آیه تبلیغ در تفسیر و علوم قرآنی: تفاوت میان نسخه‌ها

آیه تبلیغ در تفسیر و علوم قرآنی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۵ مارس ۲۰۲۵، ساعت ۱۲:۰۷

۹٬۹۹۰ بایت اضافه‌شده ، ‏۵ مارس ۲۰۲۵

←‏اقوال و احتمالات دیگر

دیداریویکی‌متن

فرقانی

مدیران

۱۵٬۳۹۸

ویرایش

@@ خط ۴۹: / خط ۴۹: @@
 ==== [[نزول آیه]] درباره [[مکر]] [[یهود]] ====
 اولین کسی که [[آیه تبلیغ]] را در قضیه مکر یهود [[تفسیر]] کرد، [[مقاتل]] بن سلیمان است. <ref>تفسير مقاتل بن سلیمان، ج۱، ص۴۹۱ و ۴۹۲</ref> و پس از وی [[طبری]] و [[بغوی]] و [[محمد بن ابی بکر]] رازی این قول و تفسیر را [[اختیار]] کرده‌اند. <ref>طبری، جامع البیان، ج۴، ص۳۰۷؛ بغوی، تفسير معالم التنزيل، ج۲، ص۵۱؛ رازی، تفسير اسألة القرآن المجيد و اجوبتها، ص۷۴</ref>. [[فخر رازی]] نیز پس از احتمالات فراوان در مورد نزول آیه مورد بحث، همین قول را برگزیده و تنها دلیل آن را نیز [[سیاق]] یا تناسب [[آیات]] قبل و بعد دانسته که جملگی دربارهٔ [[یهودیان]] است. <ref>رازی، مفاتيح الغيب، ج ۱۲، ص۵۰.</ref>.<ref>علی اصغر رضوانی، امامت در قرآن، ص258-262.</ref>.
+=== سایر اقوال و احتمالات ===
+اهل سنت اقوالی دیگر به صورت احتمال در مورد نزول این آیه ذکر کرده‌اند که به نظر ما [[ضعیف]] و از [[واقعیت]] دور است و نیازی به طرح و نقد گسترده آنها نیست؛ زیرا افزون بر آنکه دلیلی از [[روایات]] و قرینه‌ای از [[آیات]] برای آنها ندارند، خود به خود بطلان آنها با توجه به سبک و [[سیاق آیه]] مورد بحث و جایگاه [[سوره مائده]] و [[نزول]] آن در اواخر [[بعثت]] روشن می‌شود، به ویژه اگر به [[شأن]] و ویژگی‌های [[رسول خدا]]{{صل}} که در [[قرآن]] ذکر شده - و پیش از آن در بررسی دیدگاه [[شیعه]] گذشت- دقت کنیم. این اقوال عبارت‌اند از:
+#هنگامی که [[آیه تخییر]] نازل شد و در آن [[خداوند]] فرمود: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا}}<ref>«ای پیامبر! به همسرانت بگو: اگر خواستار زندگی این جهان و آرایه‌های آن هستید بیایید شما را برخوردار سازم و با شیوه‌ای نیکو رهایتان کنم» سوره احزاب، آیه ۲۸.</ref>. [[پیامبر]] [[آیه]] را برای آنان عرضه نکرد؛ زیرا می‌ترسید آنان [[حیات]] [[دنیا]] را [[انتخاب]] کنند<ref>ر.ک: فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج۱۲، ص۴۹؛ عینی، عمدة القاری، ج۱۸، ص۲۰۶.</ref>.
+#این آیه درباره [[زینب]] [[همسر]] زید - پسرخوانده [[پیامبر خدا]] - نازل شده است که داستان آن در [[سوره احزاب]] آمده است<ref>ر.ک: بغوی، معالم التنزیل، ج۲، ص۵۲؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج۱۲، ص۴۹؛ تفسیر قرطبی، ج۶، ص۲۴۲؛ عینی عمدة القاری، ج۱۸، ص۲۰۶.</ref>.
+# آیه در مورد [[جهاد]] و [[پیکار در راه خدا]] نازل شده چون [[منافقان]] از پیکار در راه خدا ناخشنود بودند و [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نیز برخی اوقات از [[تشویق]] به جهاد امساک می‌کرد<ref>بغوی، معالم التنزیل، ج۲، ص۵۲.</ref>.
+#هنگامی که [[آیه شریفه]]: {{متن قرآن|وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ}}<ref>«و به آنهایی که مشرکان به جای خداوند (به پرستش) می‌خوانند دشنام ندهید تا آنان (نیز) از سر دشمنی به نادانی خداوند را دشنام ندهند» سوره انعام، آیه ۱۰۸.</ref> نازل شد، رسول خدا{{صل}} از [[عیب‌جویی]] معبودهای [[مشرکان]] [[چشم]] پوشید، ولی پس از [[نزول آیه]] مورد بحث آن را پنهان نکرد و به [[عیب‌جویی]] معبودهای آنان پرداخت. [[خدا]] هم [[وعده]] به [[حفظ]] حضرت داده بود<ref>ابن عباس، تنویر المقباس، ص۹۸ و نیز ر.ک: فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج۱۲، ص۴۹.</ref>.
+# [[آیه]] درباره [[حقوق]] [[مسلمانان]] نازل شد؛ آنگاه که [[پیامبر خدا]]{{صل}} در [[حجة الوداع]] [[شرایع]] و [[مناسک]] را [[اعلان]] کردند، فرمودند: «آیا رساندم؟» گفتند: آری، و حضرت فرمود: «خدایا، [[گواه]] باش»<ref>عینی، عمدة القاری، ج۱۸، ص۲۰۶؛ ثعلبی نیز احتمال‌های مذکور را درباره آیه نقل کرده است (الکشف و البیان، ج۴، ص۹۱).</ref>.
+# [[خداوند]] پیامبرش را به [[شتاب]] در رساندن پیامی که برایشان نازل شده، امر می‌کند؛ از این رو هر چند حضرت تصمیم داشت هر آنچه بر ایشان نازل شده را برساند، لیکن برخی پیام‌ها را به تأخیر انداخت؛ زیرا بر خویش می‌ترسید. ادامه آیه این احتمال را تقویت می‌کند<ref>رازی، محمد بن ابی بکر، تفسیر اسئلة القرآن المجید و اجوبتها، ص۷۴.</ref> که می‌فرماید: {{متن قرآن|وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ}}<ref>«و خداوند تو را از (گزند) مردم در پناه می‌گیرد» سوره مائده، آیه ۶۷.</ref>.
+#برخی دیگر می‌گویند: چون [[مکه]] فتح شد و [[اسلام]] گسترش یافت، خداوند به حضرت{{صل}} دستور داد هر آنچه را برای او فرستاده شده، آشکار و بی‌پرده بدون هیچ [[ترس]] و [[خویشتن‌داری]]، [[ابلاغ]] کند که اگر به این صورت ابلاغ نکند، [[رسالت]] پروردگارش را نرسانده است<ref>ابن قتیبه، کتاب المسائل والاجوبة، ص۲۲۲.</ref>، و یا آیه خطاب به حضرت می‌گوید: آنچه بر تو نازل شد، بدون ترس از هیچ کس برسان و اگر با ترس [[تبلیغ]] کنی، گویی که تمام رسالت پروردگارت را نرسانده‌ای<ref>بغوی، معالم التنزیل (تفسیر بغوی)، ج۲، ص۵۲ و نیز، ر.ک: تفسیر نسفی، ج۱، ص۲۹۳؛ واحدی نیشابوری، الوسیط، ج۲، ص۲۰۸؛ ابن عطیه، المحرر الوجیز، ج۱، ص۲۱۴؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج۱۲، ص۴۸ و ابن قتیبه، کتاب المسائل و الاجودة. ص۲۲۲.</ref>. [[ابن انباری]] می‌گوید: «[[پیامبر]] برخی [[آیات قرآن]] را زمانی که در مکه بود، آشکارا ابلاغ کرد و برخی را به خاطر ترس از [[هجوم]] [[مشرکان]] تنها با یارانشان در میان گذاشت، ولی پس از آنکه [[خداوند]] [[اسلام]] را با [[مؤمنان]] عزیز کرد، به حضرت دستور داد هر چه بر تو نازل شده، آشکار کن»<ref>به نقل از: واحدی نیشابوری، الوسیط، ج۲، ص۲۰۸؛ ابن عطیه، المحرر الوجیز، ج۱، ص۲۱۴؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج۱۲، ص۴۸.</ref>.
+'''جمع بندی اقوال'''
+این اقوال و نظایر آن چیزی جز استنباط‌ها و به عبارت درست‌تر استحسان‌های این افراد نیست و شواهدی آن را [[همراهی]] نمی‌کند و با دشوارهای جدی روبه‌رو است؛ برای نمونه اعتقاد به نزول این آیه در جریان امر الهی به ابلاغ آشکار هر آنچه بر پیامبر نازل شده پس از فتح مکه، با متن [[آیه]] ناسازگار است؛ زیرا در شرایطی که پس از [[فتح مکه]] و یا [[فتوحات]] دیگر، اسلام عزیز شد و گسترش یافت، [[ابلاغ]] پیام‌هایی که پنهان مانده بودند، به [[تهدید]] و تضمین نیاز نداشت و لازم نبود که خداوند بفرماید: {{متن قرآن|وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ}}<ref>«و اگر نکنی پیام او را نرسانده‌ای» سوره مائده، آیه ۶۷.</ref> و چنین ضمانت کند: {{متن قرآن|وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ}}<ref>«و خداوند تو را از (گزند) مردم در پناه می‌گیرد» سوره مائده، آیه ۶۷.</ref>.
+از سوی دیگر، [[توطئه]] [[مشرکان]] برای [[قتل]] حضرت در [[لیلة المبیت]] در [[مکه]] صورت گرفت؛ بنابراین حضرت بر خود نترسیده و [[ابلاغ پیام]] [[خدا]] را پنهان نکرده است و افزون بر آن، باید پس از [[نزول]] این آیه، آیاتی در همین [[سوره]] یا [[سوره توبه]] که پس از این سوره نازل شده، به چشم بخورد که درباره مشرکان باشد، آن هم با سبک و سیاقی که احتمال نزول آنها در اوایل [[بعثت]] معقول بوده ولی ابلاغ آنها به تأخیر افتاده باشد تا در این آیه به ابلاغ آنها [[حکم]] شود.<ref>[[فتح‌الله نجارزادگان|نجارزادگان، فتح‌الله]]، [[بررسی تطبیقی تفسیر آیات ولایت (کتاب)|بررسی تطبیقی تفسیر آیات ولایت]]، ص ۱۵۳</ref>. بر دیگر شأن نزول‌های گفته شده نیز نقدهای جدی وارد است که بخشی از آنها را در ادامه و در بخش دلالت آیه بیان خواهیم کرد. با توجه به آنچه گفته شد، تنها شان نزولی که می‌تواند صحیح و مورد اعتنا باشد، نزول آیه در امامت امام علی {{ع}} است که با روایاتی معتبر همراه بوده و توسط قاطبه علمای شیعه و برخی علمای اهل سنت نیز تایید می‌گردد.
 == مفردات آیه ==