد در برابر حکومت مرکزی دست زدند که شاید بارزترین آنها، [[شورش]] [[یحیی بن عمر بن یحیی بن حسین بن زید]] در [[کوفه]] باشد. [[قیام]] او رابطه‌ای مستقیم با بهبود اوضاع مادی او داشت<ref>ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۵، ص۳۱۴.</ref>. یحیی عده‌ای از [[اعراب]] و گروهی از ساکنان کوفه را به گرد خود جمع کرد و بعد از [[حمله]]، وارد [[شهر کوفه]] شد و به [[دعوت]] برای «رضا من [[آل محمد]]» پرداخت<ref>ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۵۰۶.</ref>؛ اما حرکت وی [[پیروز]] نشد؛ زیرا [[فرمانده]] عباسی [[حسین بن اسماعیل بن ابراهیم بن مصعب]] با او درگیر و بر او چیره شد و یحیی در [[جنگ]] به [[قتل]] رسید<ref>ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۵۰۷ و ۵۰۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۵، ص۳۱۲.</ref>.

حرکت زیدی دیگری که از خود اثر بر جای گذاشت، قیام [[حسن بن زید بن محمد بن اسماعیل]] در طبرستان در [[رمضان]] ۲۵۰ ق. / تشرین اول ۸۶۴ م. بود. کارکرد بد [[استانداران]] عباسی در آن منطقه، علت آشکار قیام او بود. این مسأله ساکنان آنجا را به دامن علویان انداخت و با او [[بیعت]] کردند؛ همان گونه که رؤسای [[دیلم]] چنین نمودند و به او [[لقب]] «[[داعی]] الخلق الی الحق» یا «داعی کبیر» دادند. وی در مدت سه سال بر همه [[طبرستان]] و قسمت‌هایی مهم از [[دیلم]] و [[ری]] [[استیلا]] یافت. [[علویان]] [[حجاز]]، [[شام]] و [[عراق]]، بعد از این که شهرتش فراگیر و [[قوی]] [[شوکت]] شد، به دور او حلقه زدند<ref>اقبال، عباس، تاریخ ایران بعد از اسلام، ص۲۰ - ۲۱.</ref>.<ref>[[محمد سهیل طقوش|طقوش، محمد سهیل]]، [[دولت عباسیان (کتاب)|دولت عباسیان]]، ص ۲۰۵.</ref>

[[فرقه زیدیه]]، بعد از [[قیام]] و [[شهادت]] [[زید بن علی بن الحسین]]{{ع}} در [[کوفه]] پدید آمد. پس از شهادت زید، ضعفای پیروانش «عجلیه» نامیده شدند. آنها [[اصحاب]] [[هارون بن سعید عجلی کوفی]] بودند. از فرقه‌های مهم [[زیدیه]]، «[[بتریه]]» هستند. زیدیه بتریه، اصحاب [[کثیر نواء]] و [[حسن بن صالح بن حی]] و [[سالم بن ابی حفصه]] و [[حکم بن عتیبه]] و [[سلمة بن کهیل]] و [[ابوالمقدم ثابت حداد]] بودند. اینها کسانی هستند که اول، [[مردم]] را [[دعوت]] به [[حکومت]] [[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} نموده و سپس آن را با [[ولایت ابوبکر]] و [[عمر]] مخلوط کردند. به همین جهت در نزد [[عامه]] ([[اهل تسنن]]) بهترین اصناف [[شیعه]]، زیدیه هستند. بتریه، علی{{ع}} را [[تفضیل]] می‌دهند و [[خلافت ابوبکر]] را می‌پذیرند، ولی [[عثمان]] و [[طلحه]] و [[زبیر]] را مورد [[نقد]] قرار می‌دهند. آنها همچنین قائل به [[امام]] بودن هر کس از [[اولاد]] [[حضرت علی]]{{ع}} هستند که [[اقدام]] به [[امر به معروف و نهی از منکر]] کند.

اقویای زیدیه، اصحاب [[ابوالجارود]] و [[ابوخالد واسطی]] و [[فضیل رسان]] و [[منصور بن ابی الاسود]] بودند. زیدیه که خود را [[حسینی]] می‌دانند، می‌گویند هر کس از افراد [[خاندان]] [[پیغمبر]]{{صل}} که [[دعوت به خدا]] کرد، [[مفترض الطاعه]] است. [[حضرت علی بن ابی طالب]]{{ع}} هم وقتی که مردم را به [[خدا]] دعوت کرد و کارش بالا گرفت، امام بود. پس از وی [[امام حسین]]{{ع}} در موقع قیام خویش امام بود و بعد از او [[زید بن علی بن الحسین]]{{ع}} مقتول در کوفه امام است و پس از وی [[یحیی بن زید بن علی]]{{ع}} مقتول در [[خراسان]] و بعد از او برادرش [[عیسی بن زید]]، و پس از وی [[محمد بن عبدالله بن حسن]] (محمد نفس الزکیه)<ref>فرق الشیعه، ص۵۷ و پاورقی آن به نقل از رجال کشی وتاریخ عقاید و مذاهب شیعه، ص۱۴۵.</ref>. «[[شهرستانی]]» هم ضمن بیان مطالب پیش گفته در باب [[اعتقاد]] زید درباره [[امامت]]، اضافه می‌کند که زید، [[شاگرد]] «واصل بن عطا» [[رئیس]] [[معتزله]] بود که [[اعتقاد]] داشت جد زید، امیرالمؤمنین علی{{ع}} در جنگ‌هایش با [[اصحاب جمل]] و [[شام]] بر [[یقینی]] از صواب نبود و یکی از دو طرف در این [[جنگ‌ها]] بر [[خطا]] بوده است. زید [[مذهب اعتزال]] را از او اخذ کرد و یارانش همه معتزلی شدند. از [[اعتقادات]] او جواز [[امامت مفضول]] با وجود [[قیام]] [[افضل]] بود. از این رو [[معتقد]] بود با وجود اینکه علی{{ع}} [[برترین]] [[صحابه]] بود، اما به دلیل [[مصلحت]]، [[خلافت]] به [[ابوبکر]] واگذار شد. [[شیعیان کوفه]] هنگامی که این اعتقادات را از او شنیدند و دانستند زید از ابوبکر و [[عمر]] [[بیزاری]] نمی‌جوید، وی را ترک کردند.

میان زید و برادرش [[امام محمد باقر]]{{ع}} به این دلیل که وی به شاگردی، [[واصل بن عطا]] که خطا را بر جدش در [[جنگ]] با [[ناکثین]] و [[قاسطین]] جایز می‌دانست و در موضوع «قدر» غیر از طریق [[اهل بیت]]{{عم}} سخن می‌گفت، مناظره‌ای در گرفت.... بعدها بیشتر [[زیدیه]] از [[اعتقاد به امامت]] [[مفضول]] با وجود قیام افضل، [[عدول]] کردند و صحابه را همچون [[شیعیان]] [[امامیه]] مورد [[طعن]] قرار دادند<ref>المل والنحل، ج۱، ص۲۵۴.</ref>.

اما در کتاب «[[سیره]] و [[قیام زید بن علی]]{{ع}}» با ارائه استدلال‌هایی، ادعای [[شهرستانی]] و دیگران در مورد تلمذ زید نزد واصل بن عطا مردود اعلام شده است<ref>سیره و قیام زید بن علی{{ع}}، ص۲۲۲.</ref>و با ارائه احادیثی، عدم اعتقاد وی به ابوبکر و عمر [[اثبات]] شده است؛ و وجود روایاتی که بر [[مخالفت]] زید از طعن آنان دلالت دارد، از روی [[تقیه]] و به دلیل [[حفظ وحدت]] سپاهش قلمداد شده که از [[پیروان]] [[مذاهب]] مختلف تشکیل شده بود<ref>سیره و قیام زید بن علی{{ع}}، ص۲۰۳.</ref>.

[[فرقه زیدیه]] از هنگام پیدایش تا عصر حاضر به [[حیات]] خود ادامه داده است. در [[قرن دوم]] و سوم بیشتر [[سادات حسنی]] که بر [[ضد]] [[ستم]] و [[مظالم]] [[بنی امیه]] و [[بنی عباس]] قیام می‌کردند، [[زیدی]] [[مذهب]] بودند. زیدیه از سال ۲۸۰ قرن‌ها در [[یمن]] [[حکومت]] داشتند و هنوز نیز برخی [[قبایل یمنی]] پیرو این [[مذهب]] هستند. [[دولت]] [[علویان]] [[طبرستان]] نیز که به [[همت]] [[حسن بن زید علوی]] از [[نوادگان]] [[امام مجتبی]]{{ع}} از سال ۲۵۰ تا ۳۱۶ در مازندران و [[گیلان]] [[حکومت]] داشتند، [[زیدی]] مذهب بودند<ref>[[محمد حسین رجبی دوانی|رجبی دوانی، محمد حسین]]، [[کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی (کتاب)|کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی]] ص ۵۱۷.</ref>.