|
|
| خط ۲۲۳: |
خط ۲۲۳: |
| ==[[جنگ جمل]]، منشأ آرای [[کلامی]] گوناگون در [[جهان اسلام]]== | | ==[[جنگ جمل]]، منشأ آرای [[کلامی]] گوناگون در [[جهان اسلام]]== |
| در بررسی [[تاریخ]] به وجود آمدن نِحَل و [[فِرَق]] گوناگون در جهان اسلام، میتوان نقش ویرانگر غائله [[جمل]] را [[مشاهده]] نمود. موضعگیری [[اشاعره]] و [[حشویه]] و انواع انشعابات [[معتزله]] در مورد جنگ جمل، معرکه آرا است. مواضع [[خوارج]] و [[شیعه]] [[زیدیه]] و [[امامیه]] نیز متفاوت با آنها است و میتوان گفت آبشخور بسیاری از مباحث عمده کلامی در فرقههای مشهور غیر [[شیعی]] جهان اسلام، متأثر از غائله جمل است که شرح آن به لحاظ محدود بودن حجم این نوشتار میسور نیست. شیخ مفید، عالم بزرگ شیعی، تحقیقات عالمانه و [[سودمندی]] را در این مورد ارائه نموده است و با استدلالات [[متین]] و مدلل [[عقلی]] و [[نقلی]]، به تشریح مواضع [[جبهه حق]] و [[امیرمؤمنان]] و [[شیعه امامیه]] پرداخته است<ref>شیخ مفید، الجمل، ص۵۴ - ۷۲.</ref>.<ref>[[علی ملکی میانجی|ملکی میانجی، علی]]، [[ناکثین (مقاله)| مقاله «ناکثین»]]، [[دانشنامه امام علی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۹]] ص۱۱۹.</ref> | | در بررسی [[تاریخ]] به وجود آمدن نِحَل و [[فِرَق]] گوناگون در جهان اسلام، میتوان نقش ویرانگر غائله [[جمل]] را [[مشاهده]] نمود. موضعگیری [[اشاعره]] و [[حشویه]] و انواع انشعابات [[معتزله]] در مورد جنگ جمل، معرکه آرا است. مواضع [[خوارج]] و [[شیعه]] [[زیدیه]] و [[امامیه]] نیز متفاوت با آنها است و میتوان گفت آبشخور بسیاری از مباحث عمده کلامی در فرقههای مشهور غیر [[شیعی]] جهان اسلام، متأثر از غائله جمل است که شرح آن به لحاظ محدود بودن حجم این نوشتار میسور نیست. شیخ مفید، عالم بزرگ شیعی، تحقیقات عالمانه و [[سودمندی]] را در این مورد ارائه نموده است و با استدلالات [[متین]] و مدلل [[عقلی]] و [[نقلی]]، به تشریح مواضع [[جبهه حق]] و [[امیرمؤمنان]] و [[شیعه امامیه]] پرداخته است<ref>شیخ مفید، الجمل، ص۵۴ - ۷۲.</ref>.<ref>[[علی ملکی میانجی|ملکی میانجی، علی]]، [[ناکثین (مقاله)| مقاله «ناکثین»]]، [[دانشنامه امام علی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۹]] ص۱۱۹.</ref> |
|
| |
| ==ابعاد [[حقوقی]] و [[فقهی]] غائله [[جمل]]==
| |
| یکی از مباحث مهم [[فلسفه سیاسی اسلام]]، [[احکام]] [[بغات]] یا [[جنگ داخلی]] [[مسلمانان]] و [[خروج بر حاکم]] [[اسلامی]] است. طرح احکام بغات با نام [[ناکثین]] و [[قاسطین]] و [[مارقین]] همراه است. اینک برخی از [[منابع شیعه]] و [[سنی]] را برمیشماریم که در آنها [[آرای فقهی]] و حقوقی مبحث [[جهاد با بغات]] مطرح شده و به غائله جمل و خروج پیمانگسلان بر [[امیر مؤمنان]]{{ع}} اشاره شده است: از [[ابوحنیفه]] از [[جنگ]] با [[اصحاب جمل]] پرسیده شد. پاسخ داد: علی{{ع}} با [[عدل]] [[رفتار]] نمود و به مسلمانان [[جنگ با اهل بغی]] را آموخت. شکی نیست که [[طلحه]] و [[زبیر]] پس از [[بیعت]] و پیمانشان، با علی{{ع}} جنگیدند<ref>خالدی، ام المالک و مالکی، حسن بن فرحان، بیعة علی بن ابیطالب فی ضوء روایات الصحیحه، ص۲۰۴، به نقل از: امام المالکی، مناقب ابی حنیفه، ج۲، ص۳۴۴.</ref>. [[شافعی]] نیز عمل علی{{ع}} با [[سرکشان]] از [[اطاعت]] آن حضرت را از [[ادله]] [[اباحه]] جنگ با بغات میداند<ref>خالدی، ام المالک و مالکی، حسن بن فرحان، بیعة علی بن ابیطالب فی ضوء روایات الصحیحه، ص۲۰۴، به نقل از ماوردی، الحاوی الکبیر، ص۵۷ - ۶۶.</ref>. [[ابن خزیمه]] (متوفای ۳۱۱ق) نیز گفته است: هرکس با [[حکومت]] امیر مؤمنان، [[علی بن ابیطالب]]، [[منازعه]] کند، [[باغی]] است و به این امر، [[مشایخ]] ما متعهدند<ref>خالدی، ام المالک و مالکی، حسن بن فرحان، بیعة علی بن ابیطالب فی ضوء روایات الصحیحه، ص۲۱۱، به نقل از بیهقی، الاعتقاد، ص۲۱۹.</ref>. [[امام]] ابو منصور [[بغدادی]] (متوفای ۴۲۹ق) میگوید: علی{{ع}} در [[قتال]] با [[اهل]] جمل مصیب بود و جنگکنندگان با او، باغی و [[ظالم]] هستند؛ ولی جایز نیست به خاطر بیعتشان آنان را [[تکفیر]] کرد. او میگوید: علی در جنگ [[بصره]] مصاب بود<ref>خالدی، ام المالک و مالکی، حسن بن فرحان، بیعة علی بن ابیطالب فی ضوء روایات الصحیحه، ص۲۱۴، به نقل از: الفرق بین الفرق، ص۳۴۲.</ref>.
| |
|
| |
| امام [[عبدالقاهر جرجانی]] (متوفای ۴۷۱ق) میگوید: [[اجماع]] فقهای [[حجاز]] و [[عراق]] بر این است که علی{{ع}} در [[جنگ]] [[اصحاب جمل]] مصیب بود و جنگکنندگان با آن حضرت از [[بغات]] و ظالمانند<ref>خالدی، ام المالک و مالکی، حسن بن فرحان، بیعة علی بن ابیطالب فی ضوء روایات الصحیحه، ص۲۱۹، به نقل از الاذاعه، ص۶۶؛ و التذکره للقرطبی، ص۶۲۶.</ref>.
| |
| ابن [[وزیر]] (متوفای ۸۴۰ق) از کتاب [[ایثار]] [[الحق]] علی الخلق، ص۴۵۷، به نقل [[قرطبی]] و [[حاکم]]، نقل کرده است: [[اجماع]] [[اهل سنت]] بر آن است که هر کس با علی{{ع}} بجنگد، [[باغی]] است و علی در تمام این [[جنگها]] صاحب [[حق]] بود<ref>خالدی، ام المالک و مالکی، حسن بن فرحان، بیعة علی بن ابیطالب فی ضوء روایات الصحیحه، ص۲۲۷.</ref>.
| |
|
| |
| برخی از شخصیتهای [[شیعه]] و [[سنی]] که در مبحث بغات، به غائله [[جمل]] اشاره کردهاند از این قرارند: [[جصاص]] رازی [[حنفی]]<ref>جصاص رازی حنفی، احکام القرآن، ج۳، ص۵۳۵.</ref>، عبدالله بن [[قدامه]]<ref>ابن قدامه، المغنی، ج۱۰، ص۴۹.</ref>، [[محیی الدین]] [[نووی]]<ref>نووی، محیی الدین، المجموع، ج۱۹، ص۱۹۸.</ref>، [[شیخ مفید]]<ref>شیخ مفید، مسائل العکبریه، ص۵۵؛ همو، الجمل، ص۷۰.</ref>، [[شریف مرتضی]]<ref>شریف مرتضی، الانتصار، ص۴۷۸.</ref>، [[شیخ الطائفه]] [[طوسی]]<ref>شیخ طوسی، الاقتصاد. از ص۲۲۶ به بعد، بحث گسترده و مدلل در مورد ناکثین و احکام شرعی کشتن آنان و عدم توبه سران آنها ارائه نموده است.</ref>، [[قاضی]] ابن براج<ref>قاضی ابن براج، المهذب، ج۱، ص۲۹۹.</ref>، [[علامه حلی]]<ref>علامه حلی، مختلف الشیعه، ج۴، ص۴۹۹؛ همو، منتهی المطلب، ج۲، ص۹۸۳ و ۹۸۴؛ همو، تذکرة الفقهاء، ج۱، ص۴۵۲.</ref>، [[شهید]] اول<ref>شهید اول، الدروس، ج۲، ص۴۲.</ref>، [[فاضل مقداد]]<ref>فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۳۸۶.</ref>، [[محقق اردبیلی]]<ref>محقق اردبیلی، مجمع الفائدة والبرهان، ج۷، ص۵۲۵ و ۵۲۶.</ref> و [[صاحب جواهر]]<ref>نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۱، ص۳۲۴.</ref>.<ref>[[علی ملکی میانجی|ملکی میانجی، علی]]، [[ناکثین (مقاله)| مقاله «ناکثین»]]، [[دانشنامه امام علی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۹]] ص ۱۲۰.</ref>
| |
|
| |
|
| == ناکثین یا نخستین [[نبرد]] داخلی == | | == ناکثین یا نخستین [[نبرد]] داخلی == |
