حجاج بن یوسف ثقفی در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

از برنامه‌های این [[دولت]] این بود که شیعیان و [[سادات]] همیشه در فقر مالی به سر برند تا همیشه به دنبال تهیه نانی برای شب باشند و به مسائل [[سیاسی]] [[فکر]] نکنند<ref>میرتبار، سید مرتضی، «حجاج بن یوسف ثقفی»، مجله پژوهه، پژوهشکده باقرالعلوم{{ع}}.</ref>. [[ابن‌اثیر]] از [[حسن بصری]] نقل می‌کند: روزی علی{{ع}} بر [[منبر]] خطبه می‌خواند و من خود شنیدم که فرمود: خداوندا، من [[اهل کوفه]] را [[امین]] دانستم و از روی دوستی و [[مهربانی]] آنها را [[نصیحت]] کردم؛ ولی آنها به من [[خیانت]] کردند. خداوندا، [[جوان]] ثقیف را بر آنها مسلط و چیره کن که در [[خون]] و [[مال]] آنها [[حکم]] و تحکّم کند و مانند زمان جاهلیت [[رفتار]] کند. حسن بصری گوید: سپس او را وصف کرد و گفت او زباله‌کش است، او رودها را جاری می‌کند ولی خود حاصل آنها را می‌برد، سبزه را می‌خورد، بهره را می‌رباید و پوستین می‌پوشد. حسن ادامه داد: به [[خدا]] [[سوگند]] همه آن اوصاف به حجّاج اختصاص داشت<ref>کامل، ج۱۳، ص۱۹۳.</ref>.<ref>[[سید امیر حسینی|حسینی، سید امیر]]، [[بصره و نقش آن در تحولات قرن اول هجری (کتاب)|بصره و نقش آن در تحولات قرن اول هجری]]، ص۲۴۶.</ref>

حجاج در حالی به کوفه رسید که [[عمامه]] سرخی بر سر داشت و صورت خود را پوشانده بود و کمان و تیردان بر شانه خویش آویخته بود. سپس با همان هیئت به [[مسجد]] رفت و بر [[منبر]] نشست. [[مردم]] که وی را نشناخته بودند و تصور می‌کردند از [[خوارج]] است، قصد داشتند او را ریگ‌باران کنند؛ ولی چهره خود را نمودار کرد و گفت: «ای مردم عراق! ای مردم [[منافق]] و ناسازگار و نافرمان و بد [[خلق]]! [[امیرالمؤمنین]] (عبدالملک) تیردان خود را گشود و تیرهای آن را آزمود. پس مرا تیری یافت که چوب آن از همه تلخ‌تر و شکستن آن از همه سخت‌تر است. آن‌گاه مرا به سوی شما پرتاب کرد و بر ضد شما تازیانه و شمشیری بر گردنم آویخت. (بدانید که) تازیانه افتاد، ولی [[شمشیر]] باقی است»<ref>تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۷۳؛ و نک: مروج الذهب، ج۳، ص۱۳۴.</ref>.

حجاج در سخنان خود به قصد [[تهدید]] و تحقیر [[مردم کوفه]] همچنین گفت: «به [[خدا]] [[سوگند]] من [[بدی]] را به همان جایی که آمده است، می‌برم و مانند آن جزا خواهم داد. سرهایی را می‌بینم که رسیده و هنگام چیدن آنهاست؛ گویی به خون‌هایی می‌نگرم که میان عمامه‌ها و ریش‌ها جاری شده است... به [[خدا]] شما را مانند چوب، پوست می‌کنم و چون درخت قطع می‌کنم و مثل شتر غریب خواهم زد... از این گروه بازی‌ها و قیل و قال‌ها دست بردارید که به خدا اگر به راه [[حق]]، مستقیم نباشید، هر مردی از شما را به جسدش مشغول خواهم کرد». سپس به کسانی از [[مردم کوفه]] که به [[یاری]] مهلب بن ابی صفره برای جنگ با خوارج نرفته بودند، سه [[روز]] مهلت داد تا از [[کوفه]] خارج شوند و [[تهدید]] کرد در غیر این صورت آنها را خواهد کشت و اموالشان را تصرف خواهد کرد<ref>تاریخ طبری، ج۵، ص۴۱؛ و نک: مروج الذهب، ج۳، ص۱۳۴.</ref>.

به روایتی حجاج در همین سخنان گفت: «به [[خدا]] چنان شما را [[خوار]] گردانم که منقاد شوید و مانند سنگ چنان بکوبم تا به [[درستی]] درآیید. به خدا باید [[انصاف]] را بپذیرید و [[شایعه‌پراکنی]] نکنید، وگرنه چنان شما را با [[شمشیر]] بزنم که [[زن‌ها]] بیوه و بچه‌ها [[یتیم]] گردند. سپس مشاهیر کوفه را خواست و دستور داد که [[مردم]] را به [[یاری]] ملهب اعزام کنند<ref>تاریخ طبری، ج۵، ص۴۱؛ مروج الذهب، ج۳، ص۱۳۴.</ref>. پس از روز سوم، پیرمردی از اشراف کوفه به نام عمیر بن ضابی تمیمی را که به سوی مهلب نرفته ولی پسرش را فرستاده بود، خواست و گردن زد و اموالش را [[غارت]] کرد<ref>تاریخ طبری، ج۵، ص۴۳؛ مروج الذهب، ج۳، ص۱۳۶.</ref>.

از آن [[روز]] تا [[شوال]] سال ۹۵ هجری یک اصل اولیه در [[سیاست]] حجاج [[حکومت]] می‌کرد. او تنها بر اساس یک [[گمان]] به [[زندان]] می‌افکند و با یک [[شبهه]] می‌کشت و عقاب می‌کرد<ref>بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۱، ص۲۱۶.</ref>. این سیاستی بود که از عصر زیاد به جای مانده بود؛ با این فرق که زیاد، گاه [[ملایمت]] می‌کرد؛ اما حجاج، تنها جلادی می‌کرد و [[خشونت]] و دیگر هیچ.

سیاست اصلی [[بنی‌امیه]] در ترویج و [[تبلیغ]] و گسترش [[لعن]] و [[سب]] و [[برائت]] و [[کینه]] و [[دشمنی]] امیرالمؤمنین علی{{ع}} در این عصر طولانی در زیر [[سایه]] شمشیر [[خون‌ریز]] حجاج به شدت اجرا می‌شد و او از همه وسایل ممکن در این راه سود می‌جست.

یک [[روز]] حجاج به عبدالله بن هانی اودی که از بزرگان [[قوم]] خود بود و در همه [[جنگ‌ها]] با حجاج شرکت داشت و از [[یاران]] و طرفداران او به شمار می‌رفت، گفت: والله ما هنوز [[پاداش]] زحمات تو را نداده‌ایم. سپس کسی را به نزد [[اسماء بن خارجه]]<ref>در شرح احوال او، ر.ک: ابن کثیر، البدایة والنهایه، ج۹، ص۴۳.</ref>، بزرگ [[بنی‌فزاره]]<ref>بنو فزاره از قبایل قحطانی است. (قلقشندی، ابو العباس، نهایة الارب، ص۳۵۹).</ref> فرستاد که دخترش را به همسری عبدالله بن هانی در آورد. اسماء گفت نه به [[خدا]] [[سوگند]]! ممکن نیست؛ او هم‌شأن ما نیست. حجاج برای زدن او تازیانه خواست. چون اسماء وضع را به این شکل دید، گفت: آری، دخترم را به همسری‌اش درمی‌آورم. پس از آن به نزد [[سعید بن قیس]] هَمْدانی<ref>بنی همدان به فتح اول و سکون دوم بخشی از قبایل کهلان از تیره قحطانی است. (قلقشندی، ابو العباس، نهایة الارب، ص۳۹۷) این قبیله از قبایل بسیار مهم شیعیان عراق و کوفه است.</ref>، رئیس قبایل یمنی، فرستاد که دخترت را به [[ازدواج]] عبدالله بن هانی درآور. او گفت: عبدالله از قبیلۀ اود است؟ به خدا سوگند! دخترم را به همسری او نخواهم داد؛ او هم‌شأن ما نیست. حجاج گفت: [[شمشیر]] بیاورید! سعید گفت: رها کنید تا با خانواده‌ام شور کنم. سپس با خانواده‌اش [[مشورت]] کرد، گفتند دخترت را به همسری او بده و خودت را به دست این [[فاسق]] به کشتن مده. سعید نیز چنین کرد. بعد از انجام این دو ازدواج، حجاج به عبدالله گفت: من دختر رئیس بنی‌فزاره را به ازدواج تو درآوردم؛ در حالی که قبیله او در چنین جایگاهی نبود. عبدالله گفت: [[خداوند]] کار [[امیر]] را به [[اصلاح]] آورد، این سخن را مگویید؛ زیرا ما [[مناقب]] و فضایلی داریم که در [[عرب]] هیچ‌کس از آن برخوردار نیست. حجاج گفت: این مناقب چیست؟ گفت: [[امیرمؤمنان]]، عثمان، هیچ‌گاه در اجتماعات [[قبیله]] ما سب نشده است! حجاج گفت: والله این منقبت است! گفت: در [[صفین]] از قبیله ما هفتاد تن با [[امیرمؤمنان]]، معاویه همراه بود؛ در حالی که با [[ابوتراب]] بیش از یک تن از ما حاضر نبود و او تا آنجا که من می‌دانم مرد بدی بود. حجاج گفت: والله این منقبت است! گفت: در میان ما زنانی بودند که [[نذر]] کردند اگر [[حسین بن علی]] کشته شود، هر کدام ده شتر بکشند و به نذر خود عمل کردند. حجاج گفت: به [[خدا]] [[سوگند]] این منقبت است! عبدالله گفت: هیچ مردی از ما نیست که شتم و [[لعن]] [[ابوتراب]] را بر او عرضه کنند، مگر اینکه این کار را خواهد کرد و بر آن می‌افزاید دو فرزندش حسن و حسین و... را؛ حجاج گفت: این هم به خدا منقبتی است!<ref>مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۳، ص۱۴۴؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۴، ص۶۱.</ref>

بدین ترتیب، حجاج در مدت بیست سال [[حکومت]] خویش، سیاستی را که از عصر معاویه و به [[فرمان]] او در تمام امپراتوری [[اموی]] جریان یافته بود، با تمام [[قدرت]] اجرا کرد و در این راه چنان‌که دیدیم از تمام وسایل موجود با کمال [[قساوت]] و خون‌خوارگی بهره گرفت<ref>[[محمد علی جاودان|جاودان، محمد علی]]، [[سب (مقاله)| مقاله «سب»]]، [[دانشنامه امام علی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۹]]، ص۳۵۴؛ [[محمد حسین رجبی دوانی|رجبی دوانی، محمد حسین]]، [[کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی (کتاب)|کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی]]، ص۳۹۶.</ref>.

حجاج نیز به [[همراهی]] ۲ هزار نفر از جنگجویان [[شام]] و ۴ هزار نفر از [[مردم]] مناطق مختلف، در [[روز جمعه]] هنگام نماز ظهر وارد بصره شد. او به همراهانش دستور داد تا [[مسجد]] را محاصره کنند و خود را به درهای مسجد برسانند و در کنار هر یک از درهای مسجد که بالغ بر هجده در بود، صد نفر با شمشیرهای آخته بایستند و به آنان گفت: هنگامی که من [[عمامه]] خود را از سر برداشتم و بر زانوهایم گذاشتم، [[شمشیر]] را از نیام بکشید و آنها را از دم تیغ بگذرانید و به محض آن‌که در داخل مسجد سروصدا بلند شد، هرکس خواست از مسجد بیرون برود، کاری کنید که سر بریده‌اش جلوتر از تنش بیرون رود. سپس حجاج به همراه یکصد مرد وارد مسجد شد و بالای [[منبر]] رفت و شروع به خواندن [[خطبه]] کرد.

حجاج در [[خطبه]] خود در کوفه گفت: هنگامی که [[مردم]] برای [[جنگ]] و [[جهاد]] [[دعوت]] شوند، با [[اجبار]] و [[اکراه]] و از روی [[تکلیف]] زودتر و بهتر در میدان حاضر می‌شوند تا با میل و رغبت خودشان و از روی [[اطاعت]] امیرشان. من شنیده‌ام شما مهلب را ترک کردید و به [[شهر]] خود برگشتید و مدت دو سال است که با [[امیر]] خود [[مخالفت]] کردید و از رأی او تمرد نموده‌اید.

در [[زمان]] [[خلافت عمر]] و عثمان اگر کسی از فرمان آنها [[سرپیچی]] می‌کرد، دستور می‌دادند که [[عمامه]] را از سرش بردارند تا نزد مردم [[رسوا]] شود. این رسم بود تا زمانی که مصعب به [[حکومت]] رسید. او این [[کیفر]] را کافی نمی‌دانست؛ پس فرمان داد تا ریش و موی سر فرد [[گناهکار]] را بتراشند و بدان نحو فرد را رسوا می‌کرد. هنگامی که [[بشیر]] به حکومت رسید، دستور داد تا فرد [[یاغی]] را به دیوار میخ‌کوب کنند؛ گاهی فرد در حال کوبیدن میخ می‌مرد و گاهی میخ کف دستش را پاره می‌کرد و او از [[مرگ]] [[نجات]] می‌یافت. اما چون حجاج در رأس کار قرار گرفت، کوبیدن میخ را [[بازی]] دانست و دستور داد هرکسی [[جهاد]] و [[دفاع]] را ترک کند، گردنش را بزنند. حجاج نخستین حاکمی بود که مرگ را [[کیفر]] کسی قرار داد که از امر او تخلف می‌کرد<ref>کامل، ج۱۲، ص۲۹۴.</ref>.

اعیان و اشراف از جمله هذیل بن عمران برحمی و [[عبدالله بن حکیم]] بن زیاد مجاشعی نزد عبدالله بن جارود رفتند و سخن او را تأیید کردند و گفتند ما همراه و یار و تابع تو هستیم. حجاج، مادامی‌که اضافه حقوق ما را از بین نبرد، [[دست]] برنمی‌دارد؛ بنابراین ما با تو [[بیعت]] می‌کنیم تا او را از [[عراق]] [[اخراج]] کنیم. آنگاه به عبدالملک نامه می‌نویسیم تا فرد دیگری را به امارت [[منصوب]] کند و اگر نپذیرفت او را از [[خلافت]] خلع خواهیم کرد. [[مردم]] پنهانی با او بیعت کردند و [[پیمان]] بستند. مردم در [[تاریخ]] [[ربیع‌الآخر]] سال ۷۶ هجری به [[ریاست]] عبدالله بن جارود بر ضد حجاج [[قیام]] کردند. عبدالله، [[قبیله عبدالقیس]] را با پرچم‌های خود آماده کرد و به میدان فرستاد. مردم نیز برای مقابله با حجاج با آنها همراه شدند. درحالی‌که، تنها [[خواص]] و نگهبانان حجاج با او مانده بودند. حجاج پیکی برای عبدالله فرستاد و او را [[تهدید]] کرد که [[خانواده]] و عشیره‌اش را خواهد کشت تا مایه [[عبرت]] دیگران شود؛ اما ابن‌جارود اعتنایی نکرد و به سوی حجاج [[لشکر]] کشید. چون به او رسید، سپاهیان [[خیمه]] و بارگاه حجاج را [[غارت]] کردند و هرچه توانستند از [[اموال]] و چهارپایان او ربودند. و حتی [[زنان]] او را که یکی دختر [[نعمان بن بشیر]] بود و دیگری که [[ام‌سلمه]] بنت [[عبدالرحمن بن عمرو]]، برادر [[سهیل بن عمرو]] بود را [[اسیر]] کردند. کمی بعد از این واقعه، مردم [[شورشی]] ترسیدند و پشیمان شدند. یغماگران هم [[اموال]] را گذاشتند و برگشتند. قومی از اهل بصره که از [[خشم]] [[خلیفه]] بیمناک بودند نیز به او پیوستند. غضبان بن قبعثری شیبانی که تردید [[مردم]] را دید، به ابن جارود گفت: امروز کار او را یکسره کن و او را بکش. مگر نمی‌بینی که مردم قصد ملحق شدن به او را دارند؟

پس از آن‌که غائله [[عبدالله بن جارود]] به پایان رسید و حجاج سر او و سیزده تن از یارانش را برای مهلب فرستاد، به سوی [[بصره]] بازگشت و مهلب بن ابی‌صفره و عبدالرحمن بن مخنف را [[مأمور]] جنگ با خوارج از ارقه کرد. مهلب و ابن‌مخنف در [[روز]] دوشنبه که ده [[روز]] از [[ماه رمضان]] [[سال]] ۷۵ مانده بود، در رامهرمز به ازارقه حمله کردند و آنها را از آنجا بیرون راندند. [[خوارج]] مجبور به عقب‌نشینی شدند و به طرف کازرون حرکت کردند. مهلب و عبدالرحمن نیز به تعقیب آنها پرداختند و رفتند تا مقابل آنها قرار گرفتند. مهلب دستور داد تا سپاهیانش به دور اردوگاه خویش [[خندق]] کندند؛ اما [[یاران]] عبدالرحمن نپذیرفتند و گفتند: خندق ما شمشیرهایمان است.

[[طبری]] ماجرای حمله خوارج به اردوگاه مهلب و عبدالرحمن را هم از زبان بصریان و هم از زبان [[کوفیان]] بیان داشته است. او از قول بصریان نقل می‌کند که شب‌هنگام خوارج به [[نیت]] [[شبیخون]]، به اردوگاه مهلب نزدیک شدند؛ اما با دیدن خندق از درگیری با او منصرف شدند و به سوی اردوگاه عبدالرحمن روی آوردند. یاران ابن‌مخنف با دیدن خوارج گریختند و از اطراف او فرار کردند و او را تنها گذاشتند. عبدالرحمن که اوضاع را آشفته دید، با تعداد کمی از یاران وفادارش به نبرد با خوارج پرداخت تا اینکه همه به دست ازارقه کشته شدند.