اقتصاد در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

{{ویرایش غیرنهایی}}

<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">

: <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث '''[[اقتصاد]]''' است. "'''[[اقتصاد]]'''" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>

: <div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[اقتصاد در قرآن]] | [[اقتصاد در حدیث]] | [[اقتصاد در نهج البلاغه]] | [[اقتصاد در فقه اسلامی]] | [[اقتصاد در اخلاق اسلامی]] | [[اقتصاد در معارف دعا و زیارات]] | [[اقتصاد در معارف و سیره سجادی]] | [[اقتصاد در معارف و سیره رضوی]]</div>

: <div style="background-color: rgb(206,242, 299); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل '''[[اقتصاد (پرسش)]]''' قابل دسترسی خواهند بود.</div>

<div style="padding: 0.4em 0em 0.0em;">

==مقدمه==

واژه "[[اقتصاد]]" از ماده "ق ـ ص ـ د" به معنای [[تصمیم‌گیری]] و [[اراده]] به انجام کاری بوده <ref>التحقیق، ج ۹، ص ۲۶۹، "قصد".</ref> و در معانی مرتبط دیگری چون [[عدل]] و [[میانه روی]]، [[حد وسط]] میان [[اسراف]] و تقتیر، [[استقامت]] و [[پایداری]] در مسیر نیز به‌کار رفته است.<ref>الصحاح، ج۲، ص۵۲۴ ـ ۵۲۵؛ لسان‌العرب، ج۱۱، ص ۱۷۹ ـ ۱۸۲؛ التحقیق، ج ۹، ص ۲۶۹.</ref> مشتقات ریشه "قصد" در [[قرآن]] در معنای لغوی آن به‌کار رفته و ناظر به مفهوم جدید "اقتصاد" نیست، چنان که [[آیات]]: {{متن قرآن|وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ}}<ref>«و اگر آنان تورات و انجیل و آنچه را از پروردگارشان به سوی آنها فرو فرستاده شده است، بر پا می‌داشتند از نعمت‌های آسمانی و زمینی برخوردار می‌شدند ؛ برخی از ایشان امتی میانه‌رو هستند و بسیاری از آنان آنچه انجام می‌دهند زشت است» سوره مائده، آیه ۶۶.</ref> به معنای [[معتدل]] در عمل،<ref>مجمع البیان، ج ۳، ص ۳۴۲.</ref> {{متن قرآن|وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ}}<ref>«و چون موجی سایه‌بان‌آسا آنان را فراگیرد خداوند را در حالی که دین (خود) را برای وی ناب داشته‌اند می‌خوانند امّا همین که آنان را رهانید و به خشکی رسانید آنگاه (تنها) برخی از ایشان میانه‌رو هستند و نشانه‌های ما را جز هر فریبکار ناسپاس انکار نمی‌کند» سوره لقمان، آیه ۳۲.</ref> به معنای متمایل به طریق مستقیم <ref> مجمع البیان، ج ۸: ص ۵۰۷.</ref> یا میانه‌رو در [[ظلم]] و [[کفر]]، {{متن قرآن|ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ}}<ref>«سپس این کتاب را به کسانی از بندگان خویش که برگزیده‌ایم به میراث دادیم و برخی از آنان، ستمکاره با خویشند و برخی میانه‌رو و برخی با اذن خداوند در کارهای نیک پیشتازند؛ این همان بخشش بزرگ است» سوره فاطر، آیه ۳۲.</ref><ref> الکشاف، ج ۳، ص ۵۰۳.</ref> به معنای میانه‌رو <ref>مجمع البیان، ج ۸، ص ۶۳۸.</ref> یا درآمیزنده [[عمل صالح]] و [[ناپسند]]، <ref>الکشاف، ج ۳، ص ۶۱۲.</ref> {{متن قرآن|لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ}}<ref>«اگر غنیمتی در دسترس و سفری آسان می‌بود از تو پیروی می‌کردند اما راه سخت بر آنان گران است و به زودی به خداوند سوگند می‌خورند که اگر یارایی می‌داشتیم با شما روانه می‌شدیم؛ خود را (با دروغ) نابود می‌کنند و خداوند می‌داند که آنان دروغگویند» سوره توبه، آیه ۴۲.</ref> به معنای مسیری آسان و نزدیک <ref>مجمع البیان، ج ۵ ص ۵۱.</ref> و {{متن قرآن|وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ}}<ref>«و در راه رفتنت میانه‌رو باش و از آوایت فرو کاه که ناپسندترین بانگ‌ها بانگ درازگوشان است» سوره لقمان، آیه ۱۹.</ref> به معنای [[اعتدال]] در مشی <ref>مجمع البحرین، ج ۳، ص ۵۰۸، "قصد".</ref> یا [[راه رفتن]] همراه با [[طمأنینه]] <ref>مجمع البیان، ج ۸، ص ۵۰۰.</ref>آمده است.

معادل لاتینی واژه "اقتصاد" در معنای رایج کنونی، (Economy) بوده که آن را برگرفته از دو واژه یونانی کهن (Oikos) به معنای [[خانه]] و (Nemein) به معنای اراده کردن دانسته‌اند <ref>خودآموز اقتصاد، ص ۸؛ Britanica: Economy</ref> و اکنون یکی از رشته‌های [[علوم اجتماعی]] به شمار می‌رود که در رابطه با رفتارهای گوناگون [[انسانی]] در زمینه فعالیتهای [[اقتصادی]] و [[تفسیر]] واقعیات ظاهری مرتبط با این فعالیتها بحث می‌کند <ref>مبادئ النظام الاقتصادی الاسلامی، ص ۱۳.</ref> و به بررسی رفتارهای [[مالی]] و غیر مالی بشری در زمینه تولید کالاها و خدمات از منابع کمیاب و توزیع آنها بین افراد و گروههای [[جامعه]] برای [[مصرف]] در [[زمان]] حال یا [[آینده]] می‌پردازد؛<ref>تاریخ عقاید اقتصادی، ج ۱، ص ۳۶؛ اقتصاد، ج ۱، ص ۶.</ref>

اما "[[مکتب]] [[اقتصادی]]" برخلاف "[[علم]] [[اقتصاد]]" که متصدی [[تفسیر]] واقع است، حکایت از روش و هنجاری [[اجتماعی]] دارد <ref>اقتصادنا، ص ۳۶۳.</ref> و به مجموعه‌ای از مبانی و اهدافی گفته می‌شود که جامعه ترجیح می‌دهد بر مبنای آن [[زندگی]] اقتصادی خویش را اداره کرده و [[مشکلات]] عملی خود را حل کند.<ref> مکتب و نظام اقتصادی اسلام، ص ۳۱.</ref> مکتب اقتصادی [[اسلام]] مجموعه‌ای از گزاره‌های [[دینی]] است که به عنوان بستر و زیربنای [[نظام اقتصادی]] تلقی شده و غایاتی که [[دین]] در زمینه اقتصاد برای [[انسان]] ترسیم کرده است.<ref>مکتب و نظام اقتصادی اسلام، ص ۴۵.</ref> چون مفاهیمی مانند [[ثروت]] و [[رفاه]] و دیگر مفاهیم اقتصادی به انسان و [[تفسیری]] که از او ارائه می‌شود و [[جایگاه]] او در [[نظام آفرینش]] پیوند دارد، [[جهان بینی اسلامی]] بر نظام اقتصادی اسلام تأثیر گذار است. در این میان نقش گسترده و [[تعیین]] کننده [[اخلاق]] در اهداف و جهت‌گیری‌های اقتصادی جامعه و مقررات و [[قواعد]] مرتبط با آنها، مکتب اقتصادی اسلام را متمایز ساخته است <ref>مبادئ النظام الاقتصادی الاسلامی، ص ۵۱؛ قضایا اشکالیة فی الفکر الاسلامی، ص ۳۰۴.</ref>

اسلام به عامل [[روحی]] و [[اخلاقی]] در خلال روشی که برای رسیدن به [[هدف]] خود برمی‌گزیند، توجه فراوانی کرده و همان‌گونه که [[نظام]] [[زکات]] را ابزاری در راستای [[تأمین اجتماعی]] قرار داده آن را فریضه‌ای [[شرعی]] نیز می‌داند که در جهت وصول به [[قرب الهی]] و کسب [[پاداش اخروی]] قرار دارد؛<ref>قضایا اشکالیة فی الفکر الاسلامی، ص ۳۱۰ ـ ۳۱۱.</ref> همچنین [[لزوم]] [[همبستگی اجتماعی]] میان [[مسلمانان]] و [[همیاری]] متقابل بین ایشان، [[رقابت]] در حداکثر‌سازی سود و [[منفعت]] مادی را کم‌رنگ می‌سازد. [[اقتصاد اسلامی]] با گزاره‌های [[اخلاقی]] و ارزشی خود سعی در [[تغییر]] واقع و نه [[کشف]] آن دارد، ازاین‌رو [[علم]] [[اقتصاد]] در [[جامعه اسلامی]] ممکن است الگوهای متفاوتی نسبت به [[جوامع]] غیر [[اسلامی]] بیابد<ref>اقتصادنا، ص ۳۱۱ ـ ۳۱۵؛ مکتب و نظام اقتصادی اسلامی، ص ۴۹ ـ ۵۰.</ref>.<ref>[[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[اقتصاد (مقاله)|مقاله "مقاله"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴.</ref>.

==طبقه‌بندی [[آیات]] [[اقتصادی]] [[قرآن کریم]]==

#آیاتی که از [[زمین]] و احیای آن به دست [[خداوند]] {{متن قرآن|يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ}}<ref>«زنده را از مرده و مرده را از زنده برمی‌آورد و زمین را پس از مردن آن زنده می‌گرداند و (شما نیز از گورها) بدین گونه بیرون آورده خواهید شد» سوره روم، آیه ۱۹.</ref>، {{متن قرآن|وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«و از نشانه‌های او این است که زمین را پژمرده می‌بینی و چون بر آن آب فرو باریم می‌جنبد و می‌بالد، به راستی آن کس که آن را زنده کرد زندگی‌بخش مردگان است که او بر هر کاری تواناست» سوره فصلت، آیه ۳۹.</ref>، منابع و ثروت‌های طبیعی {{متن قرآن|وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«و اوست که زمین را گسترد و در آن کوه‌ها و رودهایی نهاد و از هر میوه در آن جفتی دوگانه برآورد؛ شب را با روز فرا می‌پوشد، بی‌گمان در آن (کار) نشانه‌هایی برای گروهی است که می‌اندیشند» سوره رعد، آیه ۳.</ref>، {{متن قرآن|وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ}}<ref>«و در زمین پاره‌هایی کنار هم و باغسارهایی از انگور است و (نیز) کشت (هایی گوناگون) و خرما بنان هم‌ریشه و ناهم‌ریشه که (همه) از یک آب آبیاری می‌شوند و برخی را بر برخی دیگر در بر و بار برتری می‌دهیم؛ بی‌گمان در آن (ها) برای گروهی که خرد می‌ورزند نشانه‌هایی است» سوره رعد، آیه ۴.</ref>، {{متن قرآن|وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ}}<ref>«و بر روی آن کوه‌هایی استوار پدید آورد و در آن خجستگی نهاد و در چهار روز روزی‌هایش را در آن برای خواهندگان یکسان اندازه‌گیری کرد» سوره فصلت، آیه ۱۰.</ref>، [[زیبایی]] و سرسبزی زمین {{متن قرآن|إِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْأَرْضِ زِينَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ أَيُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا}}<ref>«ما هر چه را بر زمین است، (در کار) آرایش آن کرده‌ایم تا آنان را بیازماییم که کدام نیکوکردارترند» سوره کهف، آیه ۷.</ref>، {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ}}<ref>«آیا ندیده‌ای که خداوند از آسمان آبی فرو فرستاد که زمین (با آن) سرسبز می‌شود؛ به راستی خداوند نازک‌بینی آگاه است» سوره حج، آیه ۶۳.</ref>، [[تسخیر]] آن به نفع [[بشر]] {{متن قرآن|وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ}}<ref>«و شب و روز و خورشید و ماه را رام شما گردانید و ستارگان رام‌شدگانی به فرمان اویند، به راستی در آن برای گروهی که خرد می‌ورزند نشانه‌هایی است» سوره نحل، آیه ۱۲.</ref>، {{متن قرآن|وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ}}<ref>«و در آنچه در زمین برای شما با رنگ‌های گوناگون پدید آورد بی‌گمان نشانه‌ای برای گروهی است که در یاد می‌گیرند» سوره نحل، آیه ۱۳.</ref>، {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَيُمْسِكُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ}}<ref>«آیا ندیده‌ای که خداوند آنچه را در زمین است و (نیز) کشتی‌ها را که در دریا به فرمان وی روانند، برای شما رام کرده است و آسمان را از فرو افتادن روی زمین- جز به اذن وی- باز می‌دارد؟ بی‌گمان خداوند با مردم، مهربانی است بخشاینده» سوره حج، آیه ۶۵.</ref>، امکان تغییر و [[تصرف]] در آن {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ}}<ref>«اوست که زمین را برای شما رام کرد، بر شانه‌های آن گام نهید و از روزی او بخورید و رستاخیز به سوی اوست» سوره ملک، آیه ۱۵.</ref> و [[تفویض]] آبادانیش به [[انسان‌ها]] {{متن قرآن|وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ}}<ref>«و به سوی (قوم) ثمود برادر آنان صالح را (فرستادیم)، گفت: ای قوم من! خداوند را بپرستید که خدایی جز او ندارید، او شما را از زمین پدیدار کرد و شما را در آن به آبادانی گمارد پس، از او آمرزش بخواهید سپس به درگاه وی توبه کنید که پروردگار من، پاسخ دهنده‌ای است» سوره هود، آیه ۶۱.</ref> [[سخن]] گفته است. آیات فراوانی نیز با توجه به [[نظریه]] [[استخلاف]] و رفع همه نیازمندی‌های [[انسانی]] از زمین {{متن قرآن|الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ}}<ref>«آنکه زمین را برای شما بستر و آسمان را سرپناهی ساخت و از آسمان، آبی فرو فرستاد که با آن از میوه‌ها برای شما روزی‌یی برآورد، پس برای خداوند، دانسته همتایانی نیاورید» سوره بقره، آیه ۲۲.</ref>، {{متن قرآن|وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ}}<ref>«و اوست که باغ‌هایی با داربست و بی‌داربست و خرمابن و کشتزار با خوردنی‌هایی گوناگون و زیتون و انار، همگون و ناهمگون آفریده است؛ از میوه‌اش چون بار آورد بخورید و حقّ (مستمندان) را از آن، روز درو (یا چیدن) آن بپردازید و گزافکاری نکنید که او گزافکاران را دوس» سوره انعام، آیه ۱۴۱.</ref>، {{متن قرآن|وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}<ref>«و اوست که دریا را رام (شما) کرد تا از آن گوشتی تر و تازه بخورید و از آن زیوری (چون مروارید) بیرون آورید که آن را می‌پوشید و کشتی‌ها را در آن می‌نگری که آب شکاف‌اند و (چنین کرد) تا از بخشش او (روزی خود را) فرا چنگ آورید و باشد که سپاس گزارید» سوره نحل، آیه ۱۴.</ref>، {{متن قرآن|وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ}}<ref>«و خداوند از خانه‌هایتان برای شما جای آرامش پدید آورد و از پوست چارپایان برایتان خانه‌هایی برآورد که در روز جابه‌جایی و روز ماندنتان آن را سبک می‌یابید و از پشم و کرک و موی آنها وسایل (خانه) و کالایی (پدید آورد) تا هنگامی (که بپاید)» سوره نحل، آیه ۸۰.</ref> به فراوانی منابع طبیعی {{متن قرآن|وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ}}<ref>«و بی‌گمان شما را در زمین توانمند گرداندیم و در آن برایتان توشه‌ها نهادیم؛ اندک سپاس می‌گزارید» سوره اعراف، آیه ۱۰.</ref>،{{متن قرآن|وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ وَمَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرَازِقِينَ}}<ref>«و در آن برای شما و برای آنان که شما روزیشان نمی‌دهید توشه زندگی پدید آوردیم» سوره حجر، آیه ۲۰.</ref>، {{متن قرآن|وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا}}<ref>«و به راستی ما فرزندان آدم را ارجمند داشته‌ایم و آنان را در خشکی و دریا (بر مرکب) سوار کرده‌ایم و به آنان از چیزهای پاکیزه روزی داده‌ایم و آنان را بر بسیاری از آنچه آفریده‌ایم، نیک برتری بخشیده‌ایم» سوره اسراء، آیه ۷۰.</ref> اشاره دارد.

#آیاتی که به [[توزیع ثروت]] اشاره دارد؛ همچون آیات [[خمس]] {{متن قرآن|وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«و اگر به خداوند و به آنچه بر بنده خویش، روز بازشناخت درستی از نادرستی (در جنگ بدر)، روز رویارویی آن دو گروه (مسلمان و مشرک) فرو فرستادیم ایمان دارید بدانید که آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره انفال، آیه ۴۱.</ref>، [[زکات]] {{متن قرآن|وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}}<ref>«و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و هر خیری که از پیش برای خویش فرستید  (پاداش آن را) نزد خداوند خواهید یافت. بی‌گمان خداوند به آنچه انجام می‌دهید، بیناست» سوره بقره، آیه ۱۱۰.</ref>، انفال {{متن قرآن|يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ قُلِ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«از تو از انفال می‌پرسند بگو: انفال از آن خداوند و پیامبر است پس، از خداوند پروا کنید و میانه  خود را سازش دهید و اگر مؤمنید از خداوند و پیامبرش فرمان برید» سوره انفال، آیه ۱.</ref>، فی‌ء {{متن قرآن|مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}}<ref>«آنچه خداوند از (دارایی‌های) اهل این شهرها بر پیامبرش (به غنیمت) بازگرداند از آن خداوند و پیامبر و خویشاوند و یتیمان و مستمندان و در راه مانده است تا میان توانگران شما دست به دست نگردد و آنچه پیامبر به شما می‌دهد بگیرید و از آنچه شما را از آن باز می‌دارد دست بکشید و از خداوند پروا کنید که خداوند، سخت کیفر است» سوره حشر، آیه ۷.</ref>، [[میراث]] {{متن قرآن|لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا}}<ref>«مردان را از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان، بر جای می‌نهند، بهره‌ای معیّن است؛ و زنان را (نیز) از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان بر جای می‌نهند؛ بهره‌ای معیّن است؛ چه کم باشد و چه زیاد» سوره نساء، آیه ۷.</ref>، {{متن قرآن|يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا}}<ref>«خداوند درباره (ارث) فرزندانتان به شما سفارش می‌کند که بهره پسر برابر با بهره دو دختر است و اگر (همه وارثان)، دختر و بیش از دو تن باشند  تنها دو سوم آنچه بر جای نهاده، از آن ایشان است و اگر (تنها) یک دختر باشد، نصف از آن اوست. و برای هر یک از پدر و مادر» سوره نساء، آیه ۱۱.</ref>، {{متن قرآن|وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ}}<ref>«و اگر همسرانتان فرزندی نداشته باشند نیمی از آنچه بر جا نهاده‌اند و اگر فرزندی داشته باشند یک چهارم از آنچه بر جا گذارده‌اند از آن شماست پس از (انجام) وصیتی که می‌کنند یا (پرداخت) وامی (که دارند) و اگر شما فرزندی نداشته باشید یک چهارم از آنچه بر جا نهاده‌اید از آن آنهاست و اگر فرزندی داشته باشید یک هشتم از آنچه بر جا گذارده‌اید از آن آنان است، البته پس از (انجام) وصیتی که می‌کنید یا (پرداخت) وامی (که دارید) و اگر مردی یا زنی که از او ارث می‌برند بی‌فرزند و بی‌پدر و بی‌مادر و (تنها) دارای برادر یا خواهر (یا هر دو) باشد یک ششم از آن هر یک از این دو، است و اگر بیش از این باشند همه در یک سوم شریکند، (البته) پس از وصیتی یا (پرداخت) وامی که (با وصیّت یا اقرار به وام، به وارث) زیان نرساند؛ سفارشی است از سوی خداوند و خداوند دانایی بردبار است» سوره نساء، آیه ۱۲.</ref>، {{متن قرآن|وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا}}<ref>«و آنچه را که خداوند با آن برخی از شما را بر برخی دیگر برتری داده است آرزو نکنید؛ مردان را از آنچه برای خود به دست می‌آورند  بهره‌ای است و زنان را (هم) از آنچه برای خویش به کف می‌آورند بهره‌ای؛ و بخشش خداوند را درخواست کنید  که خداوند به هر چیزی داناست» سوره نساء، آیه ۳۲.</ref> و آیاتی که [[مسلمانان]] را به [[صدقه]] و [[انفاق]] [[تشویق]] کرده و از [[حق]] [[نیازمندان]] در [[اموال]] [[ثروتمندان]] {{متن قرآن|وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ}}<ref>«و آنان که در دارایی‌هایشان حقی معین است،» سوره معارج، آیه ۲۴.</ref>، {{متن قرآن|لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}}<ref>«و در دارایی‌هایشان بخشی برای (مستمند) خواهنده و بی‌بهره بود» سوره ذاریات، آیه ۱۹.</ref> سخن گفته است.

#آیاتی که رفتارهای اخلاقی و [[انسان]] دوستانه‌ای همچون [[همبستگی]] و پیوند [[اجتماعی]] {{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}}<ref>«جز این نیست که مؤمنان برادرند، پس میان برادرانتان را آشتی دهید و از خداوند پروا کنید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref>، [[تعاون]] و [[همیاری]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}}<ref>«ای مؤمنان! (حرمت) شعائر خداوند را و نیز (حرمت) ماه حرام و قربانی‌های بی‌نشان و قربانی‌های دارای گردن‌بند و (حرمت) زیارت‌کنندگان بیت الحرام را که بخشش و خشنودی پروردگارشان را می‌جویند؛ نشکنید و چون از احرام خارج شدید می‌توانید شکار کنید و نباید دشمنی با گروهی که شما را از (ورود به) مسجد الحرام باز داشتند، وادارد که به تجاوز دست یازید؛ و یکدیگر را در نیکی و پرهیزگاری یاری کنید و در گناه و تجاوز یاری نکنید و از خداوند پروا کنید، بی‌گمان خداوند سخت کیفر است» سوره مائده، آیه ۲.</ref>، [[احسان]] و [[نیکوکاری]] {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ}}<ref>«به راستی خداوند به دادگری و نیکی کردن و ادای (حقّ) خویشاوند، فرمان می‌دهد و از کارهای زشت و ناپسند و افزونجویی، باز می‌دارد؛ به شما اندرز می‌دهد باشد که شما پند گیرید» سوره نحل، آیه ۹۰.</ref>،{{متن قرآن|وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ}}<ref>«و در آنچه خداوند به تو داده است سرای واپسین را بجوی و بهره خود از این جهان را (هم) فراموش مکن و چنان که خداوند به تو نیکی کرده است تو (نیز) نیکی (پیشه) کن و در زمین در پی تباهی مباش که خداوند تبهکاران را دوست نمی‌دارد» سوره قصص، آیه ۷۷.</ref>، ترجیح دیگران بر خود {{متن قرآن|وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}}<ref>«و (نیز برای) کسانی است که پیش از (آمدن) مهاجران، در خانه (های مدینه) و (پایگاه) ایمان، جای داشته‌اند؛ کسانی را که به سوی آنان هجرت کرده‌اند، دوست می‌دارند و در دل به آنچه به مهاجران داده‌اند، چشمداشتی ندارند و (آنان را) بر خویش برمی‌گزینند هر چند خود نیازمند باشند. و کسانی که از آزمندی جان خویش در امانند، رستگارند» سوره حشر، آیه ۹.</ref> و تقدیم [[پاداش اخروی]] بر نفع مادی {{متن قرآن|وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«و برخی از تازیان بیابان‌نشین به خداوند و روز بازپسین ایمان دارند و آنچه هزینه می‌کنند مایه نزدیکی (خود) نزد خداوند و دعاهای خیر پیامبر می‌شمارند؛ آگاه باشید که این مایه نزدیکی آنهاست؛ به زودی خداوند آنان را در (کنف) بخشایش خود در می‌آورد که خداوند آمرزن» سوره توبه، آیه ۹۹.</ref> را [[تبلیغ]] می‌کند.

#آیاتی که محدودیت‌هایی را در فعالیت‌های [[اقتصادی]] ترسیم می‌کند؛ همچون [[ربا خواری]] {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر  کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است پس کسانی که اندرزی از پروردگارشان به آنان برسد و (از رباخواری) باز ایستند ، آنچه گذشته، از آن آنهاست و کارشان با خداوند است و کسانی که (بدین کار) باز گردند دمساز آتشند و در آن جاودانند» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref>، رشوه‌گیری {{متن قرآن|وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ}}<ref>«و دارایی‌های همدیگر را میان خود به نادرستی مخورید و آنها را (با رشوه) به سوی داوران سرازیر نکنید  تا بخشی از دارایی‌های مردم را آگاهانه به حرام بخورید» سوره بقره، آیه ۱۸۸.</ref>، [[ثروت اندوزی]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ}}<ref>«ای مؤمنان! بسیاری از دانشوران دینی (اهل کتاب) و راهبان، دارایی‌های مردم را به نادرستی می‌خورند و (مردم را) از راه خداوند باز می‌دارند؛ (ایشان) و آنان را که زر و سیم را می‌انبارند و آن را در راه خداوند نمی‌بخشند به عذابی دردناک نوید ده!» سوره توبه، آیه ۳۴.</ref>، [[تجمل‌گرایی]] {{متن قرآن|كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ}}<ref>«و چه بسیار شهرهایی را نابود کردیم که (مردم آنها) در زندگی خویش سرمستی می‌کردند  و اینک این خانه‌های آنهاست که پس از آنها جز اندکی، خالی مانده است و ماییم که وارثیم» سوره قصص، آیه ۵۸.</ref>، [[رفاه]] زدگی {{متن قرآن|وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا}}<ref>«و چون بر آن شویم که (مردم) شهری را نابود گردانیم به کامروایان آن فرمان  می‌دهیم و در آن نافرمانی می‌ورزند پس (آن شهر) سزاوار عذاب می‌گردد ، آنگاه یکسره نابودش می‌گردانیم» سوره اسراء، آیه ۱۶.</ref>، [[اسراف]] و [[تبذیر]] {{متن قرآن|يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ}}<ref>«ای فرزندان آدم! در هر نمازگاهی زیور  خود را بردارید و بخورید و بیاشامید و گزافکاری نکنید که او گزافکاران را دوست نمی‌دارد» سوره اعراف، آیه ۳۱.</ref>؛ {{متن قرآن|إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا}}<ref>«که فراخ رفتاران یاران شیطانند و شیطان به پروردگارش ناسپاس است» سوره اسراء، آیه ۲۷.</ref> و درآمدهای [[حرام]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا}}<ref>«ای مؤمنان! دارایی‌های یکدیگر را میان خود به نادرستی  نخورید مگر داد و ستدی با رضای خودتان باشد و یکدیگر را نکشید  بی‌گمان خداوند نسبت به شما بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۲۹.</ref> و همچنین آیاتی که به [[نزول]] [[عذاب]] بر [[ثروتمندان]] و مرفهان [[سرکش]] اشاره دارد.<ref>[[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[اقتصاد (مقاله)|مقاله "مقاله"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴.</ref>.

==[[جهان بینی]] اقتصادی [[اسلامی]]==

[[فلسفه]] اقتصادی [[اسلام]] مشتمل بر نوع نگرش اسلام به [[خدا]]، [[جهان]] و [[انسان]] از زاویه‌ای مرتبط با [[اقتصاد]] و [[معیشت]] فرد و [[جامعه]] است<ref>مکتب و نظام اقتصادی اسلام، ص ۴۵.</ref> که از [[آیات]] فراوانی قابل برداشت است. در موارد زیادی از [[آیات قرآنی]] از [[حاکمیت]] [[خداوند]] بر [[زمین]] و [[آسمانها]] [[سخن]] رفته: {{متن قرآن|أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ}}<ref>«آیا ندانسته‌ای فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین از آن خداوند است و جز خداوند یار و یاوری ندارید؟» سوره بقره، آیه ۱۰۷.</ref> و [[مالک]] [[حقیقی]]، خداوند معرفی شده است: {{متن قرآن|وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«و کسانی که (توان) زناشویی نمی‌یابند باید خویشتنداری کنند تا خداوند به آنان از بخشش خویش بی‌نیازی دهد و کسانی از بردگانتان که بازخرید خویش را می‌خواهند  اگر در آنها خیری سراغ دارید بازخریدشان را بپذیرید  و از مال خداوند که به شما بخشیده است به آنان (برای کمک به بازخرید) بدهید و کنیزان خود را که خواستار پاکدامنی هستند برای به دست آوردن کالای ناپایدار زندگانی این جهان به زنا واندارید و اگر کسی آنان را وادار کند (بداند که) پس از واداشتنشان خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره نور، آیه ۳۳.</ref><ref>وسائل‌الشیعه، ج ۱۱، ص ۵۰۰.</ref> [[امر]] به [[انفاق]] از آنچه خداوند [[انسان‌ها]] را در آن [[جانشین]] خود قرار داده نیز مبین این سخن است که خداوند مالک حقیقی زمین و آسمانها بوده و انسان‌ها [[نماینده]] خداوند بر روی زمین و مجری [[اوامر]] وی هستند: {{متن قرآن|آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ}}<ref>«به خداوند و پیامبرش ایمان آورید و از آنچه شما را در آن جانشین کرده است ببخشید؛ بنابراین از شما آن کسان که ایمان آورند و انفاق کنند پاداشی بزرگ خواهند داشت» سوره حدید، آیه ۷.</ref> [[مفسران]]، مفهوم [[خلافت]] و [[جانشینی]] را در این [[آیه]] و نیز آیه {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: می‌خواهم جانشینی در زمین بگمارم، گفتند: آیا کسی را در آن می‌گماری که در آن تباهی می‌کند و خون‌ها می‌ریزد در حالی که ما تو را با سپاس، به پاکی می‌ستاییم و تو را پاک می‌شمریم؛ فرمود: من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید» سوره بقره، آیه ۳۰.</ref> به مطابقت کامل [[خلیفه]] و مستخلف عنه در همه [[شئون]] وجودی و آثار و [[احکام]] دانسته‌اند <ref>المیزان، ج ۱، ص ۱۱۵.</ref> و گاه به عنوان یکی از مقوّمات [[اقتصاد اسلامی]] از آن یاد شده است.<ref> النظریة الاقتصادیة الاسلامیه، ص ۱۷.</ref>

در آیات فراوانی نیز انسان محور [[آفرینش]] زمین معرفی شده است: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}}<ref>«اوست که همه آنچه را در زمین است برای شما آفرید آنگاه به (آفرینش) آسمان (ها) رو آورد  و آنها را (در) هفت آسمان، سامان داد و او به هر چیزی داناست» سوره بقره، آیه ۲۹.</ref> تا با بهره‌گیری از منابع آن، [[حیات]] کریمانه‌ای برای خویش فراهم آورد. [[کرامت]] و [[ارزش والای انسانی]] نیز که در [[آیه]] {{متن قرآن|وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا}}<ref>«و به راستی ما فرزندان آدم را ارجمند داشته‌ایم و آنان را در خشکی و دریا (بر مرکب) سوار کرده‌ایم و به آنان از چیزهای پاکیزه روزی داده‌ایم و آنان را بر بسیاری از آنچه آفریده‌ایم، نیک برتری بخشیده‌ایم» سوره اسراء، آیه ۷۰.</ref> بدان اشاره شده، نقطه تمایز نظر [[اسلام]] را درباره [[انسان]] با سایر مکتبها آشکار می‌سازد <ref>درآمدی بر اقتصاد اسلامی، ص ۳۸ ـ ۳۹.</ref>. [[خداوند]] در جهت [[حفظ کرامت انسانی]] همه نیازمندیهای وی را اعم از [[خوراک]]، [[پوشاک]]، [[مسکن]]، [[حمل و نقل]]، [[زیبایی]] و... در [[زمین]] و بهره‌گیری از منابع آن قرار داده است: {{متن قرآن|أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلَا يُبْصِرُونَ}}<ref>«آیا ندیده‌اند که ما آب (باران) را به سرزمین بی‌گیاه می‌رانیم آنگاه با آن، کشتی پدید می‌آوریم که چارپایان آنان و خودشان از آن می‌خورند؛ پس آیا نمی‌نگرند؟» سوره سجده، آیه ۲۷.</ref>، {{متن قرآن|وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ}}<ref>«و یاد کنید آنگاه را که شما را جانشینانی پس از (قوم) عاد قرار داد و در این سرزمین جای داد که در هامون آن کاخ‌ها می‌سازید و کوه‌ها را برای خانه‌سازی می‌تراشید پس نعمت‌های خداوند را به یاد آورید و در این سرزمین تبهکارانه آشوب نورزید» سوره اعراف، آیه ۷۴.</ref>، {{متن قرآن|وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}}<ref>«و نیز اسبان و استران و درازگوشان را (آفرید) تا سوارشان شوید و تا مایه آراستگی (باشند) و چیزهایی می‌آفریند که نمی‌دانید» سوره نحل، آیه ۸.</ref>، {{متن قرآن|وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}<ref>«و اوست که دریا را رام (شما) کرد تا از آن گوشتی تر و تازه بخورید و از آن زیوری (چون مروارید) بیرون آورید که آن را می‌پوشید و کشتی‌ها را در آن می‌نگری که آب شکاف‌اند و (چنین کرد) تا از بخشش او (روزی خود را) فرا چنگ آورید و باشد که سپاس گزارید» سوره نحل، آیه ۱۴.</ref> فراوانی منابع طبیعی که خداوند آنها را برای رفع نیازهای [[بشر]] در جهت تحقق حیاتی کریمانه [[آفریده]] است از دیگر موضوعات مورد توجه [[مفسران]] و اقتصاددانان [[مسلمان]] است: {{متن قرآن| اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَأَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَّكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الأَنْهَارَ وَسَخَّر لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنَ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ  وَآتَاكُم مِّن كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللَّهِ لاَ تُحْصُوهَا إِنَّ الإِنسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ}}<ref>«خداوند است که آسمان‌ها و زمین را آفرید و از آسمان آبی فرو فرستاد که با آن از میوه‌ها برای شما روزی بر آورد و کشتی را برای شما رام کرد تا به فرمان او در دریا روان گردد و رودها را برای شما رام گردانید و خورشید و ماه را که همواره روانند و نیز شب و روز را رام شما کرد و از هر چه خواستید به شما داده است و اگر نعمت خداوند را بر شمارید نمی‌توانید شمار کرد ؛ بی‌گمان انسان ستمکاره‌ای بسیار ناسپاس است» سوره ابراهیم، آیه ۳۲-۳۴.</ref> برخی در [[تفسیر]] این [[آیات]] بیان داشته‌اند که خداوند هر آنچه را که [[انسان‌ها]] بدان نیاز داشته‌اند به آنها ارزانی داشته، هر چند آن را [[طلب]] نکرده یا بدان [[آگاهی]] نداشته‌اند.<ref>الکشاف، ج ۲، ص ۵۵۷.</ref> برخی نیز با اشاره به معنای [[تسخیر]] گفته‌اند که خداوند [[جهان]] را به‌گونه‌ای هماهنگ با نیازهای بشری آفریده است.<ref>المیزان، ج ۱۲، ص ۵۹ ـ ۶۰.</ref>

در انتهای این آیات نیز به دو نوع [[انحراف]] ([[ظلم]] و [[کفر]]) اشاره شده است. برخی اقتصاددانان [[مسلمان]] در [[تفسیر]] این [[آیه]]، [[ظلم]] را عبارت از توزیع [[نادرست]] [[نعمت‌های الهی]] و عدم بهره‌مندی همگان دانسته و [[کفران نعمت]] را به کوتاهی افراد در بهره‌برداری از نعمت‌های الهی و [[کوشش]] نکردن در [[کشف]] و [[ابداع]] مربوط دانسته‌اند.<ref>صورة عن اقتصاد المجتمع الاسلامی، ص ۱۲ ـ ۱۳.</ref> این دو عبارت در کنار بیان [[وظیفه]] [[انسان]] در قبال [[زمین]] و [[جامعه انسانی]] به عامل کمیابی منابع طبیعی اشاره داشته، [[فقر]] را در [[جامعه اسلامی]] با توجه به فراوانی منابع طبیعی از این دو عامل متأثر می‌داند،<ref> اقتصادنا، ص ۶۳۸.</ref>چنان‌که در آیاتی دیگر [[پدران]] و [[مادران]] از کشتن [[فرزندان]] خود به سبب [[ترس]] از فقر [[نهی]] شده‌اند، زیرا [[خداوند]] خود عهده‌دار روزی آنان شده {{متن قرآن|وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا}}<ref>«و فرزندانتان را از ترس ناداری مکشید، ما به آنان و شما روزی می‌دهیم؛ بی‌گمان کشتن آنان گناهی بزرگ است» سوره اسراء، آیه ۳۱.</ref> و به طور کلی روزی هر جنبنده‌ای را بر روی زمین تضمین کرده است: {{متن قرآن|وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا كُلٌّ فِي كِتَابٍ مُبِينٍ}}<ref>«و هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر که روزی‌اش بر خداوند است و (خداوند) آرامشگاه  و ودیعه‌گاه  او را می‌داند؛ (این) همه در کتابی روشن (آمده) است» سوره هود، آیه ۶.</ref>؛ همچنین زمین را به‌گونه‌ای قابل [[تصرف]] و [[تغییر]] [[آفریده]]: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ}}<ref>«اوست که زمین را برای شما رام کرد، بر شانه‌های آن گام نهید و از روزی او بخورید و رستاخیز  به سوی اوست» سوره ملک، آیه ۱۵.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۴۹۰.</ref> و هرگونه وسیله معیشتیِ مورد [[نیاز انسان‌ها]] را در آن قرار داده است:<ref>تفسیر ماوردی، ج ۲، ص ۲۰۲.</ref> "ولَقَد مَکَّنّـکُم فِی الأَرضِ وجَعَلنا لَکُم فیها مَعـیِشَ قَلیلاً ما تَشکُرون". ([[اعراف]] / ۷، ۱۰) وظیفه [[آبادانی زمین]] در راستای اصل [[خلافت]] به [[انسان‌ها]] [[تفویض]] شده است: "هُوَ اَنشَاَکُم مِنَ الاَرضِ واستَعمَرَکُم فیها".(هود / ۱۱، ۶۱) [[مفسران]] در ذیل آیه از [[کشاورزی]] *، [[صنعت]] * و خانه‌سازی [[بشر]] نام برده‌اند <ref> الکشاف، ج۲، ص۴۰۷؛ التفسیرالکبیر، ج۱۸،ص۱۷؛ تفسیر المنار، ج ۱۲، ص ۱۲۱.</ref> و واژه "[[استعمار]]" را به معنای واگذاری آبادانی زمین دانسته‌اند.<ref>مفردات، ص ۵۸۶، "عمر".</ref> [[کاوش]] بر روی زمین و بهره‌گیری از نعمت‌های الهی: "فَامشوا فی مَناکِبِها وکُلوا مِن رِزقِهِ" (ملک / ۶۷، ۱۵) نیز در دیگر [[آیات]] با عنوان "ابتغاء [[فضل]] [[اللّه]]" مورد سفارش [[قرآن]] قرار گرفته است: "و ما یَستَوِی البَحرانِ هـذا عَذبٌ فُراتٌ ساغٌ شَرابُهُ وهـذا مِلحٌ اُجاجٌ ومِن کُلٍّ تَأکُلونَ لَحمـًا طَریـًّا وتَستَخرِجونَ حِلیَةً تَلبَسونَها و تَرَی الفُلکَ فیهِ مَواخِرَ لِتَبتَغوا مِن فَضلِهِ ولَعَلَّکُم تَشکُرون". (فاطر / ۳۵، ۱۲) [[مفسران]] در ذیل [[آیه]] به بیان برخی مصادیق بهره‌گیری از [[نعمت‌های الهی]] پرداخته‌اند؛<ref>الکشاف، ج۳، ص۶۰۴ـ ۶۰۵؛ تفسیر قرطبی، ج۱۴، ص ۲۱۴.</ref> اما نکته قابل توجه این است که مفهوم "ابتغاء فضل [[الله]]" که در آیات ۱۴ نحل / ۱۶؛ ۷۳ [[قصص]] / ۲۸؛ ۴۶ [[روم]] / ۳۰؛ ۱۰ [[جمعه]] / ۶۲؛ ۲۰ مزمّل / ۷۳ و... نیز به‌کار رفته، تنها در معنای [[تجارت]] * و [[داد و ستد]] خلاصه نمی‌شود و به سعی در [[زمین]] و بررسی و [[شناخت]] منابع و [[معادن]] آن و بهره‌برداری کامل از آن تأکید دارد؛<ref>منهج الاقتصاد فی القرآن، ص ۶۴.</ref> همچنین از آیه "یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا اَنفِقوا مِن طَیِّبـتِ ما کَسَبتُم" (بقره / ۲، ۲۶۷) [[وجوب]] [[انفاق]] برداشت شده است<ref>احکام‌القرآن، ج ۱، ص۶۲۴؛ زبده‌البیان، ص۲۵۳.</ref> که در راستای آن، تجارت و تولید اهمیت می‌یابد.

قرار گرفتن این آیات در کنار آیات دیگری که [[دنیا]] را بازیچه و [[سرگرمی]] (انعام / ۶، ۳۲؛ عنکبوت / ۲۹، ۶۴؛ [[محمّد]] / ۴۷، ۳۶؛ [[حدید]] / ۵۷، ۲۰)، بهره اندک ([[نساء]] / ۴، ۷۷؛ [[توبه]] / ۹، ۳۸؛ نحل / ۱۶، ۱۱۷)، وسیله‌ای برای فزون‌طلبی و [[فخر]] فروشی (حدید / ۵۷، ۲۰) و... می‌داند، بیانگر این نکته است که بهره‌گیری از دنیا و منابع آن در صورتی که موجب [[فراموشی]] [[آخرت]] و شیفتگی و [[اطمینان]] به دنیا نگردد، مطلوب است: "اِنَّ الَّذینَ لا یَرجونَ لِقاءَنا ورَضوا بِالحَیوةِ الدُّنیا واطمَاَنّوا بِها والَّذینَ هُم عَن ءایـتِنا غـفِلون اُولکَ مَأوهُمُ النّارُ بِما کانوا یَکسِبون". ([[یونس]] / ۱۰، ۷ ـ ۸) قرآن بهره‌مندی از منابع زمین و [[رشد]] ثروتها را در راستای [[تکامل]] وجودی [[انسان‌ها]] مطلوب می‌داند: "وابتَغِ فیما ءاتـکَ اللّهُ الدّارَ الأخِرَةَ ولا تَنسَ نَصیبَکَ مِنَ الدُّنیا" ([[قصص]] / ۲۸، ۷۷) و ثروتی که [[انسان]] را از یاد [[خداوند]] باز دارد و زمام امور وی را در دست گیرد [[پسندیده]] نمی‌داند:<ref>اقتصادنا، ص ۶۳۴ ـ ۶۳۵.</ref> "والَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ والفِضَّةَ ولا یُنفِقونَها فی سَبیلِ اللّهِ فَبَشِّرهُم بِعَذابٍ اَلیم * یَومَ یُحمی عَلَیها فی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکوی بِها جِباهُهُم وجُنوبُهُم وظُهورُهُم هـذا ما کَنَزتُم لاَِنفُسِکُم فَذوقوا ما کُنتُم تَکنِزون ([[توبه]] / ۹، ۳۴ ـ ۳۵)؛ همچنین [[مال]] و [[ثروت]] [[دنیوی]] باعث [[بی‌نیازی]] انسان‌ها در [[آخرت]] نمی‌شود: "ما اَغنی عَنّی مالِیَه" (حاقّه / ۶۹، ۲۸)، بر همین اساس بهره مندی از [[زمین]] و ثروتهای آن وسیله‌ای برای [[آزمایش]] انسان‌ها نیز هست: "فَاَمَّا الاِنسـنُ اِذا مَا ابتَلـهُ رَبُّهُ فَاَکرَمَهُ و نَعَّمَهُ". ([[فجر]] / ۸۹، ۱۵) در [[آیات]] فراوانی نیز از [[نزول]] [[عذاب]] بر انسان‌هایی سخن رفته که پس از بهره‌مندی از [[نعمت‌های فراوان]] [[الهی]] [[مغرور]] شده و [[طغیان]] کرده‌اند: "و کَم اَهلَکنا مِن قَریَةٍ بَطِرَت مَعیشَتَها". (قصص / ۲۸، ۵۸) "بطر" به طغیان و [[سرکشی]] در استفاده [[نادرست]] از [[نعمت‌های خداوند]] معنا شده است؛<ref>مفردات، ص۱۲۹؛ لسان‌العرب، ج۱، ص۴۲۹؛ "بطر".</ref> همچنین [[رفاه]] زدگی و مستی و [[غرور]] ناشی از [[فراوانی نعمت]] با عنوان "ترف"<ref>لسان العرب، ج ۲، ص ۳۰، "ترف".</ref> در آیاتی چند از [[قرآن]] موجب [[عقوبت]] انسان‌ها شمرده شده است. ([[اسراء]] / ۱۷، ۱۶؛ مؤمنون / ۲۳، ۶۴؛ [[سبأ]] / ۳۴، ۳۴؛ زخرف / ۴۳، ۲۳)

==مبانی [[اقتصاد اسلامی]]==

[[دانشمندان]] [[مسلمان]] در [[تبیین]] اقتصاد اسلامی و بیان تمایز آن با دیگر مکاتب [[اقتصادی]] به بررسی اصول ثابتی در [[اسلام]] چون [[مالکیت]] * مختلط و اسباب حصول آن، آزادیهای [[قانونمند]]، [[عدالت اجتماعی]] و [[ضرورت]] تأمین حد کفایت برای همگان، [[همیاری]] عمومی و تأکید فراوان بر [[انفاق]] پرداخته‌اند<ref>اقتصادنا، ص ۲۷۹ ـ ۲۹۰؛ مکتب و نظام اقتصادی اسلام، ص ۱۰۳ ـ ۱۸۱؛ الموسوعة الذهبیه، ج ۵: ص ۴۸۷ ـ ۴۹۱؛ الموسوعة العربیة العالمیه، ج ۲، ص ۴۲۲ ـ ۴۲۸.</ref>.<ref>[[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[اقتصاد (مقاله)|مقاله "مقاله"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴.</ref>.

===[[مالکیت]] مختلط===

مسئله مالکیت، در پرتو [[منازعات]] [[نظام]] [[سرمایه]] داری و [[مارکسیستی]] به صورت یکی از موضوعات مهم و مورد توجه [[دانشمندان اسلامی]] معاصر در آمده است. این [[دانشمندان]] افزون بر بحث از منشأ مالکیت در [[اسلام]]،<ref>اقتصادنا، ص ۴۸۲ ـ ۴۸۳؛ نظری به نظام اقتصادی اسلام، ص ۶۴.</ref> به [[تبیین]] [[نظریه]] مالکیت مختلط در اسلام پرداخته <ref>اقتصادنا، ص ۲۷۹ ـ ۲۸۱.</ref> و با [[پذیرش]] مالکیتهای غیر فردی چون [[مالکیت عمومی]] و دولتی در کنار [[احترام]] به مالکیت فردی به اهمیت [[حقوق]] [[جامعه]] از نگاه اسلام توجه داده‌اند. برخی فراتر از این به [[ولیّ]] [[امر]] اجازه داده‌اند که در صورت نیاز جامعه از [[اموال]] [[ثروتمندان]] برداشت قهری کند؛<ref> الاعتصام، ص ۳۸۰.</ref> اما دیگران تنها بیان کرده‌اند که افراد [[حق]] [[اسراف]] و [[تبذیر]] در اموال خود یا استفاده [[نامشروع]] از آن را ندارند، زیرا که این عمل تضییع ثروتهای عمومی را نتیجه می‌دهد.<ref>نظری به نظام اقتصادی اسلام، ص ۵۵.</ref> در تلاش برای استناد این بحث به [[قرآن]] از [[آیه]] ۵ [[نساء]] / ۴ برداشت شده که مالکیت فردی متفرع از مالکیت عمومی است:<ref>صورة عن اقتصاد المجتمع الاسلامی، ص ۱۲ ـ ۱۳.</ref> "ولا تُؤتوا السُّفَهاءَ اَمولَکُمُ الَّتی جَعَلَ اللّهُ لَکُم قِیـمـًا وارزُقوهُم فِیها واکسوهُم". اموال در این آیه موجب قوام جامعه معرفی شده که نباید آن را در [[اختیار]] [[نادانان]] گذاشت. تعبیر "سَفَه" به چندگونه [[تفسیر]] شده که <ref>زاد المسیر، ج ۲، ص ۱۲.</ref> [[سوء]] [[تصرف]] به سبب نقصان در [[عقل]] یا [[دین]] یا ورشکستگی از معانی آن شمرده شده است،<ref> تفسیر ابن کثیر، ج ۱، ص ۴۶۲.</ref> افزون بر این جدای از مالکیت [[حقیقی]] [[خداوند]] که قابل انفصال از وی نبوده <ref>المیزان، ج ۱، ص ۲۱؛ حاشیة المکاسب، ج ۱، ص ۳۹ ـ ۴۱.</ref>[[معتقد]] به نوعی مالکیت اعتباری نیز برای خداوند شده‌اند.<ref>درآمدی بر اقتصاد اسلامی، ص ۱۰۰ ـ ۱۰۳.</ref> اعتبار خداوند در کنار گروهی دیگر به عنوان مالکان [[انفال]]، [[خمس]] * و فی‌ء * در [[آیات]] ۱۸ و ۴۱ انفال / ۸ و ۷ [[حشر]] / ۵۹ بیانگر [[مالکیت]] اعتباری [[خداوند]] بر این [[اموال]] است. انتقال سهم خداوند به [[پیامبر]] براساس روایاتی که در این زمینه وجود دارد <ref>تفسیر عیاشی، ج ۲، ص ۴۷؛ مجمع‌البیان، ج ۴، ص ۸۳۵ ـ ۸۳۶؛ میزان‌الحکمه، ج ۴، ص ۳۳۶۳.</ref> نیز با مالکیت اعتباری خداوند سازگار است؛ اما دیگران با بیان اینکه حرف [[لام]] وارد شده بر کلمه "[[الله]]" در این آیات برای [[تبرک]] و تیمن است و معنای مالکیت و اختصاص نمی‌دهد با این نظر [[مخالفت]] کرده‌اند.<ref>مجمع البیان، ج ۴، ص ۸۳۶.</ref> موضوع انفال * نیز در [[قرآن]] به [[مالکیت خداوند]] و پیامبر نسبت به برخی ثروتهای عمومی اشاره دارد. برخی برای [[اثبات]] [[مالکیت امام]] به [[آیه انفال]] استناد کرده‌اند و انفال را اموالی دانسته‌اند که به پیامبر و پس از وی به [[جانشین]] و نه [[وارثان]] وی تعلق می‌گیرد تا به هر نحو که [[مصلحت]] بدانند، [[مصرف]] کنند:<ref> مصباح‌الفقیه، ج۱۴، ص۲۳۸ـ۲۴۳.</ref> "یَسـ ٔ لونَکَ عَنِ الاَنفالِ قُلِ الاَنفالُ لِلّهِ والرَّسولِ فَاتَّقُوا اللّهَ واَصلِحوا ذاتَ بَینِکُم واَطیعُوا اللّهَ ورَسولَهُ اِن کُنتُم مُؤمِنین". (انفال / ۸، ۱) [[شأن نزول]] این [[آیه]] در رابطه با [[غنایم]] [[جنگ بدر]] و [[منازعه]] [[مسلمانان]] برای تقسیم آن است.<ref>مجمع‌البیان، ج ۴، ص ۷۹۵؛ التفسیر الکبیر، ج ۱۵، ص ۱۱۵؛ الدر المنثور، ج ۴، ص ۵ ـ ۶.</ref>انفال جمع "نَفْل" به معنای زیادی است <ref>مفردات، ص۸۲۰، "نفل"؛ الفروق اللغویه، ص ۵۴۸.</ref> و غنایم را از آن جهت انفال می‌نامند که زیاده‌ای برای مسلمانان است.<ref>تاج‌العروس، ج ۱۵، ص ۷۴۷؛ مجمع البحرین، ج ۴، ص ۳۵۴ ـ ۳۵۵، "نفل".</ref> البته در بیان مصداق انفال [[اختلاف]] فراوانی است <ref>جامع‌البیان، مج۶، ج۹، ص۲۲۴ـ۲۲۷؛ مجمع‌البیان، ج ۴، ص ۷۹۵ ـ ۷۹۶.</ref> و [[فقهای امامیه]] موارد بسیاری را جزو انفال شمرده‌اند<ref>مختلف‌الشیعه، ج ۳، ص ۲۰۹ ـ ۲۱۱؛ جواهرالکلام، ج ۱۶، ص ۱۱۶ ـ ۱۳۳.</ref> که از آن جمله "فی‌ء" است:<ref>جواهرالکلام، ج۱۶، ص۱۱۶؛ مصباح‌الفقیه، ج ۱۴، ص ۳۳۸ ـ ۳۳۹.</ref>"ما اَفاءَ اللّهُ عَلی رَسولِهِ مِن اَهلِ القُری فَلِلّهِ ولِلرَّسولِ ولِذِی القُربی".... ([[حشر]] / ۵۹، ۷) "فی‌ء" را زمینی دانسته‌اند که بدون [[جنگ]] و [[خونریزی]] در [[تصرف]] [[مسلمانان]] درآید؛ چه مالکان آن را به میل خود [[تسلیم]] کنند و چه آن را رها کرده، بروند؛<ref> الاحکام‌السلطانیه، ص۲۲۶؛ المبسوط، ج۲، ص ۶۴؛ الخراج والنظام المالیه، ص ۱۱۲.</ref> همچنین زمینها و آبادیهای بدون [[مالک]] بنا بر قاعده "کلُّ [[ارض]] لا [[رب]] لها هی من الانفال".<ref> وسائل‌الشیعه، ج۹،ص۵۲۴؛ اقتصادنا، ص۴۴۵ـ۴۴۷.</ref> که شامل کوهها، جنگلها <ref>مختلف‌الشیعه، ج ۳، ص ۲۰۹؛ ر.ک: وسائل الشیعه، ج ۹، ص ۵۲۳ ـ ۵۳۴.</ref> و دریاها <ref>مختلف‌الشیعه، ج ۳، ص ۲۰۹؛ جواهرالکلام، ج ۱۶، ص ۱۳۱.</ref> هم می‌شود و [[صفایا]] و [[قطایع]] که عبارت از [[اموال منقول]] و غیر منقول [[پادشاهان]] است<ref>شرایع الاسلام، ج ۱، ص ۱۸۳؛ جواهر الکلام، ج ۱۶، ص ۱۲۳ ـ ۱۲۴.</ref> و میراثی که [[وارث]] ندارد <ref> الروضة البهیه، ج ۲، ص ۸۵.</ref> و غنیمتهایی که بدون اجازه [[امام]] به دست آمده باشد<ref>مصباح الفقیه، ج ۱۴، ص ۲۵۱.</ref> و طبق نظری [[معادن]]<ref> مصباح الفقیه، ج ۱۴،  ص ۲۵۵.</ref> و زمینهای موات چه "مفتوح العنوه" باشند و چه غیر آن،<ref>شرایع الاسلام، ج ۱، ص ۱۸۳؛</ref> همگی از [[انفال]] است؛ اما انفال در [[فقه اهل سنت]] تنها در [[ارتباط]] با [[غنایم]] [[جنگی]] و مسائل متفرع بر آن لحاظ شده <ref>تفسیر قرطبی، ج ۷، ص ۲۳۰؛ نظری به نظام اقتصادی اسلام، ص ۱۵۵.</ref> و موارد دیگر انفال را جزو [[مباحات عامه]] یا [[اموال عمومی]] شمرده‌اند.<ref>الام، ج ۹، ص ۱۵۹ ـ ۱۶۷؛ انفال و آثار آن در اسلام، ص ۱۸ ـ ۹۶.</ref> از مفهوم [[مخالف]] [[آیه]] "فی‌ء" نیز چنین برداشت شده که اگر مسلمانان برای تحصیل [[اراضی]] [[کافران]] به [[تجهیز]] نیرو ناچار شدند، آن اراضی به آنها تعلق می‌گیرد<ref>درآمدی بر اقتصاد اسلامی، ص ۱۰۸.</ref> و نیز زمینهایی را که در حال [[فتح]] آباد بوده جزو [[املاک]] عمومی دانسته‌اند.<ref>ر.ک: اقتصادنا، ص ۴۲۰ ـ ۴۳۳.</ref>[[خمس]] از دیگر مواردی است که طبق نظر [[شیعیان]] به [[امام]] تعلق می‌گیرد:<ref> النهایه، ص ۱۹۸.</ref> "واعلَموا اَنَّما غَنِمتُم مِن شَی‌ءٍ فَاَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ ولِلرَّسولِ ولِذِی القُربی".... ([[انفال]] / ۸، ۴۱) درباره تعلق خمس و انفال به امام در [[زمان غیبت]] در بین [[فقهای شیعه]] نظراتی متفاوت وجود دارد؛ برخی [[معتقد]] به [[اباحه]] آن برای شیعیان شده‌اند؛<ref>الحدائق، ج۱۲، ص۴۲۸، ۴۸۱؛ جواهرالکلام، ج۱۶، ص ۱۳۵، ۱۴۱؛ مصباح‌الفقیه، ج ۱۴، ص ۲۵۹.</ref> اما دیگران با این نظر [[مخالفت]] کرده‌اند.<ref>المقنعه، ص ۲۸۵ ـ ۲۸۶؛ المبسوط، ج ۱، ص ۲۶۳ ـ ۲۶۴؛ الکافی فی‌الفقه، ص ۱۷۲ ـ ۱۷۴.</ref> در مورد [[حکم]] [[زکات]] نیز همین [[اختلاف]] وجود دارد؛<ref>تطور الفکر السیاسی الشیعی، ص ۲۹۹ ـ ۳۰۳.</ref> برخی بخشی از مصارف زکات چون "[[مؤلفة قلوبهم]]" را در زمان غیبت ساقط دانسته‌اند.<ref>المبسوط، ج ۱، ص ۲۵۰.</ref> گروهی نیز به افراد اجازه [[اخراج]] و توزیع زکات [[مال]] خویش را داده‌اند،<ref>الکافی فی الفقه، ص ۱۷۲؛ المهذب، ج ۱، ص ۱۷۱.</ref> چنان‌که گروه دیگر [[فقها]] پرداخت خمس و زکات را در زمان غیبت غیر لازم شمرده یا برخی مصارف آن را الغا کرده یا نظر به کنار نهادن آن برای [[امام زمان]] داده‌اند.<ref>تطور الفکر السیاسی الشیعی، ص ۳۰۴ ـ ۳۱۲.</ref> اما تعبیر برخی از [[مالکیت امام]] به [[مالکیت دولتی]] <ref>اقتصادنا، ص ۴۳۴.</ref> نیز بیانگر جواز [[تشکیل حکومت]] در زمان غیبت و [[جانشینی]] آن از امام است.

یادکرد از گونه‌های مختلفی از [[مالکیت خدا]]، [[پیامبر]] و امام که نوعی [[مالکیت عمومی]] یا دولتی به شمار می‌رود به معنای [[نفی]] [[مالکیت خصوصی]] و در نتیجه [[سوسیالیستی]] بودن [[اقتصاد اسلامی]] نیست. در [[آیات]] فراوانی از [[مالکیت]] فردی [[انسان‌ها]] یاد شده که آیات [[میراث]] نمونه‌ای از آن است: "کُتِبَ عَلَیکُم اِذا حَضَرَ اَحَدَکُمُ المَوتُ اِن تَرَکَ خَیرًا الوَصِیَّةُ".... (بقره / ۲، ۱۸۰) [[وصیت]] که در این [[آیه]] بدان سفارش شده متوقف بر [[مالکیت]] است. [[مفسران]] مراد از واژه "خیر" در [[آیه]] را [[مال]]،<ref>مجمع البیان، ج ۱، ص ۴۸۲؛ تفسیر قرطبی، ج ۲، ص ۱۷۴.</ref> مال قابل توجه<ref>المیزان، ج ۱، ص ۴۳۹.</ref> یا مال فراوان <ref> الکشاف، ج ۱، ص ۲۲۳.</ref> دانسته‌اند؛ همچنین آیاتی که ازمقادیر [[ارث]] * [[سخن]] گفته است، بر [[مالکیت خصوصی]] دلالت دارد: "لِلرِّجالِ نَصیبٌ مِمّا تَرَکَ الولِدانِ والاَقرَبونَ و لِلنِّساءِ نَصیبٌ مِمّا تَرَکَ الولِدانِ والاَقرَبونَ مِمّا قَلَّ مِنهُ اَو کَثُرَ نَصیبـًا مَفروضا". ([[نساء]] / ۴، ۷) با توجه به مفاهیم "تَرَکه" و "نصیب مفروض" موضوع مالکیت خصوصی در [[اسلام]] غیر قابل تردید تلقی شده است. در [[آیات]] دیگری نیز از [[تصرف]] بدون [[رضایت]] در [[اموال]] دیگران [[نهی]] شده است: "یـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا لا تَأکُلوا اَمولَکُم بَینَکُم بِالبـطِـلِ اِلاّ اَن تَکونَ تِجـرَةً عَن تَراضٍ مِنکُم". (نساء / ۴، ۲۹) از اضافه اموال به [[ضمیر]] مخاطب در این آیه نوعی [[ظهور]] در مالکیت فردی استفاده می‌شود، چنان‌که [[تجارت]] و مطلق مبادله و دادن [[حق]] [[تصرف در اموال]] به دیگران، بر ملکیت متوقف است.<ref>[[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[اقتصاد (مقاله)|مقاله "مقاله"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴.</ref>.

===[[عدالت اجتماعی]]===

تأکید [[قرآن]] به [[برقراری عدالت]] در [[جامعه]] و [[روابط]] بین افراد در [[اقتصاد اسلامی]] به صورت اصلی در [[نظام]] [[توزیع ثروت]] بازتاب یافته است:<ref>اقتصادنا، ص ۲۸۶.</ref> "اِنَّ اللّهَ یَأمُرُ بِالعَدلِ والاِحسـنِ وایتایءِ ذِی القُربی ویَنهی عَنِ الفَحشاءِ والمُنکَرِ والبَغیِ یَعِظُکُم لَعَلَّکُم تَذَکَّرون". (نحل / ۱۶، ۹۰) [[امر به عدل]] * در این آیه که در [[ارتباط]] با جنبه‌های [[اجتماعی]] [[تفسیر]] شده،<ref>المیزان، ج ۱۲، ص ۳۳۱.</ref> در کنار امر به [[احسان]] * و [[اصلاح]] حال [[نیازمندان]] و [[گرفتاران]] و [[همبستگی]] با ایشان <ref> المیزان، ج ۱۲، ص ۳۳۲.</ref> مؤید عدالت اجتماعی مورد نظر اسلام است. احسان را به بیش دهی و کم ستانی نیز معنا کرده و آن را [[برتر]] از [[عدالت]] دانسته‌اند.<ref>مفردات، ص ۲۳۶، "حسن".</ref> در جایی دیگر [[هدف]] از [[ارسال پیامبران]]، اشاعه عدالت در روابط بین افراد و برپایی جامعه سالم بیان شده است:<ref>المیزان، ج ۱۹، ص ۱۷۱.</ref> "لَقَد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنـتِ واَنزَلنا مَعَهُمُ الکِتـبَ والمیزانَ لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ واَنزَلنَا الحَدیدَ فیهِ بَأسٌ شَدیدٌ ومَنـفِعُ لِلنّاسِ ولِیَعلَمَ اللّهُ مَن یَنصُرُهُ و رُسُلَهُ بِالغَیبِ اِنَّ اللّهَ قَویٌّ عَزیز". ([[حدید]] / ۵۷، ۲۵) "[[قسط]]" را به معنای [[عدل]]،<ref>لسان العرب، ج ۱۱، ص ۱۶۰، "قسط".</ref> و "[[میزان]]" را هم گاه به معنای [[عدالت]] <ref>مفردات، ص ۸۶۸، "وزن".</ref> و گاه به معنای ترازو <ref>مجمع البیان، ج ۹، ص ۳۶۳.</ref> دانسته‌اند. ترازو * نیز از آن جهت که ابزاری برای سنجش در معاملات و جلوگیری از [[پایمال شدن حقوق]] دیگران است اشاره به [[لزوم]] [[برقراری عدالت]] دارد؛<ref> المیزان، ج ۱۹، ص ۱۷۱.</ref> همچنین در انتهای [[آیه]]، از آهن و [[منافع]] آن برای [[انسان‌ها]] [[سخن]] رفته که در نقش نمادی از [[قدرت]] و نیرو به ضمانت اجرایی عدالت اشاره داشته،<ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۹، ص ۲۴۲.</ref> بر لزوم [[دفاع]] از [[جامعه]] سالم [[اسلامی]] و گسترش آن در [[زمین]] دلالت دارد.<ref>المیزان، ج ۱۹، ص ۱۷۱.</ref> در آیه ۱۵ [[شوری]] / ۴۲ نیز [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به [[رفتار عادلانه]] میان [[مردم]] امر شده است: "قُل ءامَنتُ بِما اَنزَلَ اللّهُ مِن کِتـبٍ واُمِرتُ لاَِعدِلَ بَینَکُمُ"؛ همچنین [[آیات]] ۱۳۵ [[نساء]] / ۴ و ۸ [[مائده]] / ۵ [[مؤمنان]] را به برپایی عدالت سفارش کرده است.

در [[قرآن]] افزون بر این آیات که به طور کلی به اهمیت برقراری عدالت می‌پردازد، راهکارهای [[حقوقی]] و [[اخلاقی]] در جهت ایجاد [[توازن]] در جامعه نیز عرضه شده است. از ممنوعیت درآمدهای غیر منطقی و [[حرام]] تحت عنوان "اکل [[باطل]]" در آیات ۱۸۸ بقره / ۲؛ ۲۹، ۱۶۰ ـ ۱۶۱ نساء / ۴ و ۳۴ [[توبه]] / ۹، ممنوعیت زر اندوزی و خارج کردن [[اموال]] از گردونه [[اقتصاد]] در آیات ۳۴ ـ ۳۵ توبه / ۹، ممنوعیت "بخس" یا از [[ارزش]] انداختن اموال دیگران در آیات ۸۵ [[اعراف]] / ۷؛ ۸۵ [[هود]] / ۱۱؛ ۱۸۲ ـ ۱۸۳ شعراء / ۲۶ و ممنوعیت [[اسراف]] و [[تبذیر]] در [[آیات]] ۳۱ [[اعراف]] / ۷؛ ۲۷ [[اسراء]] / ۱۷ و... می‌توان در مسیر برپایی [[عدالت اجتماعی]] یاد کرد، با این حال [[اختلاف]] سطح معیشتی در [[جامعه]] ناشی از تفاوتهای ذاتی افراد یا تفاوت در زمینه‌های [[اجتماعی]] یا [[فرهنگی]] ایشان امری طبیعی در [[اقتصاد اسلامی]] تلقی شده است تا جایی که برخی در [[تفسیر آیه]] ۳۲ زخرف / ۴۳ قوام [[دنیا]] را در این تفاوتها دانسته‌اند؛<ref>مجمع البیان، ج ۹، ص ۷۱ ـ ۷۲.</ref> اما این تفاوتهای معیشتی نباید به شکاف طبقاتی در جامعه بینجامد، چنان‌که [[هدف]] از تخصیص "فی‌ء" به گروهی خاص و [[محروم]] کردن دیگران در [[آیه]] ۷ [[حشر]] / ۵۹ جلوگیری از انحصار [[اموال]] در دست [[ثروتمندان]] دانسته شده است:<ref> المیزان، ج ۱۹، ص ۲۰۴.</ref> "ما اَفاءَ اللّهُ عَلی رَسولِهِ مِن اَهلِ القُری فَلِلّهِ و لِلرَّسولِ ولِذِی القُربی والیَتـمی والمَسـکینِ وابنِ السَّبیلِ کَی لا یَکونَ دولَةً بَینَ الاَغنِیاءِ مِنکُم وما ءاتـکُمُ الرَّسولُ فَخُذوهُ وما نَهـکُم عَنهُ فَانتَهوا واتَّقوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ شَدیدُ العِقاب". [[نظام]] [[زکات]] که از مختصات اقتصاد اسلامی است در جهت [[تأمین اجتماعی]] [[نیازمندان]] و ایجاد [[توازن]] در جامعه نقش ایفا می‌کند:<ref>قضایا اشکالیة فی الفکر الاسلامی، ص ۳۱۰ ـ ۳۱۲.</ref>"اِنَّمَا الصَّدَقـتُ لِلفُقَراءِ والمَسـکینِ والعـمِلینَ عَلَیها والمُؤَلَّفَةِ قُلوبُهُم و فِی الرِّقابِ والغـرِمینَ و فی سَبیلِ اللّهِ وابنِ السَّبیلِ فَریضَةً مِنَ اللّهِ واللّهُ عَلیمٌ حَکیم" ([[توبه]] / ۹، ۶۰)، چنان‌که در روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} [[نقل]] شده که اگر زکات به [[درستی]] پرداخت شود، هیچ [[نیازمند]] [[مسلمانی]] باقی نخواهد ماند؛<ref>من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۷.</ref> همچنین زکات در [[قرآن]] [[حق]] نیازمندان و نه منتی بر آنان تلقی شده: "والَّذینَ فی اَمولِهِم حَقٌّ مَعلوم * لِلسّالِ والمَحروم (معارج / ۷۰، ۲۴ ـ ۲۵) و در آیات فراوانی در کنار [[برپایی نماز]] قرار گرفته است: "واَقیموا الصَّلوةَ وءاتوا الزَّکوةَ وارکَعوا مَعَ الرّ کِعین". (بقره / ۲، ۴۳) [[تشریع]] پرداختهای انتقالی [[واجب]] دیگری چون [[خمس]]، [[هدی]] یا [[قربانی]] * [[حجّ]] (حجّ / ۲۲، ۳۶) و کفارات گوناگون چون [[کفاره]] [[روزه]] (بقره / ۲، ۱۸۴)، کفاره * شکستن [[سوگند]] ([[مائده]] / ۵، ۸۹)، کفاره صید در [[حرم]] (مائده / ۵، ۹۵)، کفاره [[ظهار]] ([[مجادله]] / ۵۸، ۳ ـ ۴)، کفاره تراشیدن سر پیش از قربانی (بقره / ۲، ۱۹۶) و [[تشویق]] به [[قرض‌الحسنه]] (بقره / ۲، ۲۴۵؛ مائده / ۵، ۱۲؛ [[حدید]] / ۵۷، ۱۱، ۱۸؛...) در مقابل [[حرمت]] [[ربا]] (بقره / ۲، ۲۷۵ ـ ۲۸۱) و همچنین پرداختهای غیر الزامی دیگری چون [[صدقه]] و [[وقف]] تحت عنوان "باقیات * الصالحات" (کهف / ۱۸، ۴۶؛ [[مریم]] / ۱۹، ۷۶)، [[وصیت]] * به ثلث ترکه (بقره / ۲، ۱۸۰ ـ ۱۸۱) و توزیع قهری باقی‌مانده [[ارث]] ([[نساء]] / ۴، ۷، ۱۱ ـ ۱۲، ۳۲، ۱۷۶؛...) همگی در راستای تعدیل [[ثروت]] در [[جامعه]] است.<ref>[[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[اقتصاد (مقاله)|مقاله "مقاله"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴.</ref>.

===[[تعاون]] و [[احسان]]===

امر به [[نیکی]] و احسان و منع از [[ظلم]] و [[عدوان]]، اعلام [[مساوات]] و [[برابری]] میان همه [[مسلمانان]]، تشویق فراوان به [[انفاق]] و ترجیح دیگران بر خود و همچنین موارد خاصی چون [[تحریم]] ربا و در مقابل، [[تحریض]] بر قرض‌الحسنه بیانگر اهمیت تعاون * و [[همیاری]] در [[نظام اجتماعی]] [[اسلام]] است که گاه نیز از آن به عنوان ضامن تحقق [[عدالت اجتماعی]] در [[اقتصاد اسلامی]] تعبیر شده است.<ref>النظریة الاقتصادیة الاسلامیه، ص ۱۹.</ref> برخی نیز با طرح [[تعاون اجتماعی]] در اسلام <ref>ر.ک: العمل و الضمان الاجتماعی فی الاسلام، ص ۱۷۱ ـ ۲۱۸؛ پیامهای اقتصادی قرآن، ص ۵۸۳.</ref> همچون مشارکتهای گروهی در حل نارساییهای جامعه و [[بسیج عمومی]] در [[زمان]] وقوع حوادث [[پیش بینی]] نشده، به پیوند و [[تکافل اجتماعی]] بین مسلمانان توجه داده‌اند. در [[قرآن]] نیز [[مؤمنان]] [[برادران]] همدیگر: "اِنَّمَا المُؤمِنونَ اِخوَةٌ" (حجرات / ۴۹، ۱۰) و چونان پیکری واحد: "کَاَنَّهُم بُنیـنٌ مَرصوص" (صفّ / ۶۱، ۴) قلمداد شده و به همیاری و تعاون بر اساس "[[برّ]] و [[تقوا]]" [[امر]] شده‌اند: "تَعاونوا عَلَی البِرِّ والتَّقوی ولا تَعاونوا عَلَی الاِثمِ والعُدونِ واتَّقوا اللّهَ اِنَّ اللّهَ شَدیدُ العِقاب". ([[مائده]] / ۵، ۲) [[تقوا]] را به [[اطاعت]] از [[اوامر و نواهی]] [[خداوند]] [[تفسیر]] کرده‌اند <ref>مجمع‌البیان، ج۳، ص۲۴۰؛ المیزان، ج ۵، ص۱۶۳.</ref> و در بیان معنای "[[برّ]]" به [[آیه]] ۱۷۷ بقره / ۲ استناد شده است:<ref>المیزان، ج ۵، ص ۱۶۳.</ref> "لَیسَ البِرَّ اَن تُوَلّوا وُجوهَکُم قِبَلَ المَشرِقِ والمَغرِبِ ولـکِنَّ البِرَّ مَن ءامَنَ بِاللّهِ والیَومِ الأخِرِ والمَلکَةِ والکِتـبِ والنَّبِیّینَ وءاتَی المالَ عَلی حُبِّهِ ذَوِی القُربی والیَتـمی والمَسـکینَ وابنَ السَّبیلِ والسّالینَ وفِی الرِّقابِ واَقامَ الصَّلوةَ وءاتَی الزَّکوةَ".... [[مفسران]] [[ایمان به خدا]]، [[قیامت]]، [[فرشتگان]]، [[قرآن]]، [[پیامبران]] و [[انفاق]] به [[خویشاوندان]]، [[یتیمان]]، [[مسکینان]] و... [[برپایی نماز]] و پرداخت [[زکات]] و... را که در این آیه بدان اشاره شده بیان کاملی از "[[بِرّ]]" دانسته‌اند.<ref> تفسیر ابن کثیر، ج ۱، ص ۲۱۳.</ref> مبانی [[اخلاقی]] و [[اعتقادی]] رویکرد [[تعاون]] در [[اقتصاد]] که به تأسیس شرکتهای تعاونی بر پایه "هر فرد یک [[رأی]]"<ref> اصول و اندیشه‌های تعاونی، ص ۱۶۰.</ref> اشاره داشته و گاه با عنوان "اقتصاد [[برادری]]" خوانده می‌شود <ref>تعاون، ج ۱، ص ۳۰.</ref> مورد تأکید و [[تبلیغ اسلام]] قرار گرفته است. [[نیکوکاری]] و تقوا باعث ایجاد [[همکاری]] و ترجیح نفع عمومی بر [[سودجویی]] شخصی در شرکتهای تعاونی می‌شود.<ref>تعاون در اسلام و جامعه صنعتی، ص ۷۵.</ref> در این راستا در [[آیات]] فراوانی از این [[بینش]] غیر [[ایمانی]] [[انتقاد]] شده که [[کمک به دیگران]] را خسارت و زیان می‌شمرد:<ref> تفسیر قرطبی، ج ۸، ص ۱۴۹.</ref> "ومِنَ الاَعرابِ مَن یَتَّخِذُ ما یُنفِقُ مَغرَمـًا ویَتَرَبَّصُ بِکُمُ الدَّوارَ عَلَیهِم دارَةُ السَّوءِ واللّهُ سَمیعٌ [[عَلیم]]" ([[توبه]] / ۹، ۹۸ و نیز [[اسراء]] / ۱۷، ۱۰۰؛ [[یس]] / ۳۶، ۴۷؛ [[حدید]] / ۵۷، ۲۳ ـ ۲۴)، بر این اساس حداکثر مطلوبیت [[مؤمنان]] در نفع مادی خلاصه نمی‌شود و مؤمنان هرچند به چیزی [[نیازمند]] باشند دیگران را بر خود مقدم می‌دارند: "والَّذینَ تَبَوَّءُو الدّارَ والایمـنَ مِن قَبلِهِم یُحِبّونَ مَن هاجَرَ اِلَیهِم ولا یَجِدونَ فی صُدورِهِم حاجَةً مِمّا اوتوا ویُؤثِرونَ عَلی اَنفُسِهِم ولَو کانَ بِهِم خَصاصَةٌ ومَن یوقَ شُحَّ نَفسِهِ فَاُولکَ هُمُ المُفلِحون". ([[حشر]] / ۵۹، ۹) [[تعاون]] در موارد خاص‌تری چون عاریه دادن وسایل [[خانه]] به [[همسایگان]] نیز مورد تأکید قرار گرفته است: "و یَمنَعونَ الماعون". (ماعون / ۱۰۷، ۷) "ماعون" را گاه به [[زکات]] و گاه به عاریه دادن وسایل خانه [[تفسیر]] کرده‌اند <ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۸۳۴.</ref> و در روایتی از [[امام صادق]]{{ع}}، [[قرض]]، عمل خیر، عاریه * دادن وسایل خانه و زکات از مصادیق "ماعون" شمرده شده است <ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۸۳۴.</ref> که بازگشت معنایی همه آنها به [[همیاری]] و معاونت است.<ref>تفسیر ابن کثیر، ج ۴، ص ۵۹۴.</ref> اهمیت تعامل متقابل [[انسان‌ها]] و همیاری در رفع [[مشکلات]] همدیگر در [[فلسفه]] [[حرمت]] [[ربا]] نیز [[خودنمایی]] می‌کند <ref>من وحی القرآن، ج ۵، ص ۱۲۵.</ref> (در [[نکوهش]] ربا و ذکر [[وعده]] [[عذاب]] بر آن نک: بقره / ۲، ۲۷۵ ـ ۲۷۹). رباخواری که با توجه به [[چشم‌پوشی]] از سود حاصل از جریان یافتن [[پول]] * در فعالیتهای [[اقتصادی]]، عملی به ظاهر منطقی به نظر می‌رسد، در این [[آیات]] [[ستم]] به دیگران تلقی شده است. حرمت ربا با توجه به [[آموزه‌های اسلامی]] مبنی بر اینکه انسان‌ها [[مالک]] [[حقیقی]] [[اموال]] خویش نبوده: "وءاتوهُم مِن مالِ اللّهِ الَّذی ءاتـکُم" ([[نور]] / ۲۴، ۳۳) و [[نیازمندان]] و [[محرومان]] سهمی در اموال آنها دارند: "حَقٌّ مَعلوم لِلسّالِ والمَحروم (معارج / ۷۰، ۲۴ ـ ۲۵) قابل توجیه است. در مقابل، برای [[بخشش]] به دیگران که تحت عنوان [[انفاق]] (بقره / ۲، ۲۶۵، ۲۶۲، ۲۷۴؛ [[سبأ]] / ۳۴، ۳۹؛ [[حدید]] / ۵۷، ۷، ۱۰؛...) و [[صدقه]] ([[نساء]] / ۴، ۱۱۴؛ [[یوسف]] / ۱۲، ۸۸؛ [[احزاب]] / ۳۳، ۳۵؛ حدید / ۵۷، ۱۸ و...) در [[قرآن]] یاد شده و همچنین وام بدون ربا ([[قرض الحسنه]]) [[پاداش اخروی]] فراوانی وعده داده شده است: "مَن ذَا الَّذی یُقرِضُ اللّهَ قَرضـًا حَسَنـًا فَیُضـعِفَهُ لَهُ اَضعافـًا کَثیرَةً واللّهُ یَقبِضُ ویَبصُـطُ و اِلَیهِ تُرجَعون". (بقره / ۲، ۲۴۵) برخی مراد از "قَرضـًا حَسَنـًا" را وام بدون [[ربا]] دانسته‌اند،<ref> فقه القرآن، ج ۱، ص ۲۲۲؛ زبدة البیان، ص ۵۷۱.</ref> گرچه به نظر می‌رسد مقصود از آن مطلق [[انفاق در راه خدا]] باشد.<ref> مجمع‌البیان، ج ۲، ص ۶۰۷ ـ ۶۰۸؛ التفسیر الکبیر، ج۶، ص ۱۷۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص ۱۵۵.</ref> در این صورت [[قرض الحسنه]] می‌تواند از عنوان کلی [[انفاق]] و همچنین از [[دستور]] "واَحسِنوا اِنَّ اللّهَ یُحِبُّ المُحسِنین" بقره / ۲، ۱۹۵ و از "اِلاّ مَن اَمَرَ بِصَدَقَةٍ اَو مَعروفٍ" [[نساء]] / ۴، ۱۱۴ با توجه به روایاتی که معروف را به [[قرض]] [[تفسیر]] کرده است،<ref>وسائل الشیعه، ج ۹، ص ۴۵۹؛ ج ۱۶، ص ۳۱۸.</ref> برداشت شود. در برخی [[روایات]] نیز [[پاداش]] قرض، بیشتر از [[صدقه]] دانسته شده است که شاید بر این دلالت داشته باشد که قرض باعث [[گشایش]] [[مشکلات]] افراد بیشتری می‌شود، زیرا می‌توان پولی را چندین بار قرض داد<ref>من وحی القرآن، ج ۵، ص ۱۲۷.</ref>.<ref>[[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[اقتصاد (مقاله)|مقاله "مقاله"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴.</ref>.

آزادیهای فردی در [[اقتصاد اسلامی]] به وسیله ارزشهای [[معنوی]] از درون افراد و [[قوانین اجتماعی]] از برون محدود شده است.<ref>اقتصادنا، ص ۲۸۲.</ref> [[انسان‌ها]] در اقتصاد اسلامی هرچند [[مالک]] درآمدهای خویش هستند:<ref>مجمع البیان، ج ۳، ص ۶۴.</ref> "لِلرِّجالِ نَصیبٌ مِمَّا اکتَسَبوا ولِلنِّساءِ نَصیبٌ مِمَّا اکتَسَبنَ" (نساء / ۴، ۳۲)؛ ولی مجاز به هرگونه [[تصمیم‌گیری]] در [[اموال]] خود و هرگونه کسب درآمد نیستند. در [[ثروت]] کسب شده از [[راه]] [[حلال]] [[حق]] معلومی چون [[زکات]] برای دیگران وجود دارد (معارج / ۷۰، ۲۳ ـ ۲۴) و [[تصرف]] تضییعی در اموال شخصی نیز [[ممنوع]] است؛<ref> نظری به نظام اقتصادی اسلام، ص ۵۵.</ref> همچنین [[وصیت]] به بیش از ثلث ترکه پذیرفته نمی‌شود <ref>الروضة البهیه، ج ۲، ص ۵۳.</ref> و [[حاکم شرع]] مجاز به [[محروم]] کردن افراد از [[ملک]] خویش در صورت اضرار به دیگران است.<ref>صورة عن اقتصاد المجتمع الاسلامی، ص ۱۳.</ref> سفیهان نیز از [[تصرف در اموال]] خود منع شده‌اند، زیرا قوام [[جامعه]] و تحقق [[حیات]] کریمانه [[انسانی]] در گرو استفاده صحیح از این [[اموال]] است.<ref>صورة عن اقتصاد المجتمع الاسلامی، ص ۱۲.</ref>کسب درآمد از هرگونه شغل تولیدی یا خدماتی نیز در [[اقتصاد اسلامی]] محدود به [[قواعد]] [[اخلاقی]] معینی است. مفهوم "ابتغاء [[فضل]] [[الله]]" که در [[آیات]] فراوانی از آن سخن‌رفته و باتوجه به [[آیه]] ۱۲ فاطر / ۳۵ تنها در معنای [[تجارت]] و دادوستد خلاصه نمی‌شود <ref>الکشاف، ج ۳، ص ۶۰۵؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۴، ص ۲۱۴.</ref> بیانگر [[آزادی]] هرگونه شغلی است، چنان‌که به [[مشاغل]] گوناگونی نیز همچون صیادی، غواصی، کشتیرانی * (فاطر / ۳۵، ۱۲)، [[شبانی]] * (طه / ۲۰، ۱۸)، کشتی‌سازی ([[هود]] / ۱۱، ۳۷ ـ ۳۸)، [[زره]] *‌سازی ([[انبیاء]] / ۲۱، ۸۰)، ذوب فلزات ([[سبأ]] / ۳۴، ۱۲)، خانه‌سازی ([[اعراف]] / ۷، ۷۴)، [[کشاورزی]] (کهف / ۱۸، ۳۲)، خزانه‌داری ([[یوسف]] / ۱۲، ۵۴ـ ۵۵)، [[دامداری]] * (انعام / ۶، ۱۴۲؛ نحل / ۱۶، ۵ ـ ۸) و... نیز در [[قرآن]] اشاره شده است؛ اما از سوی دیگر محدودیتهایی نیز برای کسب درآمد ذکر شده که معاملات ربوی نمونه‌ای از آن است. (بقره / ۲، ۲۷۵، ۲۷۹) ممنوعیت [[رشوه]] از دیگر محدودیتهای کسب درآمد است که تحت عنوان "سُحت" در قرآن بیان شده است. ([[مائده]] / ۵، ۴۲، ۶۲ ـ ۶۳) سُحت هرگونه درآمد حرامی است <ref> لسان العرب، ج ۶، ص ۱۸۶، "سحت".</ref> که [[مفسران]] آن را به رشوه یا درآمد حاصل از فروش سگ * و خوک * و شراب * و... [[تفسیر]] کرده‌اند؛<ref> تفسیر ماوردی، ج۱، ص ۴۶۷؛ مجمع‌البیان، ج۳، ص ۳۰۳، ۳۳۵.</ref> همچنین در آیه‌ای دیگر از [[تصرف]] [[باطل]] در اموال دیگران و پرداختن بخشی از آن به [[قضات]] به عنوان رشوه [[نهی]] شده است:<ref> نمونه، ج ۲، ص ۴ ـ ۵؛ پیامهای اقتصادی قرآن، ص ۳۶۹.</ref> "و لا تَأکُلوا اَمولَکُم بَینَکُم بِالبـطِـلِ وتُدلوا بِها اِلَی الحُکّامِ لِتَأکُلوا فَریقـًا مِن اَمولِ النّاسِ بِالاِثمِ و اَنتُم تَعلَمون". (بقره / ۲، ۱۸۸) [[تصرف]] [[باطل]] در این [[آیه]] و [[آیات]] ۲۹ و ۱۶۱ [[نساء]] / ۴ و ۳۴ [[توبه]] / ۹ به [[غصب]] * [[اموال]] دیگران یا درآمدهای ناشی از قمار و کارهای [[بیهوده]] [[تفسیر]] شده است.<ref>تفسیر ماوردی، ج ۱، ص ۲۴۸؛ مجمع البیان، ج ۲، ص ۵۰۶؛ پیامهای اقتصادی قرآن، ص ۳۳۹.</ref> از "بخس" به معنای کم کردن و [[فریب دادن]] <ref>لسان‌العرب، ج۱، ص۳۳۰ـ۳۳۱؛ مفردات، ص ۱۱۰، "بخس".</ref> در آیات ۸۵ [[اعراف]] / ۷؛ ۸۴ ـ ۸۵ [[هود]] / ۱۱ و ۱۸۱ ـ ۱۸۳ شعرا / ۲۶ و "[[تطفیف]]" به معنای کم گذاشتن ترازو <ref> مفردات، ص ۵۲۱، "طف".</ref> در آیات ۱ ـ ۳ [[مطفّفین]] / ۸۳ [[نهی]] شده است. غصب، دزدی *، رشوه‌گیری، راهزنی، کلاهبرداری <ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۴، ص ۱۷۴.</ref> و کم [[ارزش]] نشان دادن کالا <ref>پیامهای اقتصادی قرآن، ص ۴۰۷.</ref>را نیز از مصادیق "بخس" شمرده‌اند؛ همچنین در آیات فراوانی از مواردی همچون [[همکاری با ستمگران]] (هود / ۱۱، ۱۱۳)؛ [[شهادت]] ناحق (نساء / ۴، ۱۳۵)، هجو و عیبجویی دیگران (حجرات / ۴۹، ۱۱)، [[آموزش]] [[سحر]] (بقره / ۲، ۱۰۲)، [[اشاعه فحشا]] (نحل / ۱۶، ۹۰) و... نهی شده است که [[فقها]] با طرح برخی آیات در بخش مکاسب محرمه، [[حکم]] به [[حرمت]] اکتساب از آنها داده‌اند.<ref> المکاسب، ج ۱، ص ۲۷۰، ۳۱۸؛ ج ۲، ص ۵۱.</ref> [[دستور]] به استفاده از روزیهای [[حلال]] و لذید <ref> التفسیر الکبیر، ج ۵، ص ۱۰.</ref> [[خداوند]]: "کُلوا مِن طَیِّبـتِ ما رَزَقنـکُم" (بقره / ۲، ۱۷۲؛ اعراف / ۷، ۱۶۰؛ طه / ۲۰، ۸۱)، "وکُلوا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ حَلـلاً طَیِّبـًا" ([[مائده]] / ۵، ۸۸ و نیز آیات ۱۶۸ بقره / ۲؛ ۶۹ [[انفال]] / ۸ و ۱۱۴ نحل / ۱۶) که به "[[اباحه]]" تفسیر شده <ref>مجمع البیان، ج ۱، ص ۴۵۹.</ref> و بر [[آزادی]] [[مصرف]] دلالت دارد، در عین حال بیانگر نوعی [[محدودیت]] [[مصرف]] نسبت به [[محرمات]] است؛ چنان‌که در [[آیات]] دیگری از [[حرمت]] مصرف مردار *، [[خون]] *، گوشت خوک و آنچه نام غیر [[خدا]] به هنگام [[ذبح]] بر آن گفته شده، [[سخن]] می‌رود: "اِنَّما حَرَّمَ عَلَیکُمُ المَیتَةَ والدَّمَ ولَحمَ الخِنزِیرِ وما اُهِلَّ بِهِ لِغَیرِ اللّهِ". (بقره / ۲، ۱۷۳) حرمت این موارد در [[آیه]] ۱۵۷ [[اعراف]] / ۷ تحت عنوان "خبائث"<ref>مجمع البیان، ج ۴، ص ۷۵۰.</ref> [[مخالف]] "طیبات"* و به معنای پلیدیها نیز آمده است؛<ref> لسان العرب، ج ۴، ص ۹، "خبث".</ref> همچنین [[حرام]] بودن میگساری از دیگر محدودیتهای مصرفی است که در [[قرآن]] ذکر شده است. ([[مائده]] / ۵، ۹۰) جدای از محدودیتهایی که درباره مواد مصرفی در قرآن ذکر شده، محدودیتهایی نیز در مورد نحوه و انگیزه‌های مصرف وجود دارد. [[اسراف]] و [[تبذیر]] طبق آیات فراوانی چون ۳۱ اعراف / ۷ و ۲۶ ـ ۲۷ [[اسراء]] / ۱۷ [[ممنوع]] شمرده شده و مبذران که همچون [[شیطان]] سعی در [[افساد]] دارند، [[برادران]] شیطان خوانده شده‌اند:<ref>تفسیر قرطبی، ج ۱۰، ص ۱۶۱ ـ ۱۶۲.</ref> "اِنَّ المُبَذِّرینَ کانوا اِخونَ الشَّیـطینِ وکانَ الشَّیطـنُ لِرَبِّهِ کَفورا". (اسراء / ۱۷، ۲۷) اسراف به معنای [[تجاوز]] از [[میانه‌روی]] و [[خرج]] فراوان برای هدفی ناچیز است <ref> مفردات، ۴۰۷؛ لسان‌العرب، ج۶، ص ۲۴۳، "سرف".</ref> و در تفاوت میان اسراف و تبذیر گفته شده که اسراف، مصرف بیش از اندازه در جهتی سودمند است، در حالی که تبذیر موارد [[ناشایست]] و بی‌فایده را شامل می‌شود.<ref>الفروق اللغویه، ص ۱۱۴.</ref>تولید غیر بهینه و تضییع منابع تولید را نیز می‌توان از مصادیق اسراف دانست. قرآن در کنار [[نکوهش]] اسراف از [[سخت‌گیری]] بیش از اندازه نیز [[نهی]] کرده است: "و الَّذینَ اِذا اَنفَقوا لَم یُسرِفوا و لَم یَقتُروا و کانَ بَینَ ذلِکَ قَوامـا". ([[فرقان]]/ ۲۵، ۶۷) در این آیه [[مؤمنان]] افرادی معرفی می‌شوند که در پرداختهای خود نه [[زیاده روی]] و اسراف می‌کنند و نه [[بخل]] می‌ورزند. "تقتیر" [[مخالف]] [[اسراف]] و [[سخت‌گیری]] فراوان در امور معیشتی است.<ref>مفردات، ص۶۵۵؛ لسان‌العرب، ج۱۱، ص۳۰، "قتر".</ref> مفهوم "بخل" در [[آیه]] ۱۸۰ آل‌عمران / ۳ و "شحّ" در [[آیات]] ۱۲۸ [[نساء]] / ۴؛ ۹ [[حشر]] / ۵۹ و ۱۶ تغابن / ۶۴ نیز بر همین موضوع دلالت دارد. تجمل‌طلبی افراطی و [[فخر]] فروشی نیز از انگیزه‌های منفی [[مصرف]] در [[قرآن]] معرفی شده است: "ولا تَکونوا کَالَّذینَ خَرَجوا مِن دِیـرِهِم بَطَرًا". ([[انفال]] / ۸، ۴۷) بهره‌مندی از [[نعمت‌های فراوان]] [[خداوند]] در [[راه]] رضای او را "[[شکر]]" و فزون‌طلبی و فخر فروشی را "بَطَر" دانسته‌اند؛<ref> التفسیر الکبیر، ج ۱۵، ص ۱۷۳.</ref> همچنین واژه "ترف" که در آیاتی چند ([[هود]] / ۱۱، ۱۱۶؛ واقعه / ۵۶، ۴۱ ـ ۴۵؛ [[انبیاء]] / ۲۱، ۱۱ ـ ۱۳؛...) به‌کار رفته به معنای رفاه‌زدگی است <ref>لسان‌العرب، ج۲، ص۳۰؛ مفردات، ص ۱۶۶، "ترف".</ref> و "مترف" را نیز به [[ثروتمندان]] و [[طاغوتیان]] [[تفسیر]] کرده‌اند.<ref>تفسیر ماوردی، ج ۲، ص ۵۱۰.</ref> فزون‌طلبی و جمع کردن طلا و نقره * نیز تحت عنوان "[[تکاثر]]"<ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۸۱۲.</ref> در آیه ۱ تکاثر / ۱۰۲ و همچنین جمع کردن [[طلا]]* و نقره در آیه ۳۴ [[توبه]] / ۹ مورد [[نکوهش]] قرار گرفته است.<ref>[[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[اقتصاد (مقاله)|مقاله "مقاله"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴.</ref>.

==[[اهداف اقتصاد اسلامی]]==

رویکرد [[اخلاقی]] آیات [[اقتصادی]] نشان [[هدف]] عالی [[نظام اقتصادی]] [[اسلام]] است. [[اقتصاد اسلامی]] در راستای رسیدن به اهداف میانی همچون [[اقتدار]] اقتصادی، ایجاد [[رفاه عمومی]] و فقر‌زدایی و ایجاد [[امنیت]]، هیچ گاه از چارچوب ارزشهای [[معنوی]] و اخلاقی خارج نمی‌شود. [[حرمت]] [[ربا]] و کسب درآمد از راههای [[نامشروع]]، [[ایثار]] دیگران بر خود و [[لزوم]] [[همیاری]] و [[تعاون]] و... نمونه‌هایی از [[دستورات]] [[اسلامی]] در حوزه رفتارهای اقتصادی است. حتی پرداخت [[زکات]] که از [[واجبات]] [[مالی]] [[مسلمانان]] است، موجب [[تطهیر]] از ناپاکیها و [[گناهان]] بیان می‌شود <ref>مجمع البیان،  ج ۵، ص ۱۰۳.</ref> (توبه / ۹، ۱۰۳)، براین اساس [[تحکیم]] ارزشهای معنوی و اخلاقی در تمامی فعالیتهای اقتصادی مد نظر [[اسلام]] است، چنان‌که سفارش به بهره‌مندی از [[نعمت‌های خداوند]] در کنار رعایت [[اوامر الهی]] و یاد [[آخرت]] در [[قرآن]] آمده است: "وابتَغِ فیما ءاتـکَ اللّهُ الدّارَ الأخِرَةَ ولا تَنسَ نَصیبَکَ مِنَ الدُّنیا واَحسِن کَما اَحسَنَ اللّهُ اِلَیکَ ولا تَبغِالفَسادَ فِی الاَرضِ اِنَّ اللّهَ لا یُحِبُّ المُفسِدین. ([[قصص]] / ۲۸، ۷۷) جدای از جنبه‌های [[اخلاقی]]، [[حاکمیت سیاسی]] اسلام و [[برتری]] [[اقتصادی]] [[مسلمانان]] مورد توجه قرآن قرار گرفته است: "ولَن یَجعَلَ اللّهُ لِلکـفِرینَ عَلَی المُؤمِنینَ سَبیلا". ([[نساء]] / ۴، ۱۴۱) طبق نظر [[مفسران]] عدم [[سلطه]] [[کافران]] بر [[مؤمنان]] تنها مربوط به [[روز رستاخیز]] نیست،<ref>مجمع‌البیان،ج۳، ص ۱۹۶؛ المیزان، ج ۵، ص۱۱۶.</ref> بلکه در صورت رعایت [[شرط ایمان]] همواره در برتری و [[اقتدار]] خواهند بود: "ولا تَهِنوا ولا تَحزَنوا واَنتُمُ الاَعلَونَ اِن کُنتُم مُؤمِنین" (آل‌عمران / ۳، ۱۳۹)؛ همچنین مسلمانان برای رویارویی با کافران به [[آماده‌سازی]] هر نیرویی که در [[قدرت]] دارند فرا خوانده شده‌اند: "واَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّةٍ ومِن رِباطِ الخَیلِ تُرهِبونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وعَدُوَّکُم". ([[انفال]] / ۸، ۶۰) [[امر]] عمومی به آماده‌سازی نیرو، به تهیه [[سلاح]]، اسبان [[جنگی]]، ایجاد [[وحدت]] عمومی و... [[تفسیر]] شده است <ref>تفسیر ماوردی، ج ۲، ص ۳۲۹؛ مجمع البیان، ج ۴، ص ۸۵۲ ـ ۸۵۳.</ref> که با توجه به [[وابستگی]] قدرت نظامی و [[سیاسی]] هر [[کشور]] در سطح بین‌المللی به توان اقتصادی آن،<ref> اقتصاد سیاسی بین الملل، ص ۱۱.</ref> به آن نیز قابل تعمیم است.

توسعه و [[رشد]] در جهت رسیدن به اقتدار اقتصادی نیز مد نظر اسلام قرار گرفته است. [[بشارت]] [[عذاب]] در [[آیات]] ۳۴ ـ ۳۵ [[توبه]] / ۹ به زراندوزانی که [[اموال]] خود را در [[راه خدا]] [[انفاق]] نمی‌کنند، در کنار احادیثی که در [[تشویق]] توسعه معاش برای [[خانواده]]،<ref>وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۶۶ ـ ۶۸.</ref> [[نکوهش]] [[مال]] راکد <ref>وسائل الشیعه، ج ۱۷،  ص ۶۹.</ref> و سفارش به تلاش وقفه‌ناپذیر برای [[زندگی]]<ref>وسائل الشیعه، ج ۱۷،  ص ۷۶.</ref> وارد شده است، می‌تواند در [[تأیید]] اهمیت [[رشد]] و توسعه در [[اسلام]] مورد توجه قرار گیرد. "هُوَ اَنشَاَکُم مِنَ الاَرضِ واستَعمَرَکُم فیها". ([[هود]] / ۱۱، ۶۱) [[خداوند]] [[انسان‌ها]] را آبادگران [[زمین]] قرار داده <ref>تفسیر المنار، ج ۱۲، ص ۱۲۱.</ref> و زمین را نیز قابل [[تغییر]] و [[تصرف]] [[آفریده]] است <ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۴۹۰.</ref> تا انسان‌ها از آن بهره گیرند: "هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الاَرضَ ذَلُولاً فَامشوا فی مَناکِبِها وکُلوا مِن رِزقِهِ واِلَیهِ النُّشور" ([[ملک]] / ۶۷، ۱۵)؛ اما رشد [[اقتصادی]] در اسلام تنها معلول [[کار و تلاش]] [[انسانی]] و اسباب مادی نبوده و خداوند در [[قرآن]] [[وعده]] داده است که در پی [[ایمان]] و تقوای انسان‌ها، [[برکات]] زمین و [[آسمان]] را بر آنها خواهد گشود: "ولَو اَنَّ اَهلَ القُرَی ءامَنوا واتَّقَوا لَفَتَحنا عَلَیهِم بَرَکـتٍ مِنَ السَّماءِ والاَرضِ" ([[اعراف]] / ۷، ۹۶)، چنان‌که [[کفر]]، [[گرسنگی]] و نا امنی را در پی خواهد داشت: "وضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً قَریَةً کانَت ءامِنَةً مُطمَنَّةً یَأتیها رِزقُها رَغَدًا مِن کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَت بِاَنعُمِ اللّهِ فَاَذقَهَا اللّهُ لِباسَ الجوعِ والخَوفِ بِما کانوا یَصنَعون". (نحل / ۱۶، ۱۱۲) این [[آیه]] جدا از اینکه گرسنگی و [[ترس]] و نا امنی را به سبب [[کفران نعمت]] و [[ناسپاسی]] آن آبادی بیان می‌کند، به اهمیت [[امنیّت]] و [[آرامش اجتماعی]] در توسعه و [[شکوفایی]] اقتصادی نیز توجه می‌دهد. [[امتنان]] خداوند بر [[قریش]] با نابودی [[اصحاب فیل]] و ایجاد [[امنیت]] اقتصادی برای سفرهای بازرگانی آنان که در سوره‌های فیل و قریش بدان پرداخته شده <ref>مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۸۲۹.</ref> نیز مؤید همین سخن است.

[[نظام اقتصادی]] اسلام تنها در صدد رفع نیازهای ضروری [[بشر]] نیست، بلکه [[رفاه عمومی]] و تأمین حیاتی آسان که در ضمن رشد و توسعه حاصل می‌شود را نیز مد نظر دارد: "والاَنعـمَ خَلَقَها لَکُم فیها دِف‌ءٌ ومَنـفِعُ ومِنها تَأکُلون * ولَکُم فیها جَمالٌ حینَ تُریحونَ وحینَ تَسرَحون * وتَحمِلُ اَثقالَکُم اِلی بَلَدٍ لَم تَکونوا بــلِغیهِ اِلاّ بِشِقِّ الاَنفُسِ اِنَّ رَبَّکُم لَرَءوفٌ رَحیم * والخَیلَ والبِغالَ والحَمیرَ لِتَرکَبوها وزینَةً ویَخلُقُ ما لا تَعلَمون. (نحل / ۱۶، ۵ ـ ۸) براساس این [[آیات]]، چهارپایان [[منافع]] فراوانی برای [[انسان‌ها]] همچون استفاده در مصارف خوراکی، پوششی و حمل و [[نقل]] دارند؛ همچنین [[زینت]] * و شکوهی برای ایشان بوده و در کارهای [[مشقت]] بار، آنان را [[یاری]] می‌دهند. در [[آیه]] ۳۲ [[اعراف]] / ۷ نیز به صراحت [[حلیت]] بهره مندی از زینتهای [[خداوند]] و روزیهای [[پاکیزه]] او بیان می‌شود: "قُل مَن حَرَّمَ زینَةَ اللّهِ الَّتی اَخرَجَ لِعِبادِهِ والطَّیِّبـتِ مِنَ الرِّزقِ قُل هِیَ لِلَّذینَ ءامَنوا فِی الحَیوةِ الدُّنیا خالِصَةً یَومَ القِیـمَةِ". "زینت" را به لباسهای آراسته <ref>مجمع البیان، ج ۴، ص ۶۳۸؛ زاد المسیر، ج ۳، ص ۱۸۹.</ref> و "طیبات من الرزق" را به روزیهای لذتبخش و مورد علاقه [[تفسیر]] کرده‌اند،<ref>مفردات، ص ۵۲۷، "طیب"؛ مجمع البیان، ج ۴، ص ۶۳۸.</ref> با این حال گاه در آیاتی [[رفاه]] و [[افزایش نعمت]] موجب [[سرکشی]] و [[طغیان]] انسان‌ها دانسته شده: "کَلاّ اِنَّ الاِنسـنَ لَیَطغی * اَن رَءاهُ استَغنی" (علق / ۹۶، ۶ ـ ۷) که [[مخالفت]] [[قرآن]] با رفاه از آن تبادر می‌کند؛ اما در مقابل، [[وعده خداوند]] بر افزایش نعمت و [[برکات]] خویش در صورت [[پرهیزکاری]] و [[شکرگزاری]] بر این مهم دلالت دارد که بهره‌مندی از [[دنیا]] تا جایی که به سرمستی و رفاه زدگی و [[فراموشی]] خداوند نینجامد، مطلوب است: "ولَو اَنَّ اَهلَ القُرَی ءامَنوا واتَّقَوا لَفَتَحنا عَلَیهِم بَرَکـتٍ مِنَ السَّماءِ والاَرضِ". (اعراف / ۷، ۹۶)

<ref>[[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[اقتصاد (مقاله)|مقاله "مقاله"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴.</ref>.

== پرسش‌های وابسته ==

* [[پرونده:000055.jpg|22px]] [[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[اقتصاد (مقاله)|مقاله "مقاله"]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۴''']]

==پانویس==

{{پانویس2}}