وی از تیره دیل بن عمرو، از [[عبدالقیس]] بود<ref>ابن کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۸؛ ابن حزم، جمهرة أنساب العرب، ص۲۹۸.</ref>. نام او را «[[حکیم]]» هم گفتهاند<ref>ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۲۱.</ref> اما بیشتر «حُکیم» آوردهاند<ref>ابن اثیر، أسد الغابة، ج۲، ص۵۷؛ ابن اثیر، الکامل، ج۳، ص۲۲۰؛ ابن حجر، الإصابة، ج۲، ص۱۵۲ و ۱۸۱.</ref> و نام پدرش را [[جبل]] نیز گفتهاند<ref>ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۲۱؛ ابن اثیر، أسد الغابة، ج۲، ص۵۷.</ref>.
از وی اطلاعاتی در دست نیست. تنها [[مقاتل بن سلیمان]]<ref>مقاتل بن سلیمان، تفسیر، ج۱، ص۱۲۷.</ref>، در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَٰجًۭا وَصِيَّةًۭ لِّأَزْوَٰجِهِم مَّتَـٰعًا إِلَى ٱلْحَوْلِ...}}<ref>«و کسانی از شما که میمیرند و همسرانی به جای مینهند، باید برای همسرانشان هزینه زندگی تا یک سال را وصیّت کنند بیآنکه آنان را (از خانه شوهر) بیرون کنند و اگر آنان خود بیرون روند در آنچه آنها به شایستگی با خویش میکنند بر شما گناهی نیست و خداوند پیروزمندی» سوره بقره، آیه 240.</ref> از وی یاد کرده، میگوید: وی به [[طائف]] آمد و در [[مدینه]] درگذشت در حالی که [[همسر]]، [[فرزندان]] و پدر و مادرش همراه او بودند؛ چون [[آیه]] یاد شده نازل شد [[رسول خدا]]{{صل}} به فرزندان و پدر و مادرش سهم مشخصی عطا کرد و دستور داد تا یک سال از [[ارث]] [[حکیم]] [[هزینه]] همسرش را بپردازند؛ زیرا به همسر او چیزی نداده بود. وی گوید پس از این [[آیات]] ارث نازل شد و این [[حکم]] را [[نسخ]] کرد<ref>نیز ر.ک: ابن حجر، العجاب، ج۱، ص۶۰۰.</ref>.
در [[صحابی]] بودن وی [[اختلاف]] است. [[ابن عبدالبر]]<ref>ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۲۱.</ref>، او را در شمار [[صحابه]] آورده، میگوید: او [[رسول خدا]]{{صل}} را [[درک]] کرد اما آن حضرت را ندید و [[آگاهی]] ندارم که او [[روایت]] یا خبری نقل کرده باشد که دلالت کند وی از رسول خدا{{صل}} روایت شنیده است. [[ابن اثیر]]<ref>ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۵۷.</ref> نیز به همین خبر ابن عبدالبر اشاره کرده است. [[ابن حجر]]<ref>ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۱۵۲.</ref> در بخش سوم ([[مخضرمین]]) از وی یاد کرده و پس از اشاره به خبر ابن عبدالبر میگوید عثمان وی را به سِند فرستاد. او سپس در [[بصره]] سکونت گزید و در [[نبرد جمل]] کشته شد. وی را مردی [[صالح]]، [[دیندار]]<ref>عابد و بزرگ، ر.ک: ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۳، ص۴۹۵.</ref> و مورد [[اطاعت]] در خاندانش معرفی کردهاند<ref>ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۲۱؛ ابن اثیر، أسد الغابة، ج۲، ص۵۷.</ref>.
مهمترین بخش [[زندگی]] حکیم، نقش مؤثر او در محاصره عثمان و شرکت در [[قتل عثمان]]<ref>برای اطلاع بیشتر، ر.ک: ابن شبه، تاریخ المدینة، ج۳، ص۱۳۲ و ج۴، ص۱۱۵۲؛ ابن قتیبه، المعارف، ص۱۹۶؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ج۶، ص۱۷۴.</ref> و [[حمایت]] [[قاطع]] او از امیرالمؤمنین علی{{ع}} است. پس از آنکه وی از سِند بازگشت، عثمان از او درباره اوضاع آنجا پرسید و او توضیحاتی داد و عثمان تا [[زمان]] مرگش کسی را بر سِند نگمارد<ref>خلیفة بن خیاط، التاریخ، ص۱۳۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۲۱.</ref>.
همچنین [[ابن حجر]]<ref>ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۹۶.</ref> در بخش نخست «[[الاصابه]]» از وی یاد کرده و به همین خبر مقاتل بن سلیمان اشاره کرده است. مشابه داستان یاد شده با اندکی [[تغییر]] برای [[حکیم بن حارث طائفی]] نیز نقل شده است<ref>ر.ک: مدخل حکیم بن حارث طائفی.</ref>.
حکیم از کسانی بود که از [[عبدالله بن عامر]] و دیگر [[کارگزاران]] عثمان بر [[خلیفه سوم]] [[عیب]] میگرفت<ref>ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۲۱.</ref>. از [[حکیم]] به عنوان [[والی امام علی]]{{ع}}<ref>ابن کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۸.</ref>، [[فرمانده]] [[نیروی نظامی]] [[بصره]] از سوی عثمان بن حنیف<ref>بلاذری، أنساب الأشراف، ج۳، ص۲۶؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ج۷، ص۲۵۹؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۳، ص۸۰.</ref> و کسی که مکران<ref>ناحیهای که از غرب به کرمان و از شمال به سجستان و از جنوب به دریا و از شرق به هند میرسد. ر.ک: یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۱۸۰.</ref> به دست او فتح شده است<ref>یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۱۷۹.</ref>، [[شجاعترین]] افراد [[زمان]] خود<ref>بلاذری، أنساب الأشراف، ج۵، ص۱۳۰.</ref> و از [[شیعیان اهل بیت]]<ref>ابن خلدون، تاریخ، ج۲، ص۱۴۱.</ref> یاد کردهاند.
پس از [[مرگ عثمان]]، هنگامی که [[زبیر]]، [[طلحه]] و [[عایشه]] به بصره آمدند، [[عثمان بن حنیف]] که والی امام علی{{ع}} در بصره بود، [[حکیم]] را همراه هفتصد تن از [[قبایل]] [[عبد القیس]] و [[بکر بن وائل]] برای مقابله با آنان به [[زابوقه]]، در نزدیکی بصره، فرستاد که در این [[نبرد]] (معروف به [[جمل]] اصغر) حکیم به [[شهادت]] رسید و [[قاتل]] او مردی از [[قبیله]] بنی [[حدان]] بود<ref>با اندکی اختلاف، ر.ک: بلاذری، أنساب الأشراف، ج۳، ص۲۷؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۲۱.</ref>.
بر اساس خبری دیگر، [[ابن زبیر]] پس از [[صلح]] عثمان بن حنیف با طلحه و زبیر به عثمان بن حنیف [[خیانت]] کرد و شبانه وارد قصر شد و پس از کشتن چهل تن از [[نگهبانان]]، [[بیتالمال]] را گشود و عثمان بن حنیف را دستگیر و [[شکنجه]] داد. حکیم با هفتصد تن از [[قبیله ربیعه]] به مقابله برخاست و آنان را از [[قصر]] [[دارالاماره]] بیرون راند، اما بر او [[هجوم]] بردند و پای او را قطع شد و سرانجام به دست سحیم<ref>یا ضحیم، ر.ک: طبری، تاریخ، ج۴، ص۴۷۴.</ref> حدانی به [[قتل]] رسید<ref>ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۲۱؛ ابن اثیر، أسد الغابة، ج۲، ص۵۷.</ref> و در بصره به خاک سپرده شد<ref>عسکری، تصحیفات المحدثین، ج۳، ص۱۰۱۸.</ref>.
در برخی منابع از [[حکیم بن جبله]] [[بدگویی]] کردهاند<ref>طبری، تاریخ، ج۴، ص۴۳۵؛ ابن عساکر، تاریخ دمشق، ج۳۹، ص۳۶۰؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۳، ص۴۴۸ و ص۴۹۵.</ref> که به نظر میرسد به سبب شرکت او در کشتن عثمان و از روی [[تعصب]] بیجای برخی [[مورخان]] باشد.<ref>[[قاسم خانجانی|خانجانی، قاسم]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۳ (کتاب)|مقاله «حکیم بن اشرف»، دانشنامه سیره نبوی]] ج۳، ص۱۰۷-۱۰۸.</ref>
از وی اطلاعاتی در دست نیست. تنها مقاتل بن سلیمان[۱]، در تفسیر آیه﴿وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَٰجًۭا وَصِيَّةًۭ لِّأَزْوَٰجِهِم مَّتَـٰعًا إِلَى ٱلْحَوْلِ...﴾[۲] از وی یاد کرده، میگوید: وی به طائف آمد و در مدینه درگذشت در حالی که همسر، فرزندان و پدر و مادرش همراه او بودند؛ چون آیه یاد شده نازل شد رسول خدا(ص) به فرزندان و پدر و مادرش سهم مشخصی عطا کرد و دستور داد تا یک سال از ارثحکیمهزینه همسرش را بپردازند؛ زیرا به همسر او چیزی نداده بود. وی گوید پس از این آیات ارث نازل شد و این حکم را نسخ کرد[۳].
همچنین ابن حجر[۴] در بخش نخست «الاصابه» از وی یاد کرده و به همین خبر مقاتل بن سلیمان اشاره کرده است. مشابه داستان یاد شده با اندکی تغییر برای حکیم بن حارث طائفی نیز نقل شده است[۵].
[۶]
↑«و کسانی از شما که میمیرند و همسرانی به جای مینهند، باید برای همسرانشان هزینه زندگی تا یک سال را وصیّت کنند بیآنکه آنان را (از خانه شوهر) بیرون کنند و اگر آنان خود بیرون روند در آنچه آنها به شایستگی با خویش میکنند بر شما گناهی نیست و خداوند پیروزمندی» سوره بقره، آیه 240.
این مدخل زیرشاخهٔ بحث صحابه است. حکیم بن اشرف از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: حکیم بن اشرف در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد