مقام وراثت پیامبر به چه معناست؟ (پرسش): تفاوت میان نسخه‌ها

«"[[ارث]]"، "تراث" و "[[وراثت]]" هر سه، مصدر "وَرث یرث" و به معنای آن است که چیزی از آنِ کسانی باشد و بعد از [[مرگ]]، طبق احکامی خاص، بستگان نسبی و سببی، مالک آن گردند؛<ref>معجم مقاییس اللغه: ۱۰۵۰. [[ابی فارس]]، به مسأله مرگ در ارث تصریح ندارد، ولی از محتوای آن استفاده می‌شود، اما دیگر لغویین تصریح دارند؛ ر.ک: التحقیق فی کلمات القرآن الکریم: ۱۴ و ۱۳ / ۸۳- ۷۷؛ المفردات: ۵۱۸.</ref> بنابراین، درباره ارث چند مطلب نهفته است: # مورث از [[دنیا]] رفته باشد؛ # [[وارث]]، انتساب نسبی یا سببی با مورّث داشته باشد؛ # انتقال با مرگ باشد، نه [[داد و ستد]] و [[معامله]]. بنابر این، در مواردی که این واژه بدون ملاحظه سه مورد فوق به کار رفته، آنجا یا مجاز است یا استعاره و [[تذکّر]] این نکته مفید است که "مجاز" و "استعاره" موجب [[زیبایی]] و صفای معناست نه ایراد و اشکال یا [[تحریف]]؛ از زیبایی‌های [[قرآن]] و [[نهج البلاغه]]، به‌کارگیری همین مَجازات است تا جایی که بزرگانی همچون [[سید رضی]]، کتاب‌هایی به نام "مَجازات القرآن" و "المَجازات النبویّه" نوشته‌اند. واژه "[[میراث]]" در اصل "موراث" بوده، واوِ ماقبل مکسور، تبدیل به یاء شده است و به معنای مصدری است که گفتیم و اگر از ریشه ورث باشد به معنای [[مالی]] است که [[انسان]] با ارث به آن دست می‌یابد<ref>مجمع البحرین: ج۲، ص۲۶۸.</ref> واژه تراث در اصل وارث بوده، واوش تبدیل به تاء شده و به معنای مالی است که از مرده برای [[ورثه]] به جا می‌ماند.

اینجا باید به این [[پرسش]] پاسخ داد که [[امامان معصوم]]{{عم}} از چه ناحیه {{عربی|" وَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ "}} هستند؟ بی‌تردید [[انبیاء]]{{عم}} مثل همه [[انسان‌ها]] دو [[شخصیّت]] دارند: یکی: شخصیّت [[حقیقی]] و دومی: شخصیّت [[حقوقی]].

در بُعد شخصیّت حقیقی آنچه از امکانات [[مادّی]] [[انبیا]] پس از آنان باقی بماند، به ارث، به [[وارثان]] نسبی و سببی آنان می‌رسد؛ چون انبیا{{عم}} آنان هم همانند دیگر [[انسان‌ها]] از خود، [[ارث]] [[مادّی]] به جای می‌گذارند: {{متن قرآن| وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ}}<ref> و زکریّا را (یاد کن) آنگاه که پروردگارش را خواند: پروردگارا! مرا تنها مگذار که تو بهترین بازماندگانی!؛ سوره انبیاء، آیه:۸۹.</ref>؛ {{متن قرآن| وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِن وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا}}.<ref> و من از وارثان پس از خویش در هراسم و زنم نازاست؛ بنابراین از نزد خویش به من وارثی ببخش! همان که از من و از خاندان یعقوب میراث می‌برد و پروردگارا! او را پسندیده گردان؛ سوره مریم، آیه:۵ - ۶.</ref>

براساس این آیه است که باید [[حکم]] به جعلی بودن [[حدیثی]] کرد که می‌گوید: ما [[انبیا]] چیزی به ارث نمی‌گذاریم!<ref>{{عربی|" نَحْنُ‏ مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ لَا نُوَرِّثُ "}}؛اللآلی المصنوعه، ج۲، ص۴۴۲.</ref>؛ زیرا این [[حدیث]]، با [[قرآن]] هیچ سازگار نیست. [[ابوبکر]] گفت: از [[پیامبر]]{{صل}} شنیدم که: ما [[طایفه]] [[پیامبران]]، طلا و [[نقره]]، [[خانه]] و زمینی را برای کسی به [[ارث]] نمی‌گذاریم بلکه تنها کتاب و [[حکمت]] و [[علم]] و [[نبوّت]] را ارث می‌گذاریم و هر آنچه از ما بجا ماند از آنِ [[ولیّ امر]] بعد از ماست و او به هر شکل که [[صلاح]] دید، عمل می‌کند!!».<ref>{{عربی|" أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} يَقُولُ نَحْنُ مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ لَا نُورَثُ‏ ذَهَباً وَ لَا فِضَّةً وَ لَا دَاراً وَ لَا عَقَاراً وَ إِنَّمَا نُورَثُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ الْعِلْمَ وَ النُّبُوَّةَ وَ مَا كَانَ لَنَا مِنْ طُعْمَةٍ فَلِوَلِيِّ الْأَمْرِ بَعْدَنَا أَنْ يَحْكُمَ فِيهِ بِحُكْمِهِ "}}؛ خطبه فدکیّه (درباره مصادر این خطبه ر.ک: نهج الحیاة، ص۱۲۹ - ۱۲۳.</ref>

# اگر این حدیث درست بود، هرگز حضرت [[صدّیقه طاهره]]{{س}} ارث خود را نمی‌طلبید؛ [[حضرت زهرا]]{{س}} [[معصومه]] است و فعلش همانند قولش [[حجّت]] است. در همان مجلس حضرت زهرا{{س}} پاسخ داد که: [[پاک]] و [[منزّه]] است [[خداوند]] (این کلمه در [[مقام]] تعجّب گفته می‌شود) هیچ‌گاه پدرم [[رسول خدا]]{{صل}} از [[کتاب خدا]] [[اعراض]] نمی‌کرد و با [[احکام]] آن مخالفتی نداشت بلکه پدرم از احکام [[قرآن]] [[تبعیت]] می‌کرد و دنباله‌رو سوره‌های آن بود، آیا همه جمع شده‌اید و می‌خواهید [[خیانت]] کنید و به حرف [[باطل]] و [[تهمت]] به پیامبر علّت می‌آورید. این خیانتی که بعد از [[رحلت پیامبر]] می‌کنید، شبیه همان [[ظلم‌ها]] و غائله‌هایی است که در [[زمان]] حیاتش داشتید، این کتاب خداست که [[داوری]] است [[عادل]] و [[سخنگویی]] است که [[حق]] را از باطل جدا می‌کند، این قرآن است (که از زبان [[حضرت زکریا]] می‌گوید) خدایا! [[فرزندی]] به من بده که [[وارث]] من و [[آل یعقوب]] باشد و می‌فرماید: [[سلیمان]] از داوود ارث برد....<ref>{{عربی|" سُبْحَانَ اللَّهِ! مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} عَنْ كِتَابِ اللَّهِ صَارِفاً، وَ لَا لِأَحْكَامِهِ مُخَالِفاً، بَلْ كَانَ يَتْبَعُ أَثَرَهُ، وَ يَقْفُو سُوَرَهُ، أَ فَتَجْمَعُونَ إِلَى الْغَدْرِ اعْتِلَالًا عَلَيْهِ بِالزُّورِ، وَ هَذَا بَعْدَ وَفَاتِهِ شَبِيهٌ بِمَا بُغِيَ لَهُ مِنَ الْغَوَائِلِ فِي حَيَاتِهِ، هَذَا كِتَابُ اللَّهِ حَكَماً عَدْلًا، وَ نَاطِقاً فَصْلًا، يَقُولُ: {{متن قرآن| يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ}}، {{متن قرآن| وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ}} "}}؛ خطبه فدکیّه (درباره مصادر این خطبه ر.ک: نهج الحیاة، ص۱۲۹ - ۱۲۳).</ref>

# این چگونه [[حدیثی]] است که [[مولا علی]]{{ع}} - که باب [[مدینه]] [[علم پیامبر]]{{صل}} است - از [[پیامبر]] نشنیده!! [[حضرت زهرا]]{{س}} نشنیده!! این همه [[مسلمان]] نشنیدند! فقط [[ابوبکر]] شنیده است!.

# اگر این [[حدیث]] درست بود، غیر از [[عایشه]] از [[همسران پیامبر]]{{صل}} از حضرت می‌شنیدند، در حالی که آن را از حضرت نشنیده بودند و در پی آن بودند که [[ارث]] خود را مطالبه کنند.<ref>صحیح مسلم، ج۳، ص۱۳۷۹.</ref>

# عایشه خود معترف است که این حدیث را فقط ابوبکر از پیامبر نقل کرده است.<ref>فتح الباری، ج۶، ص۲۴۲.</ref>

# بر فرض که حدیث از حیث سند بی‌مشکل باشد، مضمون خبر است نه انشا (آن‌چنان که ابوبکر به آن استناد می‌کرد)؛ یعنی [[انبیا]] به مناسبت [[مقام]] [[زهد]] و ورعی که دارند، آنچه از [[مال]] [[دنیا]] در [[اختیار]] دارند، در [[راه خدا]] به [[مصرف]] می‌رسانند و خود، چیزی از امکانات [[مادّی]] به جای نمی‌گذارند، نه آنکه مراد این باشد که آنان از [[قانون]] کلّی ارث مستثنا هستند. اگر مقام انشا بود، مناسبت مقام اقتضا می‌کرد که حقیرترین مال را ذکر کند و بفرماید: "ما [[طایفه]] انبیا ارث نمی‌گذاریم حتّی اشیای بی‌ارزش و قلیل را (نه اینکه طلا و [[نقره]] و [[خانه]] و [[ملک]] را اسم ببرد)".<ref>{{عربی|"نحن معاشر الأنبیاء لانورّث حتّی التافة القلیل "}}؛ شرح خطبه حضرت زهرا{{س}}: ج۲، ص۲۹۵.</ref>

ممکن است این سؤال مطرح شود که نظیر این حدیث در کتاب‌های معتبر [[شیعی]] مثل [[اصول کافی]] نقل شده است. از [[حضرت امام صادق]]{{ع}} نقل شده که حضرت فرمود: [[عالمان دینی]]، [[وارثان انبیا]] هستند بدین جهت که [[پیمبران]]، [[پول]]، طلا و نقره به ارث نمی‌گذارند و تنها حدیث‌هایی از احادیث‌شان را به جای می‌گذارند.<ref>{{عربی|"إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِيَاءِ، وَ ذَاكَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يُورِثُوا دِرْهَماً وَ لَا دِينَاراً، وَ إِنَّمَا أَوْرَثُوا أَحَادِيثَ مِنْ أَحَادِيثِهِمْ "}}؛اصول کافی: ج۱، ص۳۲، ح۲.</ref>

# [[حدیث]] از جهت [[سند ضعیف]] است؛ چون در سند ابی [[البختری]] هست که [[کنیه]] [[وهب بن وهب]] است و در مواردی [[حضرت امام رضا]]{{ع}} او را [[تکذیب]] کرده تا جایی که درباره او گفته شده: دروغگوترین [[مردم]] است.<ref>{{عربی|"مِنْ أَكْذَبِ الْبَرِيَّةِ"}}؛ قاموس الرجال، ج۱۰، ص۴۵۷.</ref> [[مرحوم مجلسی]] در [[مرآة العقول]] فرموده: الحدیث [[ضعیف]]. <ref>مرآة العقول، ج۱، ص۱۰۳.</ref>

مراد از ارث در اینجا در ابعاد [[شخصیّت]] [[حقوقی]] پیامبران{{عم}} است، برخی از این ابعاد عبارتند از:

 

* انبیا{{عم}} به [[اذن خداوند]] [ولایت]] [[تکوینی]] داشتند؛ یعنی می‌توانستند با اذن خداوند در [[جهان آفرینش]] و [[تکوین]]، تصرّف کنند و برخلاف [[عادت]] و جریان طبیعی عالم اسباب، حوادثی را به‌وجود آورند، مانند [[زنده کردن]] [[مردگان]] و بازگرداندن [[بینایی]] به [[کور]] مادرزاد توسط [[حضرت عیسی]]{{ع}}<ref>سوره آل عمران، آیه: ۴۹.</ref>، باد در [[اختیار]] [[حضرت سلیمان]]{{ع}} قرار گرفتن<ref>سوره ص، آیه:۳۶.</ref>، و با یک چشم بهم‌زدن، احضار [[تخت بلقیس]]<ref>سوره نمل، آیه:۴۰.</ref> این [[اختیارات]] را [[خداوند]] به [[امامان معصوم]]{{عم}} نیز داده است، در این عرصه، آن قدر نمونه‌ها زیاد است که محتوای کتاب‌های بزرگ را تشکیل می‌دهد، ولی ما تنها به ذکر یک [[روایت]] بسنده می‌کنیم: [[ابو بصیر]] می‌گوید: بر [[امام باقر]]{{ع}} و [[امام صادق]]{{ع}} وارد شدم و گفتم: آیا شما [[ورثه]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}} هستید؟ [[امام]] فرمود: آری. پرسیدم: آیا [[رسول خدا]] [[وارث]] [[انبیا]] بود و آنچه آنان می‌دانستند، [[رسول اکرم]]{{صل}} نیز می‌دانست؟ فرمود: آری. گفتم: آیا شما می‌توانید [[مردگان]] را زنده کنید و کورهای مادرزاد و مبتلایان به برص را [[شفا]] دهید؟ حضرت فرمود: آری، به [[اذن الهی]] می‌توانیم. آنگاه فرمود: نزدیک بیا. وقتی جلو رفتم، دستی بر چشم و صورتم کشید، دیدگانم باز شد و [[خورشید]] و [[آسمان]]، [[زمین]]، [[خانه‌ها]] و آنچه در [[خانه]] بود را دیدم، سپس فرمود: آیا [[دوست]] داری به همین صورت [[بینا]] باشی و در [[قیامت]] مانند دیگران حساب پس دهی؟ یا اینکه مثل سابق [[نابینا]] باشی و [[بهشت]] از آنِ تو باشد؟ گفتم: دوست دارم به حال سابقم باشم. آنگاه دستی به چشمم کشید و به حالت اولیّه‌ام برگشتم».<ref>بصائر الدرجات، ص۲۶۹.</ref>

* انبیا{{عم}} دارای [[علم گسترده]] بودند؛ [[علم]] به [[حقایق]] [[جهان هستی]] که خداوند به آنان اعطا کرده بود، این علم را برای امامان معصوم{{عم}} به [[ارث]] گذاشتند. در گذشته در این باره بحث کردیم و به [[یاری]] خداوند در [[آینده]] نیز به مناسبت فرازهایی که سخن از علم امامان معصوم{{عم}} دارد سخن خواهیم گفت. این جا فقط یک روایت را ذکر می‌کنیم و آن اینکه: امام صادق{{ع}} فرمود: [[سلیمان]] از داوود ارث برد، [[محمد]] از سلیمان ارث برد و ما از محمد ارث بردیم، از این جهت، [[علم به تورات]] و [[انجیل]] و [[زبور]] و بیان آنچه در [[الواح موسی]] بود، نزد ماست.<ref>اصول کافی، ج۱، ص۲۲۴، ح۳.</ref>

* انبیا{{عم}} [[مصطفی]] و مجتبای [[خدا]] بودند؛ یعنی خداوند، آنان را جهت [[نبوت]] برگزیده بود: {{متن قرآن| وَإِنَّهُمْ عِندَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الأَخْيَارِ}}<ref> و آنان نزد ما از گزیدگان نیکان بودند؛ سوره ص، آیه:۴۷.</ref>؛ {{متن قرآن| فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ}}<ref> اما پروردگارش او را برگزید و او را از شایستگان کرد؛ سوره قلم، آیه:۵۰.</ref> [[امامان معصوم]]{{عم}} نیز [[مصطفی]] و مجتبای خدایند؛ همان‌گونه که در اصطفای [[نبوّت]]، سنّ بالا شرط نبود و [[کودک]] در گهواره هم به [[پیامبری]] برگزیده شد: {{متن قرآن| قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا}}<ref> نوزاد گفت: بی‌گمان من بنده خداوندم، به من کتاب (آسمانی) داده و مرا پیامبر کرده است؛ سوره مریم، آیه:۳۰.</ref> و در مورد [[حضرت یحیی]]{{ع}} می‌خوانیم: {{متن قرآن| وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا}}<ref>و ما به او در کودکی (نیروی) داوری دادیم؛ سوره مریم، آیه:۱۲.</ref> همین‌گونه اعطای [[منصب]] رفیع [[امامت در کودکی]] به [[حضرت امام جواد]]{{ع}}، [[حضرت امام هادی]]{{ع}} و حضرت [[امام زمان]]{{ع}} جای استبعاد ندارد. از یکی از [[یاران امام جواد]]{{ع}} به نام [[علی بن اسباط]] [[روایت]] شده که او می‌گوید: [[خدمت]] حضرت رسیدم در حالی که سنّ [[امام]] کم بود، درست به قامت او [[خیره]] شدم تا به [[ذهن]] خویش بسپارم و هنگامی که به [[مصر]] باز می‌گردم، کم و کیف مطلب را برای [[دوستان امام]] نقل کنم. درست در همین هنگام که در چنین [[فکری]] بودم، آن حضرت نشست (گویی تمام [[فکر]] مرا خوانده بود) رو به سوی من کرد و فرمود: ای علیّ بن [[اسباط]]! [[خداوند]] کاری را که در مسأله [[امامت]] کرده همانند کاری است که در نبوّت کرده است؛ گاه می‌فرماید: {{متن قرآن| وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا}}<ref>و ما به او در کودکی (نیروی) داوری دادیم؛ سوره مریم، آیه:۱۲.</ref>؛ بنابر این، همان‌گونه که ممکن است خداوند، [[حکمت]] را به [[انسانی]] در [[کودکی]] بدهد، [[قدرت]] اوست که آن را در [[چهل سالگی]] بدهد.<ref>صول کافی،ج۱، ص۳۸۴، ح ۷ (برای آگاهی از سایر مصادر حدیث، ر.ک: موسوعة الامام الجواد{{ع}}، ج۱، ص۲۰۹ - ۲۰۸.</ref>

 

* [[انبیا]]{{عم}} در مسیر [[ابلاغ رسالت]] خویش، [[رنج‌ها]] را به [[جان]] خریدند؛ اهانت‌ها، تحقیرها، شکنجه‌های جسمی و... [[خداوند]] به [[پیامبر اکرم]] صل فرمود: {{متن قرآن| فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُوْلُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ}}.<ref> بنابراین شکیبا باش همان‌گونه که پیامبران اولوا العزم شکیبایی ورزیدند؛ سوره احقاف، آیه:۳۵</ref>. <ref>[[سید احمد خاتمی|خاتمی سید احمد]]، [[در آستان امامان معصوم ج۱ (کتاب)|در آستان امامان معصوم]]؛ ج۱، ص۳۳۰</ref>