پرش به محتوا

عمود نور در حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

۱۷٬۲۱۰ بایت اضافه‌شده ،  ‏۳ آوریل ۲۰۲۲
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
خط ۱۴: خط ۱۴:
#{{متن حدیث|عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ قَالَ: لاَ تَتَكَلَّمُوا فِي اَلْإِمَامِ فَإِنَّ اَلْإِمَامَ يَسْمَعُ اَلْكَلاَمَ وَ هُوَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ فَإِذَا وَضَعَتْهُ كَتَبَ اَلْمَلَكُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ: «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لاٰ مُبَدِّلَ لِكَلِمٰاتِهِ وَ هُوَ اَلسَّمِيعُ اَلْعَلِيمُ»  فَإِذَا قَامَ بِالْأَمْرِ رُفِعَ لَهُ فِي كُلِّ بَلْدَةٍ مَنَارٌ يَنْظُرُ مِنْهُ إِلَى أَعْمَالِ اَلْعِبَادِ}}<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج ۱، ص ۳۸۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[رسول رضوی|رضوی، رسول]]، [[محمد تقی شاکر|شاکر، محمد تقی]]، [[چیستی عمود نور (مقاله)|چیستی عمود نور]]، مجلۀ علوم حدیث، ش ۶۳، ص ۴۲.</ref>
#{{متن حدیث|عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ قَالَ: لاَ تَتَكَلَّمُوا فِي اَلْإِمَامِ فَإِنَّ اَلْإِمَامَ يَسْمَعُ اَلْكَلاَمَ وَ هُوَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ فَإِذَا وَضَعَتْهُ كَتَبَ اَلْمَلَكُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ: «وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لاٰ مُبَدِّلَ لِكَلِمٰاتِهِ وَ هُوَ اَلسَّمِيعُ اَلْعَلِيمُ»  فَإِذَا قَامَ بِالْأَمْرِ رُفِعَ لَهُ فِي كُلِّ بَلْدَةٍ مَنَارٌ يَنْظُرُ مِنْهُ إِلَى أَعْمَالِ اَلْعِبَادِ}}<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج ۱، ص ۳۸۸.</ref>.<ref>ر.ک: [[رسول رضوی|رضوی، رسول]]، [[محمد تقی شاکر|شاکر، محمد تقی]]، [[چیستی عمود نور (مقاله)|چیستی عمود نور]]، مجلۀ علوم حدیث، ش ۶۳، ص ۴۲.</ref>
#[[شیخ صدوق]] نقل می‌‌کند: "بین [[خداوند]] و [[امام]]، [[ستونی از نور]] وجود دارد که امام [[اعمال]] [[مردم]] را در آن می‌بیند و هر چیزی را که به آن نیاز دارد، از همین طریق از آن مطلع می‌شود، گاهی این [[نور]] بسط پیدا کرده و گسترده می‌شود و امام در این حال مسائلی را که نیاز دارد، از آن [[آگاه]] می‌شود و گاهی هم از او گرفته می‌شود و در نتیجه آن چه را لازم نیست نمی‌داند"<ref>َ{{متن حدیث|إِنَّ الْإِمَامَ مُؤَيَّدٌ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللَّهِ عَمُودٌ مِنْ نُور يَرَى فِيهِ أَعْمَالَ الْعِبَادِ وَ كُلَّمَا احْتَاجَ إِلَيْهِ لِدَلَالَةٍ اطَّلَعَ عَلَيْهِ وَ يَبْسُطُهُ فَيَعْلَمُ وَ يُقْبَضُ عَنْهُ فَلَا يَعْلَم‏}}؛ ابن بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، ج ۱، ص ۲۱۴.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید ابراهیم افتخاری|افتخاری، سید ابراهیم]]، [[بررسی مقایسه‌ای شئون امامت در مکتب قم و بغداد (پایان‌نامه)|بررسی مقایسه‌ای شئون امامت در مکتب قم و بغداد]]، ص ۷۱.</ref>
#[[شیخ صدوق]] نقل می‌‌کند: "بین [[خداوند]] و [[امام]]، [[ستونی از نور]] وجود دارد که امام [[اعمال]] [[مردم]] را در آن می‌بیند و هر چیزی را که به آن نیاز دارد، از همین طریق از آن مطلع می‌شود، گاهی این [[نور]] بسط پیدا کرده و گسترده می‌شود و امام در این حال مسائلی را که نیاز دارد، از آن [[آگاه]] می‌شود و گاهی هم از او گرفته می‌شود و در نتیجه آن چه را لازم نیست نمی‌داند"<ref>َ{{متن حدیث|إِنَّ الْإِمَامَ مُؤَيَّدٌ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللَّهِ عَمُودٌ مِنْ نُور يَرَى فِيهِ أَعْمَالَ الْعِبَادِ وَ كُلَّمَا احْتَاجَ إِلَيْهِ لِدَلَالَةٍ اطَّلَعَ عَلَيْهِ وَ يَبْسُطُهُ فَيَعْلَمُ وَ يُقْبَضُ عَنْهُ فَلَا يَعْلَم‏}}؛ ابن بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، ج ۱، ص ۲۱۴.</ref>.<ref>ر.ک: [[سید ابراهیم افتخاری|افتخاری، سید ابراهیم]]، [[بررسی مقایسه‌ای شئون امامت در مکتب قم و بغداد (پایان‌نامه)|بررسی مقایسه‌ای شئون امامت در مکتب قم و بغداد]]، ص ۷۱.</ref>
==[[عمود]] [[نورانی]] و [[عرضه اعمال]]==
در [[روایات]] متعدد و مستفیضی از [[امام باقر]] و [[امام صادق]]{{ع}}، درباره عمود یا [[مناری از نور]] سخن گفته شده است که به نظر می‌رسد عرضه اعمال به [[امامان]] از طریق آن انجام می‌شود. مجموع این روایات از این دو [[امام]]، به بیش از سی [[روایت]] می‌رسد که با وجود تفاوت‌هایی در محتوا، عمودی از [[نور]] را گزارش می‌دهند<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۳۱-۴۴۲. در این صفحات، که چندین باب در این موضوع را در بر می‌گیرد، بیش از ۳۵ حدیث در این زمینه نقل شده است که اکثریت قریب به اتفاق آن، از امام باقر و امام صادق{{ع}} است.</ref>. در روایات برخی دیگر از [[ائمه]]{{عم}} نیز می‌توان اشاراتی به این عمود یافت. بنا بر روایتی، [[امام رضا]]{{ع}} [[عمود نور]] را وسیله‌ای بین [[خداوند]] و امام معرفی کرده است که امام در آن [[اعمال]] [[بندگان]] را می‌بیند و هر دانشی را نیاز داشته باشد، از طریق آن دریافت می‌کند<ref>ر.ک: محمد بن علی صدوق، الخصال، ج۲، ص۵۲۸؛ همو، عیون أخبار الرضا{{ع}}، ج۱، ص۲۱۳-۲۱۴؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة في معرفة الأئمة، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، ج۲، ص۲۹۱.</ref>. در روایتی از امام باقر{{ع}} آمده است: «درباره امام [از روی [[نادانی]]] سخن نگویید. (او) سخنان را می‌شنود، در حالی که جنینی در شکم مادرش است... پس زمانی که به امر ([[امامت]]) [[قیام]] می‌کند، خداوند برای او در هر شهری مناری بلند می‌کند که در آن به اعمال [[مخلوقات]] می‌نگرد»<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۳۶-۴۳۷. سند این روایت، صحیح است. همچنين ر.ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۹۶-۲۹۵.</ref>. آن [[حضرت]] در روایتی دیگر، بر همین محتوا با اندکی تفاوت تأکید کرده‌اند: «امام گفتار (دیگران) را در شکم مادرش می‌شنود... پس زمانی که [[رشد]] کرد، خداوند در هر قریه‌ای عمودی از نور عظمتش را در آن منطقه برافراشت که امام (با استفاده از آن) می‌فهمد در قریه دیگر چه کارهایی انجام می‌شود»<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۳۶. برای این روایت، دو سند در این منبع بیان شده که سند اول صحیح است.</ref>.
[[روایات امام صادق]]{{ع}} در این موضوع، بیش از [[روایات امام باقر]]{{ع}} است. در روایتی از [[امام صادق]]{{ع}}، مطلبی نزدیک به محتوای نقل شده از [[امام باقر]]{{ع}} این گونه نقل شده است: «[[امام]] صدا را در شکم مادرش می‌شنود... پس زمانی که [[رشد]] کرد، عمودی از [[نور]] برای او از [[آسمان]] تا [[زمین]] قرار داده می‌شود که به وسیله آن، [[اعمال]] [[بندگان]] را می‌بیند»<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۱. سند این روایت، صحيح است.</ref>.
تفاوت‌هایی که در میان این مجموعه [[روایات]] دیده می‌شود، اغلب درباره [[زمان]] دریافت این [[علم]] است. در این خصوص، دو [[روایت]] از امام باقر{{ع}} روایت از امام صادق{{ع}} دلالت بر آن دارند که [[عمود نور]]، هنگام [[تولد]] برای امام برافراشته می‌شود<ref>این آمار و آمارهای بعدی، از بررسی روایات این بحث در کتاب بصائر الدرجات به دست آمده است (ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۳۱-۴۴۲).</ref>. البته در دو روایت از امام صادق{{ع}}، اعطای این [[موهبت]] به [[دوران جنینی]] امام نیز نسبت داده شده است. در چهار روایت از امام باقر{{ع}} و سه روایت از امام صادق، زمان برافراشته شدن عمود نور، هنگامی دانسته شده است که امام رشد کند (به راه بیفتد، سخن بگوید یا [[جوان]] شود). در یک روایت از امام باقر{{ع}} و دو روایت از امام صادق{{ع}} نیز زمان برافراشته شدن عمود نور، زمان عهده دار شدن [[مقام امامت]] معرفی شده است.
[[اختلاف]] دیگر در این روایات، درباره نوع دانشی است که امام از طریق این [[عمود]] به دست می‌آورد. در چهار روایت از امام باقر{{ع}}، نه روایت از امام صادق{{ع}} و سه روایت که به طور مضمر<ref>یعنی به جای نام امام، از ضمیر استفاده شده و معین نشده که کدام یک از این دو امام مقصود است.</ref> از یکی از این دو [[امام]] بزرگوار نقل شده‌اند، تصریح شده‌اند که در این [[عمود]]، [[اعمال]] [[بندگان]] [[خداوند]] به امام عرضه می‌شود. در یک [[روایت]] از [[امام باقر]] و سه روایت از [[امام صادق]]{{ع}}، ارائه اعمال بندگان در هر منطقه، از طریق [[عمود نور]] اعلام شده است. در یک روایت از امام باقر{{ع}} و یک روایت از امام صادق{{ع}}، [[عرضه اعمال]] [[مردم]] در مناطق دیگر، به عمودی که در هر منطقه برپا می‌شود، نسبت داده شده است. در یک روایت از امام باقر{{ع}} و دو روایت از امام صادق{{ع}}، تمام [[علوم]] [[دنیا]] با آنچه بین [[مغرب]] و [[مشرق]] است، دانشی دانسته شده است که در عمود نور به امام عرضه می‌شود. البته یک روایت نیز به طور مضمر همین محتوا را [[تأیید]] می‌کند. در روایتی دیگر از امام صادق{{ع}}، [[علم]] بین [[آسمان]] و [[زمین]]، و در سه روایت دیگر از ایشان، تمام علوم، در قلمرو [[دانش]] ارائه شده در عمود نور معرفی شده است.
با توجه به وجود [[روایات]] دارای سندهای صحیح در این مجموعه و [[مستفیض]] بودن مجموع روایات این موضوع، در اصل وجود عمود یا [[مناری از نور]] که امام از طریق آن برخی [[علوم ویژه]] را دریافت می‌کند، تردیدی نیست. [[اختلاف روایات]] یاد شده درباره [[زمان]] استفاده امام از این عمود، این گونه قابل جمع است که گویا این ارائه، مراتب یا مراحلی دارد که از [[دوران جنینی]] امام آغاز، و تا به عهده گرفتن [[مسئولیت]] [[امامت]] تکمیل می‌شود. مراتبی از آن هنگام [[تولد]]، و مراتبی در مراحل دیگری از [[سن امام]] بر او عرضه می‌شود که در نهایت هنگام بر عهده گرفتن مسئولیت، تمام علومی که از طریق این عمود قابل استفاده است، در [[اختیار]] امام قرار می‌گیرد.
تفاوت‌های روایات یاد شده درباره متعلق علوم ارائه شده توسط عمود نور را می‌توان این گونه جمع بندی کرد: از حجم روایات مستفيض در این موضوع می‌توان دریافت که مهم‌ترین کارکرد این [[عمود]]، [[عرضه اعمال]] [[مردم]] به [[امام]] است. البته برخی [[روایات]] یاد شده این احتمال را تقویت می‌کنند که [[علوم]] دیگری نیز از این طریق در [[اختیار]] امام قرار می‌گیرد. در روایتی از [[امام باقر]]{{ع}} نقل شده است: [[خداوند]] عمودی از [[نور]] برای امام قرار می‌دهد که در آن [[اعمال]] [[بندگان]] را می‌بیند؛ و از آن، عمود دیگری جدا می‌شود که از نزد خداوند تا گوش امام امتداد دارد<ref>روشن است که این گونه تعابیر برای اشاره به حقایقی غیر محسوس به کار گرفته می‌شوند و شکلی دیگر از ارتباط را نشان می‌دهند؛ هر چند چگونگی آن برای ما چندان روشن نیست. احتمال دارد که این شکل از ارتباط، همان تحديث یا افکندن صدا در گوش، باشد که در روایات مباحث گذشته به آن اشاره شد.</ref> و اگر امام به مطلبی بیش از آن نیاز داشته باشد، از آن طریق به او داده می‌شود<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۴۲.</ref>. می‌توان با این [[روایت]]، روایاتی را که متعلق [[علم]] عرضه شده از طریق [[عمود نور]] را فراتر از [[مشاهده]] اعمال بندگان بیان می‌کنند، با [[اکثریت]] روایات این مجموعه این گونه جمع کرد: اگر چه کار کرد اصلی این عمود، ارائه أعمال بندگان به امام است، عمود یا عمودهای دیگری نیز از آن منشعب می‌شود که کارکردهای دیگری نیز دارد و علوم دیگری را در اختیار امام قرار می‌دهد. البته با توجه به [[ضعف روایت]] یاد شده، این جمع بندی احتمالی است.
نکته دیگر آنکه گفته شد، در روایاتی از تعدد عمودهای [[نورانی]] به تعداد مناطق و قریه‌ها سخن به میان آمده است. اگر چه این روایات گرفتار [[ضعف]] سندی‌اند، اما تعداد آنها (بیش از هشت روایت)، موجب [[اطمینان]] نسبی به اعتبار این محتواست؛ یعنی در هر [[شهر]] و منطقه‌ای عمودی از نور برپاست که امام از طریق آن به اعمال [[اهل]] آن شهر [[آگاهی]] می‌یابد. شاید بتوان گفت فراوانی عمودهای نورانی، به احاطه [[علم امام]] به [[اعمال]] [[مردم]] در نقاط مختلف اشاره دارد؛ یعنی اعمال مردم هر منطقه به شکلی بر [[امام]] عرضه می‌شود و هیچ منطقه‌ای نیست که اعمال مردم آن بر امام عرضه نشود.<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۲۸۰.</ref>
==چیستی [[عمود]] [[نورانی]]==
در روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} آمده که [[خداوند]] [[عمود نور]] را از تمام مخلوقاتش به جز امام پنهان داشته است<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۳۹-۴۴۰.</ref>. چنین حقیقتی می‌تواند حقیقتی مادی مانند برخی امواج [[نور]] با صوت باشد که برای افراد عادی قابل دیدن و شنیدن نیست؛ یا آنکه حقیقتی مادی و قابل [[مشاهده]] برای دیگر افراد نباشد؛ بلکه نوعی مشاهده غیر مادی باشد. بنابر [[نقلی]]، [[امام رضا]]{{ع}} در پاسخ به یکی از اصحابش که از گفت و گوهای زیاد مردم درباره عمود نور خبر داد، آن را فرشته‌ای معرفی کردند که خداوند اعمال مردم یک منطقه را توسط او بالا می‌برد و به امام نشان می‌دهد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۹۶: {{متن حدیث|لَكِنَّهُ مَلَكٌ مُوَكَّلٌ بِكُلِّ بَلْدَةٍ يَرْفَعُ اللَّهُ بِهِ أَعْمَالَ تِلْكَ الْبَلْدَةِ}}. سند این روایت، صحيح است.</ref>. در روایتی دیگر از آن [[حضرت]]، عمود نور بر [[روح]] مقدسی تطبیق شده که با [[رسول خدا]]{{صل}} و [[ائمه]]{{عم}} است و آنان را تأييد و [[راهنمایی]] می‌کند. در این [[روایت]]، [[فرشته]] بودن این عمود [[نفی]] شده است<ref>محمدين على صدوق، عیون أخبار الرضا، ج۲، ص۲۰۰: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ أَيَّدَنَا بِرُوحٍ مِنْهُ مُقَدَّسَةٍ مُطَهَّرَةٍ لَيْسَتْ بِمَلَكٍ لَمْ تَكُنْ مَعَ أَحَدٍ مِمَّنْ مَضَى إِلَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} وَ هِيَ مَعَ الْأَئِمَّةِ مِنَّا تُسَدِّدُهُمْ وَ تُوَفِّقُهُمْ وَ هُوَ عَمُودٌ مِنْ نُورٍ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ}}.</ref>. [[اختلاف]] این [[روایات]]، جمع بندی را دشوار می‌سازد. با توجه به صحیح بودن [[سند روایت]] دوم، می‌توان آن را مقدم کرد و عمود را فرشته‌ای دانست که اعمال مردم توسط او به امام عرضه می‌شود. با این حال، این جمع بندی احتمالی است؛ زیرا وجود یک [[سند صحیح]] برای [[اطمینان]] در این گونه موارد کافی نیست.
در روایتی آمده است که یک سوی [[عمود]] [[نورانی]] نزد [[خداوند]] و سوی دیگر آن در گوش [[امام]] است که هرگاه خداوند چیزی را [[اراده]] کند، از طریق آن به امام [[وحی]] می‌کند<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۳۹-۴۴۰.</ref>. بر فرض [[درستی]] این [[روایت]]، روشن است که مقصود از وحی، انتقال معارفی همانند وحی به [[مادر موسی]]{{ع}} و [[حضرت مریم]]{{ع}} شده است، نه [[وحی نبوی]] که به [[پیامبران]] اختصاص دارد. در این روایت، از [[مشاهده]] با ارائه [[حقایق]] به امام سخن به میان نیامده است؛ بلکه [[دانش الهی]] منتقل شده از طریق عمودی نورانی را از طریق گوش امام معرفی می‌کند. این روایت با روایتی که پیش از این از [[امام باقر]]{{ع}} نقل شد، قابل جمع است؛ یعنی این عمود، عمودی دیگر غیر از [[عمود نور]] است که [[اعمال]] [[بندگان]] در آن دیده می‌شود. البته این عمود نیز از آن عمود منشعب شده است و به انتقال مطالب دیگر از جانب [[خداوند متعال]] به امام اختصاص دارد.
در روایتی دیگر، از [[امام صادق]]{{ع}} نقل شده است که خبر دادند: «نوری شبیه به یک چشم بالای سر [[پیامبر]]{{صل}} و [[ائمه]]{{عم}} است که هر گاه دانشی را بطلبند، آن را نوشته شده در آن می‌یابند»<ref>ر.ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۴۲.</ref>. این روایت، بر فرض [[صحت]]، از [[نور]] دیگری سخن می‌گوید و غیر از عمود نور است؛ زیرا با [[روایات]] یاد شده درباره عمود نور، هماهنگ نیست.<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۲۸۴.</ref>ڞ


== پرسش‌های وابسته ==
== پرسش‌های وابسته ==
۸۰٬۲۸۹

ویرایش