شک در قرآن: تفاوت میان نسخهها
←عوامل شک در حقایق دینی
| خط ۵۲: | خط ۵۲: | ||
==عوامل شک در [[حقایق]] [[دینی]]== | ==عوامل شک در [[حقایق]] [[دینی]]== | ||
[[قرآن]] [[اعتقاد]] به حقایق دینی (مانند وجود [[خدا]]، [[بعثت انبیا]]، [[معاد]] و [[زنده شدن مردگان]] و [[حقانیت قرآن]] [[کریم]]) را از منظر [[معرفتشناختی]] به دلیل برهانی بودن آنها شکناپذیر میداند و شک در آنها را از نوع شک معقول نمیداند و از این رو شک در آنها به [[علم]] و [[جهل]] ربطی ندارد، بلکه ریشههای روانشناسانه و غیر معرفتی دارد. <ref>از شک تا یقین، ص۵۳. </ref> قرآن کریم[[شک]] درباره موضوعات [[اعتقادی]] و حقایق [[غیبی]] را غالباً با لفظ «امتراء»، | [[قرآن]] [[اعتقاد]] به حقایق دینی (مانند وجود [[خدا]]، [[بعثت انبیا]]، [[معاد]] و [[زنده شدن مردگان]] و [[حقانیت قرآن]] [[کریم]]) را از منظر [[معرفتشناختی]] به دلیل برهانی بودن آنها شکناپذیر میداند و شک در آنها را از نوع شک معقول نمیداند و از این رو شک در آنها به [[علم]] و [[جهل]] ربطی ندارد، بلکه ریشههای روانشناسانه و غیر معرفتی دارد. <ref>از شک تا یقین، ص۵۳. </ref> قرآن کریم[[شک]] درباره موضوعات [[اعتقادی]] و حقایق [[غیبی]] را غالباً با لفظ «امتراء»، {{متن قرآن|مِرْيَةٍ}}، {{متن قرآن|رَيْبَ}} و {{متن قرآن|مُرْتَابٌ}} آورده است، چنانکه برخی [[مفسران]]، واژههای {{متن قرآن| حَرْفٍ }}<ref> سوره حج، آیه ۱۱.</ref>، <ref>التبیان، ج۷، ص۲۹۶؛ مجمع البیان، ج۷، ص۱۲۰.</ref> {{متن قرآن|زَيْغٌ}}<ref> سوره آل عمران، آیه ۷.</ref> <ref>جامع البیان، ج۳، ص۲۴۰.</ref>، {{متن قرآن|مَرَضٌ}}<ref> سوره احزاب، آیه ۳۲.</ref> <ref>تفسیر قرطبی، ج۱۴، ص۱۱۵.</ref> و {{متن قرآن|لَبْسٍ}}<ref> سوره ق، آیه ۱۵.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج۹، ص۲۱۶؛ کشف الاسرار، ج۹، ص۲۷۹.</ref> را بر معنای [[شک]] تطبیق دادهاند یا در [[روایات]]، {{متن قرآن|رِجْزَ}} در [[آیه]] {{متن قرآن|إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که (خداوند) خوابی سبک را بر شما فرا میپوشاند تا از سوی او آرامشی (برای شما) باشد و از آسمان آبی فرو میباراند تا شما را بدان پاکیزه گرداند و پلیدی شیطان را از شما بزداید و دلهایتان را نیرومند سازد و گامها (یتان) را بدان استوار دارد» سوره انفال، آیه ۱۱.</ref> و آیه {{متن قرآن|وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ}}<ref>«و آنچه در شب و روز آرام دارد از آن اوست و او شنوای داناست» سوره انعام، آیه ۱۳.</ref> به شک [[تفسیر]] شده است که همه اینها نشان میدهند شک [[مخالفان]] در [[حقایق]] [[دینی]] غالباً خاستگاه [[روانی]] داشته، نه [[فکری]] و [[عقلانی]]؛ برای نمونه، [[شک]] [[قوم لوط]] در وقوع [[عذاب]] با واژه «امتراء» {{متن قرآن|قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ}}<ref>«گفتند: (خیر) بلکه ما برای تو چیزی را آوردهایم که آنان در آن در گمان به سر میبردند» سوره حجر، آیه ۶۳.</ref>، شک [[قوم ثمود]] در [[رسالت]] [[صالح]]{{ع}} با دو واژه «شک» و «مُریب» {{متن قرآن|وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ}}<ref>«و بیگمان پیشتر یوسف برای شما برهانها (ی روشن) آورد اما شما از آنچه برایتان آورده بود همچنان در شک بودید تا چون درگذشت گفتید که پس از وی هرگز خداوند پیامبری نخواهد فرستاد؛ بدینگونه خداوند کسی را که گزافکاری بدگمان است در گمراهی مینهد» سوره غافر، آیه ۳۴.</ref>، شک در رسالت [[عیسی]]{{ع}} با واژههای «یَمْترون» و «مُمْترین» {{متن قرآن|إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ}}<ref>«داستان عیسی نزد خداوند چون داستان آدم است که او را از خاک آفرید و سپس فرمود: باش! و بیدرنگ موجود شد» سوره آل عمران، آیه ۵۹.</ref>، {{متن قرآن|الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ}}<ref>«حق از آن پروردگار توست پس، از دودلان مباش!» سوره آل عمران، آیه ۶۰.</ref>، شک در [[رسالت پیامبر]] [[اکرم]]{{صل}} با واژه «ارتیاب» {{متن قرآن|وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ}}<ref>«و تو پیش از آن (قرآن) نه کتابی میخواندی و نه به دست خویش آن را مینوشتی که آنگاه، تباهاندیشان، بدگمان میشدند» سوره عنکبوت، آیه ۴۸.</ref>، {{متن قرآن|أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}}<ref>«آیا آنان به دل بیمارند یا تردید دارند یا میهراسند که خداوند و پیامبرش بر آنان بیداد روا دارند؟ (خیر)، بلکه آنان ستمگرند» سوره نور، آیه ۵۰.</ref> و شک در [[قیامت]] با واژههای «امتراء» {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ}}<ref>«اوست که شما را از گل آفرید سپس اجلی مقرر داشت و اجل معیّن نزد اوست آنگاه شما تردید میکنید» سوره انعام، آیه ۲.</ref> و «مریه» {{متن قرآن|أَلَا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ أَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ}}<ref>«آگاه باش که آنان به لقای پروردگارشان در تردیدند، آگاه باش که او به هر چیزی چیره است» سوره فصلت، آیه ۵۴.</ref> و «مُریب» {{متن قرآن|وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ}}<ref>«و میان آنان و آنچه آرزو میکنند فاصله افکنده میشود چنان که با همگنان آنان (نیز) پیشتر چنین شده بود زیرا آنان در دودلی گمانانگیزی بودند» سوره سبأ، آیه ۵۴.</ref> آمده است. | ||
[[قرآن]]، شک پیش از [[علم]] و پیش از دستیابی به [[ادله]] را ناروا نمیداند و به [[صراحت]] اعلام داشته چنانچه [[مردم]] در [[درستی]] [[آموزههای دینی]] شک دارند، [[پیامبر]]{{صل}}باید [[روشنگری]] کند: | [[قرآن]]، شک پیش از [[علم]] و پیش از دستیابی به [[ادله]] را ناروا نمیداند و به [[صراحت]] اعلام داشته چنانچه [[مردم]] در [[درستی]] [[آموزههای دینی]] شک دارند، [[پیامبر]]{{صل}}باید [[روشنگری]] کند: {{متن قرآن|قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنْ دِينِي فَلَا أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ أَعْبُدُ اللَّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«بگو: ای مردم! اگر در دین من شک دارید پس (بدانید که) من کسانی را که به جای خداوند میپرستید نمیپرستم ولی خداوندی را میپرستم که جان شما را میستاند و فرمان یافتهام که از مؤمنان باشم» سوره یونس، آیه ۱۰۴.</ref>،<ref>التبیان، ج۵، ص۴۴۰؛ التفسیر الکبیر، ج۱۷، ص۱۷۳.</ref> بلکه شک پس از علم در حقایق [[ایمانی]] را ناروا میداند. <ref>از شک تا یقین، ص۵۳ - ۵۵. </ref> برخی با تقسیم عوامل پیدایش شک <ref>از شک تا یقین، ص۹۹ - ۱۴۹.</ref> گفتهاند: شک در حقایق دینی، یا برخاسته از [[ضعف]] [[قوه]] [[تعقل]] است، یا ناشی از [[انحراف]] <ref>از شک تا یقین، ص۶۳، ۱۰۳.</ref> و همانگونه که گفته شده، بر اساس [[آیات]] {{متن قرآن|أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ}}<ref>«هر ناسپاس ستیزهجو را در دوزخ افکنید!» سوره ق، آیه ۲۴.</ref>، {{متن قرآن|مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ}}<ref>«هر بازدارنده از کار نیک ، تجاوزکار دو دل را» سوره ق، آیه ۲۵.</ref> [[سرپیچی]] در برابر [[حق]] و [[دشمنی]] با آن به «ریب» میانجامد. به نظر میرسد میان عناصر یادشده در دو [[آیه]] نوعی تلازم وجود دارد و بر این اساس، [[شک]]، در [[تجاوز]] از حدود [[عبودیت]] و [[عناد]] با حق و [[کفران]] [[نعمتهای الهی]] و از جمله مهمترین آنها [[کفران نعمت]] [[هدایت]] ریشه دارد<ref>المیزان، ج۱۸، ص۳۱۵.</ref>.<ref>[[سید رضا اسحاقنیا تربتی|اسحاقنیا تربتی]] و [[علیجان کریمی|کریمی]]، [[شک (مقاله)|مقاله «شک»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۶ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۶.</ref> | ||
==پیامدهای [[شک]]== | ==پیامدهای [[شک]]== | ||