امامت‌پدیا

عصمت از ترک اولی: تفاوت میان نسخه‌ها

نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳۱ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۲: خط ۲:
| موضوع مرتبط = گستره عصمت
| موضوع مرتبط = گستره عصمت
| عنوان مدخل  =  
| عنوان مدخل  =  
| مداخل مرتبط = [[عصمت از ترک اولی در کلام اسلامی]]
| پرسش مرتبط  = عصمت (پرسش)
| پرسش مرتبط  = عصمت (پرسش)
}}
}}


اولی در لغت به معنای شایسته‌تر است. این واژه اما در اصطلاح متکلمان دارای معانی مختلفی است. عصمت از ترک اولی و ترک مستحبات، شاخه‌ای از بحث عصمت عملی ذیل عنوان گستره عصمت است. مشهور متکلمان امامیه، در این مساله میان پیامبر خاتم(ص) و امامان معصوم(ع) با سایر پیامبران الهی(ع) تفکیک کرده و معتقدند از آنجا که عصمت مقوله‌ای تشکیکی و دارای درجات متعدد است و با توجه به آنکه پیامبر خاتم(ص) و امامان معصوم(ع) از بالاترین درجه عصمت برخوردار بوده‌اند؛ لذا هرگونه ترک مستحبات یا حتی ترک اولی نیز در مورد آن حضرات منتفی است و آنها معصوم از این قسم هستند به خلاف سایر انبیا(ع) که چون بنا به ظرفیت و شأن وجودی هریک، از عالی‌ترین درجات عصمت برخوردار نبودند؛ لذا از ترک اولی یا ترک مستحبات نیز معصوم نبوده‌اند هرچند آنها نیز از ارتکاب انواع معاصی، خطای در دین، اشتباه و فراموشی، معصوم بوده‌اند. این متکلمان آن دسته از آیاتی که به نوعی صدور خطا و اشتباه را به انبیا نسبت می‌دهند، حمل بر ترک اولی کرده و مخل اصل عصمت انبیا نمی‌دانند. پیرامون عصمت انبیا از ترک مستحبات نیز باید گفت این مسأله در منابع [[کلامی]] [[امامیه]] تا [[زمان]] مرحوم [[شیخ مفید]] مطرح نبوده است. به اعتقاد شیخ مفید [[پیامبران]] از ترک غیر عمدی [[مستحبات]]، [[معصوم]] نیستند البته وی، [[پیامبر خاتم]]{{صل}} و [[امامان اهل بیت]]{{ع}} را حتی از ترک [[سهوی]] [[مستحبات]] نیز [[معصوم]] دانسته است. این در حالی است که متکلمان اهل سنت انبیا و حتی پیامبر خاتم را از ترک اولی و ترک عمدی مستحبات معصوم نمی‌دانند.
أولی به معنای شایسته‌تر در اصطلاح [[متکلمان]] دارای معانی مختلفی است. مشهور متکلمان امامیه، در مسأله '''ترک أولی''' میان [[پیامبر خاتم]]{{صل}} و [[امامان معصوم]]{{ع}} با سایر [[پیامبران الهی]]{{ع}} تفکیک قائل شده و معتقدند از آنجا که عصمت دارای درجات متعدد است و با توجه به آنکه پیامبر خاتم{{صل}} و امامان معصوم{{ع}} از بالاترین درجه عصمت برخوردار بوده‌اند؛ لذا هرگونه ترک مستحبات یا حتی ترک أولی نیز در مورد آن حضرات منتفی است و ایشان [[معصوم]] از این قسم هستند، به خلاف سایر [[انبیا]]{{ع}} که چون بنا به ظرفیت و [[شأن]] وجودی هریک، از عالی‌ترین درجات [[عصمت]] برخوردار نبودند؛ لذا از ترک أولی یا ترک مستحبات نیز معصوم نبوده‌اند، هرچند آنها نیز از ارتکاب انواع [[معاصی]]، خطای در [[دین]]، [[اشتباه]] و فراموشی، معصوم بوده‌اند.


== معناشناسی ==
== معناشناسی ==
خط ۱۱: خط ۱۲:
==== معنای لغوی ====
==== معنای لغوی ====
{{اصلی|عصمت در لغت}}
{{اصلی|عصمت در لغت}}
عصمت، واژه‌ای [[عربی]] و از ماده {{عربی|«عَصِمَ يَعْصِمُ»}} است که در لغت سه معنا برای آن ذکر شده؛ یکی: {{عربی|«مَسَکَ»}} به معنای حفظ و نگهداری<ref>راغب اصفهانی این معنا را برای واژه «عَصَمَ» آورده و می‌گوید: {{عربی|العصم: الإمساک و الاعتصام الاستمساک... (وقوله: «وَلَا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوَافِرِ» والعصام ما یعصم به‌ ای یشد و عصمة الأنبیاء حفظه إیاهم}}؛ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات، ص۵۶۹ ـ ۵۷۰ و {{عربی|عصم الله فلاناً من المکروه: ای حفظه و وقاه}}؛ یعنی [[خداوند]] فلانی را از [[مکروه]] حفظ کرده ({{عربی|عصمه}}) یعنی او را حفظ کرد و نگه داشت. المنجد، ص۱۵۰.</ref>، دوم: {{عربی|«مَنَعَ»}} به معنای مانع شدن<ref>ر.ک: فراهیدی، خلیل بن احمد، العین ج ۱ ص۳۱۴؛ فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، قاموس محیط، ج۴، ص۱۵۱؛ الجوهری، اسماعیل بن حمّاد، الصحاح، ج۵، ص۱۹۸۶، ابن منظور، لسان العرب، ج۱۲، ص۴۰۳.</ref> و سوم به معنای وسیله بازداشتن<ref>ابن‌منظور از زجاج نقل می‌کند: {{عربی|أَصْلُ العِصْمَةِ الحبْلُ. و كلُّ ما أَمْسَكَ شَيئاً فقد عَصَمَهُ}}، لسان العرب، ج۱۲، ص۴۰۵. یعنی، لغت عصمت در اصل به معنای طناب و ریسمان وضع شده است، ولی سپس از این معنا توسعه یافته و برای هر چیزی که موجب امساک و [[حفظ]] چیز دیگری شود، به کار می‌رود.</ref>. با این وجود واژه «[[عصمت]]»، به معنای «گرفتن» و «نگهداری» مناسب‌تر از معنای «مانع شدن» است و شاید به همین جهت است که برخی لغویون نیز «اعصم» را به معنای «مَسْک» و «[[اعتصام]]» را به «استمساک» معنا کرده‌اند<ref>ر.ک: راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ص۳۳۶ ـ ۳۳۷.</ref>.<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[عصمت از منظر فریقین (کتاب)|عصمت از منظر فریقین]]، ص۱۴.</ref>
عصمت، واژه‌ای عربی و از ماده {{عربی|«عَصِمَ يَعْصِمُ»}} است که در لغت سه معنا برای آن ذکر شده؛ یکی: {{عربی|«مَسَکَ»}} به معنای [[حفظ]] و نگهداری<ref>راغب اصفهانی این معنا را برای واژه «عَصَمَ» آورده و می‌گوید: {{عربی|العصم: الإمساک و الاعتصام الاستمساک... (وقوله: «وَلَا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوَافِرِ» والعصام ما یعصم به‌ ای یشد و عصمة الأنبیاء حفظه إیاهم}}؛ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات، ص۵۶۹ ـ ۵۷۰ و {{عربی|عصم الله فلاناً من المکروه: ای حفظه و وقاه}}؛ یعنی [[خداوند]] فلانی را از [[مکروه]] حفظ کرده ({{عربی|عصمه}}) یعنی او را حفظ کرد و نگه داشت. المنجد، ص۱۵۰.</ref>، دوم: {{عربی|«مَنَعَ»}} به معنای مانع شدن<ref>ر.ک: فراهیدی، خلیل بن احمد، العین ج ۱ ص۳۱۴؛ فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، قاموس محیط، ج۴، ص۱۵۱؛ الجوهری، اسماعیل بن حمّاد، الصحاح، ج۵، ص۱۹۸۶، ابن منظور، لسان العرب، ج۱۲، ص۴۰۳.</ref> و سوم به معنای وسیله بازداشتن<ref>ابن‌منظور از زجاج نقل می‌کند: {{عربی|أَصْلُ العِصْمَةِ الحبْلُ. و كلُّ ما أَمْسَكَ شَيئاً فقد عَصَمَهُ}}، لسان العرب، ج۱۲، ص۴۰۵. یعنی، لغت عصمت در اصل به معنای طناب و ریسمان وضع شده است، ولی سپس از این معنا توسعه یافته و برای هر چیزی که موجب امساک و [[حفظ]] چیز دیگری شود، به کار می‌رود.</ref>. با این وجود واژه «[[عصمت]]»، به معنای «گرفتن» و «نگهداری» مناسب‌تر از معنای «مانع شدن» است و شاید به همین جهت است که برخی لغویون نیز «اعصم» را به معنای «مَسْک» و «اعتصام» را به «استمساک» معنا کرده‌اند<ref>ر.ک: راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ص۳۳۶ ـ ۳۳۷.</ref>.<ref>[[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[عصمت از منظر فریقین (کتاب)|عصمت از منظر فریقین]]، ص۱۴.</ref>


==== در اصطلاح [[متکلمان]] ====
==== در اصطلاح [[متکلمان]] ====
در [[علم کلام]] دست کم دو معنا برای [[عصمت]] ارائه شده است:
در [[علم کلام]] [[دست]] کم دو معنا برای عصمت ارائه شده است:
#'''عصمت به معنای [[لطف]]''': مرحوم [[شیخ مفید]] نخستین [[متکلم امامیه]] است که به تعریف عصمت پرداخته است. از نظر او عصمت از ناحیه [[خداوند متعال]]، همان [[توفیق]] و لطف او برای حجت‌های اوست و [[اعتصام]] به این عصمت به وسیله [[حجج الهی]] برای [[حفظ دین]] [[خداوند]] از ورود [[گناهان]] و خطاها در آن است<ref>شیخ مفید، تصحیح الاعتقادات الامامیة، ص۱۲۸.</ref>. [[متکلمان امامیه]] به تبع مرحوم مفید قرن‌ها عصمت را به لطف تعریف کرده‌اند و بزرگانی همچون [[سید مرتضی]]، [[شیخ طوسی]]، [[نوبختی]]، [[علی بن یونس نباطی|نباطی]]<ref>علی بن یونس نباطی، الصراط المستقیم، ج۱، ص۵۰.</ref> و مانند آنها در آثار خود آن را به کار برده‌اند.
#'''عصمت به معنای [[لطف]]''': مرحوم [[شیخ مفید]] نخستین متکلم امامیه است که به تعریف عصمت پرداخته است. از نظر او عصمت از ناحیه [[خداوند متعال]]، همان [[توفیق]] و لطف او برای حجت‌های اوست و اعتصام به این عصمت به وسیله [[حجج الهی]] برای [[حفظ دین]] [[خداوند]] از ورود [[گناهان]] و خطاها در آن است<ref>شیخ مفید، تصحیح الاعتقادات الامامیة، ص۱۲۸.</ref>. متکلمان امامیه به تبع مرحوم مفید قرن‌ها عصمت را به لطف تعریف کرده‌اند و بزرگانی همچون [[سید مرتضی]]، [[شیخ طوسی]]، [[نوبختی]]، [[علی بن یونس نباطی|نباطی]]<ref>علی بن یونس نباطی، الصراط المستقیم، ج۱، ص۵۰.</ref> و مانند آنها در آثار خود آن را به کار برده‌اند.
#'''عصمت به معنای ملکه''': پس از آنکه شیخ مفید عصمت را به لطف تعریف کرد و دیگران نیز آن را پذیرفتند، مرحوم [[خواجه نصیرالدین طوسی]] آن را به نقل از [[فلاسفه]]، ملکه نامید و گفت: عصمت ملکه‌ای است که با وجود آن، از صاحبش گناهان صادر نمی‌شود و این بنا بر [[اندیشه]] حکماست<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، تلحیص المحصل، ص۳۶۹؛ عضدالدین ایجی نیز این تعریف را به حکما نسبت می‌دهد. ایجی عضدالدین، شرح المواقف، ج۸، ص۲۸۰ البته مرحوم خواجه در برخی موارد نیز عصمت را به لطف تعریف کرده است. ر.ک: خواجه نصیرالدین طوسی، تلخیص الحصل، ص۵۲۵.</ref>. پس از خواجه برخی از متکلمان معاصر و متأخر از او نیز این تعریف را در کتاب‌های خود ارائه کردند<ref>میثم بن علی بن میثم بحرانی، النجاة فی یوم القیامة، ص۵۵؛ حسن بن یوسف حلی، کشف المراد، ص۴۹۴.</ref>.<ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب، محمد حسین]]، [[عصمت امام (کتاب)|عصمت امام]]، ص۳۴ - ۳۵.</ref>.
#'''عصمت به معنای ملکه''': پس از آنکه شیخ مفید عصمت را به لطف تعریف کرد و دیگران نیز آن را پذیرفتند، مرحوم [[خواجه نصیرالدین طوسی]] آن را به نقل از [[فلاسفه]]، ملکه نامید و گفت: عصمت ملکه‌ای است که با وجود آن، از صاحبش گناهان صادر نمی‌شود و این بنا بر [[اندیشه]] حکماست<ref>خواجه نصیرالدین طوسی، تلحیص المحصل، ص۳۶۹؛ عضدالدین ایجی نیز این تعریف را به حکما نسبت می‌دهد. ایجی عضدالدین، شرح المواقف، ج۸، ص۲۸۰ البته مرحوم خواجه در برخی موارد نیز عصمت را به لطف تعریف کرده است. ر.ک: خواجه نصیرالدین طوسی، تلخیص الحصل، ص۵۲۵.</ref>. پس از خواجه برخی از [[متکلمان]] معاصر و متأخر از او نیز این تعریف را در کتاب‌های خود ارائه کردند<ref>میثم بن علی بن میثم بحرانی، النجاة فی یوم القیامة، ص۵۵؛ حسن بن یوسف حلی، کشف المراد، ص۴۹۴.</ref>.<ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب، محمد حسین]]، [[عصمت امام (کتاب)|عصمت امام]]، ص۳۴ - ۳۵.</ref>


=== [[ترک اولی]] ===
=== [[ترک أولی]] ===
{{جعبه نقل قول| عنوان =| نقل‌قول ={{وسط‌چین}}'''[[عصمت از ترک اولی به چه معناست؟ (پرسش)| عصمت از ترک اولی به چه معناست؟]]'''{{پایان}}
|تاریخ بایگانی| منبع = <small>[[عصمت (پرسش)|(پرسمان عصمت)]]</small>| تراز = راست| عرض = ۱۰۰px| اندازه خط = ۱۳px|رنگ پس‌زمینه=#F8FBF9| گیومه نقل‌قول =| تراز منبع = وسط}}
==== معنای لغوی ====
==== معنای لغوی ====
اولی در لغت از ریشه «ولی» و به معنای «احق: حق‌تر»، «اجدر: شایسته‌تر» و «احری: سزاوارتر»، آمده است. جمله فلانی اولی به فلان چیز است یعنی او سزاوارتر به آن است. <ref>ابن منظور، لسان العرب، بی‌تا، ج15، ص407؛ معجم الوسیط، ذیل «أولی»</ref> پس ترک اولی یعنی انجام ندادن آنچه شایسته‌تر است.  
أولی در لغت از ریشه «ولی» و به معنای «أحق: حق‌تر»، «أجدر: شایسته‌تر» و «أحری: سزاوارتر»، آمده است. جمله فلانی أولی به فلان چیز است یعنی او سزاوارتر به آن است<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱۵، ص۴۰۷؛ معجم الوسیط، ذیل «أولی».</ref>، پس ترک أولی یعنی انجام ندادن آنچه شایسته‌تر است.


==== در اصطلاح [[متکلمان]] ====
==== در اصطلاح متکلمان ====
در معنای این واژه در اصطلاح [[علم کلام]] اختلافاتی میان [[متکلمان اسلامی]] وجود دارد که در مجموع می‌توان آنها را در هشت معنا بیان نمود.
در معنای این واژه در اصطلاح [[علم کلام]] اختلافاتی میان متکلمان اسلامی وجود دارد که در مجموع می‌توان آنها را در هشت معنا بیان نمود.
 
# '''دیدگاه اول:''' [[ترک عمل مستحب]]: عده‌ای چون [[سید مرتضی]] و دیگران معتقدند که ترک أولی یعنی‌: ترک عمل مستحب و مندوب که بر [[انبیاء]] جایز است<ref>سید‌ مرتضی‌، تنزیه الانبیاء ص۱۱۴؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج‏۷، ص۵۵؛ کاشانی، خلاصة المنهج، ج۲، ص۲۳۳؛ جرجانی، جلاء الاذهان، ج۲، ص۲۰۲؛ نیشابوری‌، غرائب القرآن، ج‏۵، ص۳۳۲؛ سبزواری نجفی،الجدید فی تفسیر القرآن، ج‏۶، ص۱۱۱.</ref>.
===== دیدگاه اول: [[ترک عمل مستحب]] =====
# '''دیدگاه دوم:''' فعل [[مکروه]]: علامه‌ مجلسی‌ و عده دیگری معتقدند که ترک أولی عبارت از فعل مکروه است<ref>مجلسی، حق الیقین‌، ص۱۹؛ بحارالانوار، ج۱۱، ص۹۱.</ref>.
عده‌ای چون [[سید مرتضی]] و دیگران معتقدند که [[ترک اولی]] یعنی‌: ترک [[عمل مستحب]] و مندوب، که بر [[انبیاء]] جایز است <ref>سید‌ مرتضی‌، تنزیه الانبیاء ص114؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج‏7، ص55؛ کاشانی، خلاصة المنهج، ج2، ص233؛ جرجانی، جلاء الاذهان، ج2، ص202؛ نیشابوری‌، غرائب القرآن، ج‏5، ص332؛ سبزواری نجفی،الجدید فی تفسیر القرآن، ج‏6، ص111.</ref>.
# '''دیدگاه سوم:''' فعل [[مباح]]: عده‌ای معتقدند که ترک أولی‌ عبارت‌ از فعل مباح است<ref>زحیلی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ج‏۲۸، ص۳۰۶.</ref>.
 
# '''دیدگاه چهارم:''' مخالفت با [[امر تکوینی]] یا تکلیفی: برخی ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ}}<ref>«و [[آدم]] [[نافرمانی]] خدای کرد»، سوره طه، آیه ۱۲۱.</ref>، ترک أولی را مخالفت با امر تکوینی یا تکلیفی [[پروردگار]] دانسته‌اند<ref>گنابادی‌، تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة، ج‏۳، ص۳۸.</ref>.
===== دیدگاه دوم: فعل [[مکروه]] =====
# '''دیدگاه پنجم:''' [[مخالفت]] با امر ارشادی: عده‌ای [[ترک أولی]] را‌ به‌ معنای‌ مخالفت با امر ارشادی می‌دانند<ref>طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ج۱۲، ص۲۸۱.</ref>.
علامه‌ مجلسی‌ و عده دیگری معتقدند که [[ترک اولی]] عبارت از فعل [[مکروه]] است. <ref>[[مجلسی]]،[[ حق]] الیقین‌، بی‌تا‌، ص19؛ همو، [[بحارالانوار]]، 1403قمری، ج11، ص91</ref>.
# '''دیدگاه ششم:''' مخالفت با [[نهی]] ارشادی: عده‌ای معتقدند که ترک أولی همان مخالفت با نهی ارشادی است<ref>طیب، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‏‌۱، ص۵۱۵.</ref>. با این بیان که نهی ارشادی به مثابه [[نصیحت]] و [[موعظه]] است، مخالفت‌ از‌ این‌ نوع نهی مؤاخذه و عقابی ندارد، به هیچ وجه منافی [[عصمت]] نیست، و فقط ـ اگر خلاف‌ آن‌ نهی را عمل کند ـ تأثیرش بر خودِ او خواهد بود؛ مثل نهی طبیب‌ از‌ خوردن‌ برخی از غذاها<ref>سبحانی، الوهابیة فی المیزان، ص۱۳۱.</ref>.
# '''دیدگاه هفتم:''' مخالفت با نهی تنزیهی: عده‌ای ترک أولی را مخالفت با نهی تنزیهی‌ می‌دانند‌<ref>فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، ج‏۳، ص۴۵۳؛ کاشانی‌، منهج الصادقین، ج‏۶، ص۲۷‌.</ref>. نویسندگان‌ شرح‌ المصطلحات الکلامیة می‌گویند: نهی‌ تحریمی آن است که مرتکب آن، مستحقّ ملامت و باز خواست باشد و نهی تنزیهی عبارت است‌ از‌ آنکه مرتکب آن، خود را‌ از‌ مصلحت‌ و فایده‌ای‌ محروم‌ کرده، امّا مستحقّ‌ ملامت‌ نباشد<ref>جمعی از نویسندگان، شرح المصطلحات الکلامیة، ص۳۷۹.</ref>.
# '''دیدگاه هشتم:''' ترک [[افضل]]، ارجح و بهتر: عده‌ای معتقدند ترک أولی عبارت از ترک افضل‌، ارجح‌ و بهتر است.
# '''دیدگاه صحیح:''' بر غالب تعاریف اصطلاحی فوق اشکالاتی وارد است و این تعاریف یا دایره شمولشان ناقص و محدود است یا بر مصداق مورد نظر صدق‌ نمی‌کند؛ چراکه ما به دنبال تعریفی از ترک أولی هستیم که بتواند تمام موارد [[تاریخ]] پیامبران‌ را در برگیرد. با این توضیح می‌گوییم از میان تعاریف فوق دیدگاه نهم بر خلاف هشت دیدگاه دیگر، [[ترک أولی]] را ذیل تقسیم‌بندی‌های پنج گانه [[فقهی]] (یعنی [[واجب]]، [[حرام]]، [[مستحب]]، [[مکروه]]، [[مباح]]) و یا‌ تقسیمات‌ [[اوامر و نواهی]] در [[علم اصول]] مطرح نمی‌کند. ارائه تعریف حول یک موضوع، باید کامل و جامع تمام آن موضوع باشد و [[هدف]] از تعریف را برساند؛ لذا‌ این‌ تعریف از ترک أولی به راحتی و بدون هیچ تکلفی بر تمام مصادیق ترک أولی که در [[قرآن]] آمده است، [[صدق]] می‌کند. بنابراین تنها اخذ و [[گزینش]] تعریف نهم از تعاریف‌ یاد‌ شده، مقبول و پذیرفتنی است<ref>[[محسن احتشامی‌نیا|احتشامی‌نیا، محسن]]، [[امین خوش‌رفتار|خوش‌رفتار، امین]]، [[امام رضا(ع) و ترک أولای انبیاء در قرآن (مقاله)|امام رضا(ع) و ترک أولای انبیاء در قرآن]].</ref>.


===== دیدگاه سوم: فعل [[مباح]] =====
== تفاوت ترک أولی با [[گناه]] ==
عده‌ای معتقدند که ترک اولی‌ عبارت‌ از فعل [[مباح]] است <ref>زحیلی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ج‏28، ص306</ref>.
{{همچنین|گناه}}
در تبیین تفاوت بین گناه و ترک أولی گفته شده است گناه، فعلی است که انجام دادن آن از سوی هر کس که باشد نامطلوب است و مستحق عقاب و [[تنبیه]]؛ اما در ترک أولی، آنچه فرد انجام می‌دهد به خودی خود [[اشتباه]] نیست، بلکه بسته به موقعیت و جایگاه فرد، آن عمل را شایسته نمی‌دانند<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۳، ص۳۲۴.</ref>. برخی گناه را [[مخالفت]] با [[اوامر]] مولوی و ترک أولی را مخالفت با اوامر ارشادی دانسته‌اند<ref>علامه طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۸، ص۲۵۶ و ج۱۴، ص۲۲۲.</ref>.


===== دیدگاه چهارم: [[مخالفت]] با [[امر تکوینی]] یا تکلیفی =====
== نوع فعل [[انبیا]] در ترک أولی ==
برخی ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ}} <ref>«و [[آدم]] [[نافرمانی]] خدای کرد»،سوره طه، آیه 121 </ref> [[ترک اولی]] را [[مخالفت]] با [[امر تکوینی]] یا تکلیفی [[پروردگار]] دانسته‌اند <ref>گنابادی‌، تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة، ج‏3، ص38.</ref>.
 
===== دیدگاه پنجم: مخالفت با [[امر ارشادی]] =====
عده‌ای [[ترک اولی]] را‌ به‌ معنای‌ [[مخالفت]] با [[امر ارشادی]] می‌دانند <ref>طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ج12، ص281.</ref>.
 
===== دیدگاه ششم: مخالفت با [[نهی]] ارشادی =====
عده‌ای معتقدند که ترک اولی همان مخالفت با [[نهی]] ارشادی است <ref>طیب، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‏‌1، ص515</ref>. با این بیان که نهی ارشادی به مثابه [[نصیحت]] و [[موعظه]] است، مخالفت‌ از‌ این‌ نوع نهی [[مؤاخذه]] و عقابی ندارد، به هیچ وجه منافی [[عصمت]] نیست، و فقط – اگر خلاف‌ آن‌ نهی را عمل کند- تأثیرش بر خودِ او خواهد بود؛ مثل نهی طبیب‌ از‌ خوردن‌ برخی غذاها <ref>سبحانی، الوهابیة فی المیزان، 1427ق، ص131.</ref>.
 
===== دیدگاه هفتم: مخالفت با نهی تنزیهی =====
عده‌ای [[ترک اولی]] را [[مخالفت]] با [[نهی]] تنزیهی‌ می‌دانند‌. <ref>فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، 1420ق، ج‏3، ص453؛ کاشانی‌، منهج الصادقین، 1336‌ش، ج‏6، ص27‌</ref> نویسندگان‌ شرح‌ المصطلحات الکلامیة گویند: نهی‌ تحریمی آن است که مرتکب آن، مستحقّ ملامت و باز خواست باشد. و نهی تنزیهی عبارت است‌ از‌ آنکه مرتکب آن، خود را‌ از‌ مصلحت‌ و فایده‌ای‌ محروم‌ کرده، امّا مستحقّ‌ ملامت‌ نباشد <ref>جمعی از نویسندگان، شرح المصطلحات الکلامیة، 1415 ق، ص379.</ref>.
 
===== دیدگاه هشتم: ترک [[افضل]]، ارجح و بهتر =====
عده‌ای معتقدند که [[ترک اولی]] عبارت از ترک افضل‌، ارجح‌ و بهتر می‌باشد. <ref>حقی بروسوی، بی‌ تا‌، ج‏10، ص2؛ شریعتی، 1384ش، ج1، ص217؛ عسکری، 1386ش، ص287.</ref>.
 
===== دیدگاه صحیح =====
بر غالب تعاریف اصطلاحی فوق اشکالاتی وارد است <ref>ر.ک: احتشامی نیا محسن؛ خوشرفتار، امین، مقاله: «امام رضا{{ع}} و ترک أولای انبیاء در قرآن»، نشریه «مطالعات قرآن و حدیث سفینه» زمستان ۱۳۹۲ - شماره 41، ص38-25.</ref> و این تعاریف یا دایره شمولشان ناقص و محدود است یا بر مصداق مورد نظر صدق‌ نمی‌کند؛ چراکه ما به دنبال تعریفی از [[ترک اولی]] هستیم که بتواند تمام موارد [[تاریخ]] پیامبران‌ را در برگیرد. با این توضیح می‌گوییم از میان تعاریف فوق دیدگاه نهم بر خلاف هشت دیدگاه دیگر، ترک اولی را ذیل تقسیم‌بندی‌های پنج گانه [[فقهی]] (یعنی [[واجب]]، [[حرام]]، [[مستحب]]، [[مکروه]]، [[مباح]]) و یا‌ تقسیمات‌ [[اوامر و نواهی]] در [[علم اصول]] مطرح نمی‌کند. ارائه تعریف حول یک موضوع، باید کامل و جامع تمام آن موضوع باشد و [[هدف]] از تعریف را برساند؛ لذا‌ این‌ تعریف از ترک اولی به [[راحتی]] و بدون هیچ تکلفی بر تمام مصادیق ترک اولی که در [[قرآن]] آمده است، [[صدق]] می‌کند. بنابراین تنها اخذ و [[گزینش]] تعریف نهم از تعاریف‌ یاد‌ شده، مقبول و پذیرفتنی است. <ref>احتشامی نیا محسن؛ خوشرفتار، امین، مقاله: «امام رضا{{ع}} و ترک أولای انبیاء در قرآن»، نشریه «مطالعات قرآن و حدیث سفینه» زمستان ۱۳۹۲ - شماره ۴۱</ref>.
 
== نوع فعل [[انبیا]] در ترک اولی ==
[[علامه حلی]] [[افعال]] [[انبیاء]] را به چهار دسته زیر تقسیم نموده و وقوع یا عدم وقوع [[معصیت]] و [[خطا]] را در ذیل‌ هر‌ کدام‌ بررسی کرده است:
[[علامه حلی]] [[افعال]] [[انبیاء]] را به چهار دسته زیر تقسیم نموده و وقوع یا عدم وقوع [[معصیت]] و [[خطا]] را در ذیل‌ هر‌ کدام‌ بررسی کرده است:
# '''[[اعتقاد]] [[دینی]]'''  
# '''[[اعتقاد]] [[دینی]]'''  
#'''افعال‌ دینی‌'''
#'''افعال‌ دینی‌'''
#'''تبلیغ‌ [[احکام]] و نقل شرائع'''  
#'''تبلیغ‌ [[احکام]] و نقل شرائع'''  
#'''افعال روزمره و [[دنیوی]] ایشان''' <ref>حلی، 1386ش، معارج الفهم فی شرح النظم، ص464.</ref>.
#'''افعال روزمره و [[دنیوی]] ایشان'''<ref>حلی، معارج الفهم فی شرح النظم، ص۴۶۴.</ref>.
 
با توجه به این تقسیم، قطعاً در مورد اول و سوم هیچ‌ ترک‌ اولایی‌ از [[انبیا]] صورت نگرفته است؛ زیرا
 
اولاً، در‌ کتب‌ [[تاریخی]] و [[تفسیری]] در موارد ترک اولاهای صادر شده از انبیاء هیچ کدام در مورد [[اعتقادات دینی]] یا تبلیغ‌ دین‌ و احکام‌ آن نبوده است؛ مثلاً ترک‌ اولای [[آدم]] قبل از [[نبوت]] ایشان بوده است و یا ترک اولای [[موسی]] در کشتن قبطی و نیز سایر انبیاء‌ این‌ گونه‌ بوده‌ است؛ لذا [[ترک اولی]] نمی‌تواند ذیل این دو قسم از‌ افعال‌ [[پیامبران]] صورت بگیرد.
 
ثانیاً، صدور هر گونه خطایی در این دو قسم، ترک اولی نخواهد بود‌ بلکه‌ گناه‌ است و منافی با [[عصمت]] می‌‌باشد.


ثالثاً، هر دو مرحله مذکور، از‌ حساسیت‌ فوق‌ العاده‌ای برخوردارند و وقوع هرگونه خطا یا ترک اولی سبب می‌شود که [[مردم]] در حقانیت‌ رسالت‌ آنها‌ تشکیک کنند.
با توجه به این تقسیم، قطعاً در مورد اول و سوم هیچ‌ ترک‌ اولایی‌ از انبیا صورت نگرفته است؛ زیرا:
# اولاً، در‌ کتب‌ [[تاریخی]] و [[تفسیری]] در موارد ترک أولاهای صادر شده از انبیاء هیچ کدام در مورد [[اعتقادات دینی]] یا تبلیغ‌ دین‌ و احکام‌ آن نبوده است؛ مثلاً ترک‌ اولای [[آدم]] قبل از [[نبوت]] ایشان بوده است و یا ترک اولای [[موسی]] در کشتن قبطی و نیز سایر انبیاء‌ این‌ گونه‌ بوده‌ است؛ لذا [[ترک أولی]] نمی‌تواند ذیل این دو قسم از‌ افعال‌ [[پیامبران]] صورت بگیرد.
# ثانیاً، صدور هر گونه خطایی در این دو قسم، ترک أولی نخواهد بود‌ بلکه‌ گناه‌ است و منافی با [[عصمت]].
# ثالثاً، هر دو مرحله مذکور، از‌ حساسیت‌ فوق‌ العاده‌ای برخوردارند و وقوع هرگونه [[خطا]] یا ترک أولی سبب می‌شود که [[مردم]] در حقانیت‌ رسالت‌ آنها‌ تشکیک کنند.


اما در مورد قسم دوم و چهارم باید گفت که در این دو‌ قسم‌ نیز خطا و معصیت نباید صورت گیرد؛ زیرا انبیاء در مرأی و منظر مردم بوده‌ و الگوی‌ عملی‌ مردم هستند؛ لذا خطا و [[اشتباه]] ظاهری در [[اعمال]] [[دنیوی]] و نیز اعمال دینی و نحوه به‌ جا‌ آوردن آنها، در شأنشان نیست و آنها را به سطح مردم عادی تنزل می‌دهد‌، بلکه‌ موجب‌ [[دل]] سرد شدن مردم و [[کناره‌گیری]] آنان از ایشان می‌شود. اما این موارد، ترک اولی‌ می‌تواند‌ باشد؛ زیرا ترک اولی غیر‌ از‌ [[خطا‌]] و معصیت بوده و به معنای ترک عمل [[افضل]]، بهتر و ارجح است.
اما در مورد قسم دوم و چهارم باید گفت که در این دو‌ قسم‌ نیز خطا و [[معصیت]] نباید صورت گیرد؛ زیرا [[انبیاء]] در مرأی و منظر مردم بوده‌ و الگوی‌ عملی‌ مردم هستند؛ لذا خطا و [[اشتباه]] ظاهری در [[اعمال]] [[دنیوی]] و نیز اعمال [[دینی]] و نحوه به‌ جا‌ آوردن آنها، در شأنشان نیست و آنها را به سطح مردم عادی تنزل می‌دهد‌، بلکه‌ موجب‌ دل سرد شدن مردم و کناره‌گیری آنان از ایشان می‌شود. اما این موارد، ترک أولی‌ می‌تواند‌ باشد؛ زیرا ترک أولی غیر‌ از‌ [[خطا]] و معصیت بوده و به معنای ترک [[عمل]] [[افضل]]، بهتر و ارجح است.


به علاوه، حوزه‌ عملکرد‌ این‌ دو قسم از افعال انبیاء خیلی نزدیک به هم است؛ زیرا به‌ عنوان‌ مثال [[قضاوت]][[ داود]] هم می‌تواند ذیل کارهای [[دینی]] ایشان قرار گیرد چون [[پیامبر]] است و یکی از‌ وظایف‌ دینی‌اش رسیدگی به [[اختلافات]] [[مردم]] است و هم می‌تواند جزء کارهای روزمره‌اش باشد‌؛ زیرا‌ او [[حاکم]] است و یکی از کارهای روزانه‌اش‌ رفع‌ نزاع‌ و [[مشکلات]] مردم است.<ref>احتشامی نیا، محسن؛ خوشرفتار، امین؛ امام رضا{{ع}} و ترک أولای انبیاء در قرآن، مطالعات قرآن و حدیث سفینه» زمستان 1392 - شماره 41.</ref>.
به علاوه، حوزۀ عملکرد‌ این‌ دو قسم از [[افعال]] انبیاء خیلی نزدیک به هم است؛ زیرا به‌ عنوان‌ مثال [[قضاوت]] [[داود]] هم می‌تواند ذیل کارهای دینی ایشان قرار گیرد چون [[پیامبر]] است و یکی از‌ وظایف‌ دینی‌اش رسیدگی به [[اختلافات]] مردم است و هم می‌تواند جزء کارهای روزمره‌اش باشد‌؛ زیرا‌ او [[حاکم]] بوده و یکی از کارهای روزانه‌اش‌ رفع‌ نزاع‌ و [[مشکلات]] مردم است<ref> [[محسن احتشامی‌نیا|احتشامی‌نیا، محسن]]، [[امین خوش‌رفتار|خوش‌رفتار، امین]]، [[امام رضا(ع) و ترک أولای انبیاء در قرآن (مقاله)|امام رضا(ع) و ترک أولای انبیاء در قرآن]].</ref>.


== دیدگاه متکلمان ==
== دیدگاه [[متکلمان]] ==
مسأله عصمت از [[ترک مستحبات]] و ترک أولی هر چند با برخی [[روایت‌ها]] قابل [[استنباط]] است، اما در منابع [[کلامی]] [[امامیه]] تا [[زمان]] مرحوم [[شیخ مفید]] مطرح نبوده و ایشان نخستین کسی بود که با اشاره به این مسأله زمینه طرح آن را برای برخی [[متکلمان]] متأخر، فراهم آورد. به [[اعتقاد]] ایشان [[پیامبران]] از ترک غیر عمدی [[مستحبات]]، [[معصوم]] نیستند و لذا ممکن است به طور [[سهوی]]، برخی مستحبات از آنان فوت گردد؛ این در حالی است که وی، [[پیامبر خاتم]]{{صل}} و [[امامان اهل بیت]]{{ع}} را حتی از ترک سهوی مستحبات نیز معصوم می‌داند هر چند بر این باور است که چنین عصمتی عقلا برای آن حضرات [[ضرورت]] ندارد و لذا از منظر وی امکان ترک [[مستحب]] برای متصدی [[منصب نبوت]] و [[امامت]] وجود دارد<ref>مفید، محمدبن محمد بن نعمان، الفصول المختاره، ص۶۲؛ تصحیح الاعتقادات الامامیة، ص۱۲۹.</ref>.


== جمع بندی ==
پس از او مرحوم [[شیخ طوسی]] نیز با [[برگزیدن]] همین نظریه در توجیه ظاهر [[آیات]] بیانگر [[صدور گناه]] و [[ظلم]] از برخی پیامبران{{ع}}، مقصود از [[گناه]] و ظلم را [[ترک أولی]] دانسته است<ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب، محمد حسین]]، [[عصمت امام (کتاب)|عصمت امام]]، ص۳۷۰.</ref>.
مسأله [[عصمت]] از ترک مستحبات و [[ترک اولی]] هر چند با برخی [[روایت‌ها]] قابل [[استنباط]] است اما در منابع [[کلامی]] [[امامیه]] تا [[زمان]] مرحوم [[شیخ مفید]] مطرح نبوده و ایشان نخستین کسی بود که با اشاره به این مسأله زمینه طرح آن را برای برخی [[متکلمان]] متأخر، فراهم آورد. به اعتقاد ایشان [[پیامبران]] از ترک غیر عمدی [[مستحبات]]، [[معصوم]] نیستند و لذا ممکن است به طور سهوی، برخی [[مستحبات]] از آنان فوت گردد؛ این در حالی است که وی، [[پیامبر خاتم]]{{صل}} و [[امامان اهل بیت]]{{ع}} را حتی از ترک [[سهوی]] [[مستحبات]] نیز [[معصوم]] می‌داند هر چند بر این [[باور]] است که چنین عصمتی عقلا برای آن حضرات [[ضرورت]] ندارد و لذا از منظر وی امکان ترک [[مستحب]] برای متصدی [[منصب نبوت]] و [[امامت]] وجود دارد<ref>مفید، محمدبن محمد بن نعمان، الفصول المختاره، ص۶۲؛ همو، تصحیح الاعتقادات الامامیة، ص۱۲۹.</ref>.


پس از او مرحوم [[شیخ طوسی]] نیز با [[برگزیدن]] همین نظریه در توجیه [[ظاهر آیات]] بیانگر [[صدور گناه]] و [[ظلم]] از برخی [[پیامبران]]{{ع}}، مقصود از [[گناه]] و ظلم را ترک اولی دانسته است<ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب، محمد حسین]]، [[عصمت امام (کتاب)|عصمت امام]]، ص۳۷۰.</ref>.
از مجموع آرای متکلمان امامیه در این مسأله می‌توان به این نتیجه دست یافت که مشهور متکلمان، در مسأله عصمت از ترک أولی و [[ترک مستحبات]] میان پیامبر خاتم{{صل}} و [[امامان معصوم]]{{ع}} با سایر [[پیامبران الهی]]{{ع}} تفکیک کرده و معتقدند از آنجا که [[عصمت]] مقوله‌ای تشکیکی و دارای درجات متعدد است و با توجه به آنکه پیامبر خاتم{{صل}} و امامان معصوم{{ع}} از بالاترین درجه عصمت برخوردار بوده‌اند؛ لذا هرگونه ترک مستحبات یا حتی ترک أولی نیز در مورد آن حضرات منتفی است و آنها معصوم از این قسم نیز هستند به خلاف سایر [[انبیا]]{{ع}} که چون بنا به ظرفیت و [[شأن]] وجودی هریک، از عالی‌ترین درجات عصمت برخوردار نبودند؛ لذا از ترک أولی یا ترک مستحبات نیز معصوم نبوده‌اند هرچند آنها نیز از ارتکاب انواع [[معاصی]]، خطای در [[دین]]، [[اشتباه]] و فراموشی، معصوم بوده‌اند<ref>[[محمد هادی فرقانی|فرقانی، محمد هادی]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref>.


با این حال از مجموع آرای [[متکلمان امامیه]] در این مسأله می‌توان به این نتیجه دست یافت که مشهور متکلمان، در مسأله [[عصمت از ترک اولی]] و ترک مستحبات میان پیامبر خاتم{{صل}} و [[امامان معصوم]]{{ع}} با سایر [[پیامبران الهی]]{{ع}} تفکیک کرده و معتقدند از آنجا که عصمت مقوله‌ای تشکیکی و دارای درجات متعدد است و با توجه به آنکه پیامبر خاتم{{صل}} و امامان معصوم{{ع}} از بالاترین درجه عصمت برخوردار بوده‌اند؛ لذا هرگونه ترک مستحبات یا حتی ترک اولی نیز در مورد آن حضرات منتفی است و آنها معصوم از این قسم نیز هستند به خلاف سایر [[انبیا]]{{ع}} که چون بنا به ظرفیت و شأن وجودی هریک، از عالی‌ترین [[درجات عصمت]] برخوردار نبودند؛ لذا از ترک اولی یا ترک مستحبات نیز معصوم نبوده‌اند هرچند آنها نیز از ارتکاب انواع [[معاصی]]، خطای در [[دین]]، [[اشتباه]] و [[فراموشی]]، معصوم بوده‌اند.
== پرسش مستقیم ==
{{پرسش‌های وابسته}}
# [[عصمت از ترک اولی به چه معناست؟ (پرسش)]]
{{پایان پرسش‌های وابسته}}


== منابع ==
== منابع ==
خط ۸۵: خط ۷۳:
# [[پرونده:1379719.jpg|22px]] [[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[عصمت از منظر فریقین (کتاب)|'''عصمت از منظر فریقین''']]
# [[پرونده:1379719.jpg|22px]] [[سید علی حسینی میلانی|حسینی میلانی، سید علی]]، [[عصمت از منظر فریقین (کتاب)|'''عصمت از منظر فریقین''']]
# [[پرونده:1100767.jpg|22px]] [[محمد حسین فاریاب|فاریاب، محمد حسین]]، [[عصمت امام (کتاب)|'''عصمت امام''']]
# [[پرونده:1100767.jpg|22px]] [[محمد حسین فاریاب|فاریاب، محمد حسین]]، [[عصمت امام (کتاب)|'''عصمت امام''']]
# [[پرونده:9030760879.jpg|22px]] [[محسن احتشامی‌نیا|احتشامی‌نیا، محسن]]، [[امین خوش‌رفتار|خوش‌رفتار، امین]]، [[امام رضا(ع) و ترک أولای انبیاء در قرآن (مقاله)|'''امام رضا(ع) و ترک أولای انبیاء در قرآن''']]، نشریه "مطالعات قرآن و حدیث سفینه"، زمستان ۱۳۹۲، ش ۴۱
# [[پرونده:IM010543.jpg|22px]] [[محسن احتشامی‌نیا|احتشامی‌نیا، محسن]]، [[امین خوش‌رفتار|خوش‌رفتار، امین]]، [[امام رضا(ع) و ترک أولای انبیاء در قرآن (مقاله)|'''امام رضا(ع) و ترک أولای انبیاء در قرآن''']]، نشریه "مطالعات قرآن و حدیث سفینه"، زمستان ۱۳۹۲، ش ۴۱
# [[پرونده:73637366332.jpg|22px]] [[محمد هادی فرقانی|فرقانی، محمد هادی]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]]
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}


نسخهٔ کنونی تا ‏۱۲ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۷:۱۷

این مدخل زیرشاخهٔ بحث گستره عصمت است. عصمت از ترک اولی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: عصمت از ترک اولی در کلام اسلامی - پرسش‌های مرتبط

أولی به معنای شایسته‌تر در اصطلاح متکلمان دارای معانی مختلفی است. مشهور متکلمان امامیه، در مسأله ترک أولی میان پیامبر خاتم(ص) و امامان معصوم(ع) با سایر پیامبران الهی(ع) تفکیک قائل شده و معتقدند از آنجا که عصمت دارای درجات متعدد است و با توجه به آنکه پیامبر خاتم(ص) و امامان معصوم(ع) از بالاترین درجه عصمت برخوردار بوده‌اند؛ لذا هرگونه ترک مستحبات یا حتی ترک أولی نیز در مورد آن حضرات منتفی است و ایشان معصوم از این قسم هستند، به خلاف سایر انبیا(ع) که چون بنا به ظرفیت و شأن وجودی هریک، از عالی‌ترین درجات عصمت برخوردار نبودند؛ لذا از ترک أولی یا ترک مستحبات نیز معصوم نبوده‌اند، هرچند آنها نیز از ارتکاب انواع معاصی، خطای در دین، اشتباه و فراموشی، معصوم بوده‌اند.

معناشناسی

عصمت

معنای لغوی

مقالهٔ اصلی: عصمت در لغت

عصمت، واژه‌ای عربی و از ماده «عَصِمَ يَعْصِمُ» است که در لغت سه معنا برای آن ذکر شده؛ یکی: «مَسَکَ» به معنای حفظ و نگهداری[۱]، دوم: «مَنَعَ» به معنای مانع شدن[۲] و سوم به معنای وسیله بازداشتن[۳]. با این وجود واژه «عصمت»، به معنای «گرفتن» و «نگهداری» مناسب‌تر از معنای «مانع شدن» است و شاید به همین جهت است که برخی لغویون نیز «اعصم» را به معنای «مَسْک» و «اعتصام» را به «استمساک» معنا کرده‌اند[۴].[۵]

در اصطلاح متکلمان

در علم کلام دست کم دو معنا برای عصمت ارائه شده است:

  1. عصمت به معنای لطف: مرحوم شیخ مفید نخستین متکلم امامیه است که به تعریف عصمت پرداخته است. از نظر او عصمت از ناحیه خداوند متعال، همان توفیق و لطف او برای حجت‌های اوست و اعتصام به این عصمت به وسیله حجج الهی برای حفظ دین خداوند از ورود گناهان و خطاها در آن است[۶]. متکلمان امامیه به تبع مرحوم مفید قرن‌ها عصمت را به لطف تعریف کرده‌اند و بزرگانی همچون سید مرتضی، شیخ طوسی، نوبختی، نباطی[۷] و مانند آنها در آثار خود آن را به کار برده‌اند.
  2. عصمت به معنای ملکه: پس از آنکه شیخ مفید عصمت را به لطف تعریف کرد و دیگران نیز آن را پذیرفتند، مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی آن را به نقل از فلاسفه، ملکه نامید و گفت: عصمت ملکه‌ای است که با وجود آن، از صاحبش گناهان صادر نمی‌شود و این بنا بر اندیشه حکماست[۸]. پس از خواجه برخی از متکلمان معاصر و متأخر از او نیز این تعریف را در کتاب‌های خود ارائه کردند[۹].[۱۰]

ترک أولی

معنای لغوی

أولی در لغت از ریشه «ولی» و به معنای «أحق: حق‌تر»، «أجدر: شایسته‌تر» و «أحری: سزاوارتر»، آمده است. جمله فلانی أولی به فلان چیز است یعنی او سزاوارتر به آن است[۱۱]، پس ترک أولی یعنی انجام ندادن آنچه شایسته‌تر است.

در اصطلاح متکلمان

در معنای این واژه در اصطلاح علم کلام اختلافاتی میان متکلمان اسلامی وجود دارد که در مجموع می‌توان آنها را در هشت معنا بیان نمود.

  1. دیدگاه اول: ترک عمل مستحب: عده‌ای چون سید مرتضی و دیگران معتقدند که ترک أولی یعنی‌: ترک عمل مستحب و مندوب که بر انبیاء جایز است[۱۲].
  2. دیدگاه دوم: فعل مکروه: علامه‌ مجلسی‌ و عده دیگری معتقدند که ترک أولی عبارت از فعل مکروه است[۱۳].
  3. دیدگاه سوم: فعل مباح: عده‌ای معتقدند که ترک أولی‌ عبارت‌ از فعل مباح است[۱۴].
  4. دیدگاه چهارم: مخالفت با امر تکوینی یا تکلیفی: برخی ذیل آیه ﴿وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ﴾[۱۵]، ترک أولی را مخالفت با امر تکوینی یا تکلیفی پروردگار دانسته‌اند[۱۶].
  5. دیدگاه پنجم: مخالفت با امر ارشادی: عده‌ای ترک أولی را‌ به‌ معنای‌ مخالفت با امر ارشادی می‌دانند[۱۷].
  6. دیدگاه ششم: مخالفت با نهی ارشادی: عده‌ای معتقدند که ترک أولی همان مخالفت با نهی ارشادی است[۱۸]. با این بیان که نهی ارشادی به مثابه نصیحت و موعظه است، مخالفت‌ از‌ این‌ نوع نهی مؤاخذه و عقابی ندارد، به هیچ وجه منافی عصمت نیست، و فقط ـ اگر خلاف‌ آن‌ نهی را عمل کند ـ تأثیرش بر خودِ او خواهد بود؛ مثل نهی طبیب‌ از‌ خوردن‌ برخی از غذاها[۱۹].
  7. دیدگاه هفتم: مخالفت با نهی تنزیهی: عده‌ای ترک أولی را مخالفت با نهی تنزیهی‌ می‌دانند‌[۲۰]. نویسندگان‌ شرح‌ المصطلحات الکلامیة می‌گویند: نهی‌ تحریمی آن است که مرتکب آن، مستحقّ ملامت و باز خواست باشد و نهی تنزیهی عبارت است‌ از‌ آنکه مرتکب آن، خود را‌ از‌ مصلحت‌ و فایده‌ای‌ محروم‌ کرده، امّا مستحقّ‌ ملامت‌ نباشد[۲۱].
  8. دیدگاه هشتم: ترک افضل، ارجح و بهتر: عده‌ای معتقدند ترک أولی عبارت از ترک افضل‌، ارجح‌ و بهتر است.
  9. دیدگاه صحیح: بر غالب تعاریف اصطلاحی فوق اشکالاتی وارد است و این تعاریف یا دایره شمولشان ناقص و محدود است یا بر مصداق مورد نظر صدق‌ نمی‌کند؛ چراکه ما به دنبال تعریفی از ترک أولی هستیم که بتواند تمام موارد تاریخ پیامبران‌ را در برگیرد. با این توضیح می‌گوییم از میان تعاریف فوق دیدگاه نهم بر خلاف هشت دیدگاه دیگر، ترک أولی را ذیل تقسیم‌بندی‌های پنج گانه فقهی (یعنی واجب، حرام، مستحب، مکروه، مباح) و یا‌ تقسیمات‌ اوامر و نواهی در علم اصول مطرح نمی‌کند. ارائه تعریف حول یک موضوع، باید کامل و جامع تمام آن موضوع باشد و هدف از تعریف را برساند؛ لذا‌ این‌ تعریف از ترک أولی به راحتی و بدون هیچ تکلفی بر تمام مصادیق ترک أولی که در قرآن آمده است، صدق می‌کند. بنابراین تنها اخذ و گزینش تعریف نهم از تعاریف‌ یاد‌ شده، مقبول و پذیرفتنی است[۲۲].

تفاوت ترک أولی با گناه

همچنین ببینید: گناه

در تبیین تفاوت بین گناه و ترک أولی گفته شده است گناه، فعلی است که انجام دادن آن از سوی هر کس که باشد نامطلوب است و مستحق عقاب و تنبیه؛ اما در ترک أولی، آنچه فرد انجام می‌دهد به خودی خود اشتباه نیست، بلکه بسته به موقعیت و جایگاه فرد، آن عمل را شایسته نمی‌دانند[۲۳]. برخی گناه را مخالفت با اوامر مولوی و ترک أولی را مخالفت با اوامر ارشادی دانسته‌اند[۲۴].

نوع فعل انبیا در ترک أولی

علامه حلی افعال انبیاء را به چهار دسته زیر تقسیم نموده و وقوع یا عدم وقوع معصیت و خطا را در ذیل‌ هر‌ کدام‌ بررسی کرده است:

  1. اعتقاد دینی
  2. افعال‌ دینی‌
  3. تبلیغ‌ احکام و نقل شرائع
  4. افعال روزمره و دنیوی ایشان[۲۵].

با توجه به این تقسیم، قطعاً در مورد اول و سوم هیچ‌ ترک‌ اولایی‌ از انبیا صورت نگرفته است؛ زیرا:

  1. اولاً، در‌ کتب‌ تاریخی و تفسیری در موارد ترک أولاهای صادر شده از انبیاء هیچ کدام در مورد اعتقادات دینی یا تبلیغ‌ دین‌ و احکام‌ آن نبوده است؛ مثلاً ترک‌ اولای آدم قبل از نبوت ایشان بوده است و یا ترک اولای موسی در کشتن قبطی و نیز سایر انبیاء‌ این‌ گونه‌ بوده‌ است؛ لذا ترک أولی نمی‌تواند ذیل این دو قسم از‌ افعال‌ پیامبران صورت بگیرد.
  2. ثانیاً، صدور هر گونه خطایی در این دو قسم، ترک أولی نخواهد بود‌ بلکه‌ گناه‌ است و منافی با عصمت.
  3. ثالثاً، هر دو مرحله مذکور، از‌ حساسیت‌ فوق‌ العاده‌ای برخوردارند و وقوع هرگونه خطا یا ترک أولی سبب می‌شود که مردم در حقانیت‌ رسالت‌ آنها‌ تشکیک کنند.

اما در مورد قسم دوم و چهارم باید گفت که در این دو‌ قسم‌ نیز خطا و معصیت نباید صورت گیرد؛ زیرا انبیاء در مرأی و منظر مردم بوده‌ و الگوی‌ عملی‌ مردم هستند؛ لذا خطا و اشتباه ظاهری در اعمال دنیوی و نیز اعمال دینی و نحوه به‌ جا‌ آوردن آنها، در شأنشان نیست و آنها را به سطح مردم عادی تنزل می‌دهد‌، بلکه‌ موجب‌ دل سرد شدن مردم و کناره‌گیری آنان از ایشان می‌شود. اما این موارد، ترک أولی‌ می‌تواند‌ باشد؛ زیرا ترک أولی غیر‌ از‌ خطا و معصیت بوده و به معنای ترک عمل افضل، بهتر و ارجح است.

به علاوه، حوزۀ عملکرد‌ این‌ دو قسم از افعال انبیاء خیلی نزدیک به هم است؛ زیرا به‌ عنوان‌ مثال قضاوت داود هم می‌تواند ذیل کارهای دینی ایشان قرار گیرد چون پیامبر است و یکی از‌ وظایف‌ دینی‌اش رسیدگی به اختلافات مردم است و هم می‌تواند جزء کارهای روزمره‌اش باشد‌؛ زیرا‌ او حاکم بوده و یکی از کارهای روزانه‌اش‌ رفع‌ نزاع‌ و مشکلات مردم است[۲۶].

دیدگاه متکلمان

مسأله عصمت از ترک مستحبات و ترک أولی هر چند با برخی روایت‌ها قابل استنباط است، اما در منابع کلامی امامیه تا زمان مرحوم شیخ مفید مطرح نبوده و ایشان نخستین کسی بود که با اشاره به این مسأله زمینه طرح آن را برای برخی متکلمان متأخر، فراهم آورد. به اعتقاد ایشان پیامبران از ترک غیر عمدی مستحبات، معصوم نیستند و لذا ممکن است به طور سهوی، برخی مستحبات از آنان فوت گردد؛ این در حالی است که وی، پیامبر خاتم(ص) و امامان اهل بیت(ع) را حتی از ترک سهوی مستحبات نیز معصوم می‌داند هر چند بر این باور است که چنین عصمتی عقلا برای آن حضرات ضرورت ندارد و لذا از منظر وی امکان ترک مستحب برای متصدی منصب نبوت و امامت وجود دارد[۲۷].

پس از او مرحوم شیخ طوسی نیز با برگزیدن همین نظریه در توجیه ظاهر آیات بیانگر صدور گناه و ظلم از برخی پیامبران(ع)، مقصود از گناه و ظلم را ترک أولی دانسته است[۲۸].

از مجموع آرای متکلمان امامیه در این مسأله می‌توان به این نتیجه دست یافت که مشهور متکلمان، در مسأله عصمت از ترک أولی و ترک مستحبات میان پیامبر خاتم(ص) و امامان معصوم(ع) با سایر پیامبران الهی(ع) تفکیک کرده و معتقدند از آنجا که عصمت مقوله‌ای تشکیکی و دارای درجات متعدد است و با توجه به آنکه پیامبر خاتم(ص) و امامان معصوم(ع) از بالاترین درجه عصمت برخوردار بوده‌اند؛ لذا هرگونه ترک مستحبات یا حتی ترک أولی نیز در مورد آن حضرات منتفی است و آنها معصوم از این قسم نیز هستند به خلاف سایر انبیا(ع) که چون بنا به ظرفیت و شأن وجودی هریک، از عالی‌ترین درجات عصمت برخوردار نبودند؛ لذا از ترک أولی یا ترک مستحبات نیز معصوم نبوده‌اند هرچند آنها نیز از ارتکاب انواع معاصی، خطای در دین، اشتباه و فراموشی، معصوم بوده‌اند[۲۹].

پرسش مستقیم

  1. عصمت از ترک اولی به چه معناست؟ (پرسش)

منابع

  1.   حسینی میلانی، سید علی، عصمت از منظر فریقین
  2.   فاریاب، محمد حسین، عصمت امام
  3.   احتشامی‌نیا، محسن، خوش‌رفتار، امین، امام رضا(ع) و ترک أولای انبیاء در قرآن، نشریه "مطالعات قرآن و حدیث سفینه"، زمستان ۱۳۹۲، ش ۴۱
  4.   فرقانی، محمد هادی، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت

پانویس

  1. ↑ راغب اصفهانی این معنا را برای واژه «عَصَمَ» آورده و می‌گوید: العصم: الإمساک و الاعتصام الاستمساک... (وقوله: «وَلَا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوَافِرِ» والعصام ما یعصم به‌ ای یشد و عصمة الأنبیاء حفظه إیاهم؛ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات، ص۵۶۹ ـ ۵۷۰ و عصم الله فلاناً من المکروه: ای حفظه و وقاه؛ یعنی خداوند فلانی را از مکروه حفظ کرده (عصمه) یعنی او را حفظ کرد و نگه داشت. المنجد، ص۱۵۰.
  2. ↑ ر.ک: فراهیدی، خلیل بن احمد، العین ج ۱ ص۳۱۴؛ فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، قاموس محیط، ج۴، ص۱۵۱؛ الجوهری، اسماعیل بن حمّاد، الصحاح، ج۵، ص۱۹۸۶، ابن منظور، لسان العرب، ج۱۲، ص۴۰۳.
  3. ↑ ابن‌منظور از زجاج نقل می‌کند: أَصْلُ العِصْمَةِ الحبْلُ. و كلُّ ما أَمْسَكَ شَيئاً فقد عَصَمَهُ، لسان العرب، ج۱۲، ص۴۰۵. یعنی، لغت عصمت در اصل به معنای طناب و ریسمان وضع شده است، ولی سپس از این معنا توسعه یافته و برای هر چیزی که موجب امساک و حفظ چیز دیگری شود، به کار می‌رود.
  4. ↑ ر.ک: راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ص۳۳۶ ـ ۳۳۷.
  5. ↑ حسینی میلانی، سید علی، عصمت از منظر فریقین، ص۱۴.
  6. ↑ شیخ مفید، تصحیح الاعتقادات الامامیة، ص۱۲۸.
  7. ↑ علی بن یونس نباطی، الصراط المستقیم، ج۱، ص۵۰.
  8. ↑ خواجه نصیرالدین طوسی، تلحیص المحصل، ص۳۶۹؛ عضدالدین ایجی نیز این تعریف را به حکما نسبت می‌دهد. ایجی عضدالدین، شرح المواقف، ج۸، ص۲۸۰ البته مرحوم خواجه در برخی موارد نیز عصمت را به لطف تعریف کرده است. ر.ک: خواجه نصیرالدین طوسی، تلخیص الحصل، ص۵۲۵.
  9. ↑ میثم بن علی بن میثم بحرانی، النجاة فی یوم القیامة، ص۵۵؛ حسن بن یوسف حلی، کشف المراد، ص۴۹۴.
  10. ↑ فاریاب، محمد حسین، عصمت امام، ص۳۴ - ۳۵.
  11. ↑ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۵، ص۴۰۷؛ معجم الوسیط، ذیل «أولی».
  12. ↑ سید‌ مرتضی‌، تنزیه الانبیاء ص۱۱۴؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج‏۷، ص۵۵؛ کاشانی، خلاصة المنهج، ج۲، ص۲۳۳؛ جرجانی، جلاء الاذهان، ج۲، ص۲۰۲؛ نیشابوری‌، غرائب القرآن، ج‏۵، ص۳۳۲؛ سبزواری نجفی،الجدید فی تفسیر القرآن، ج‏۶، ص۱۱۱.
  13. ↑ مجلسی، حق الیقین‌، ص۱۹؛ بحارالانوار، ج۱۱، ص۹۱.
  14. ↑ زحیلی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ج‏۲۸، ص۳۰۶.
  15. ↑ «و آدم نافرمانی خدای کرد»، سوره طه، آیه ۱۲۱.
  16. ↑ گنابادی‌، تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة، ج‏۳، ص۳۸.
  17. ↑ طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، ج۱۲، ص۲۸۱.
  18. ↑ طیب، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‏‌۱، ص۵۱۵.
  19. ↑ سبحانی، الوهابیة فی المیزان، ص۱۳۱.
  20. ↑ فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، ج‏۳، ص۴۵۳؛ کاشانی‌، منهج الصادقین، ج‏۶، ص۲۷‌.
  21. ↑ جمعی از نویسندگان، شرح المصطلحات الکلامیة، ص۳۷۹.
  22. ↑ احتشامی‌نیا، محسن، خوش‌رفتار، امین، امام رضا(ع) و ترک أولای انبیاء در قرآن.
  23. ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۳، ص۳۲۴.
  24. ↑ علامه طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۸، ص۲۵۶ و ج۱۴، ص۲۲۲.
  25. ↑ حلی، معارج الفهم فی شرح النظم، ص۴۶۴.
  26. ↑ احتشامی‌نیا، محسن، خوش‌رفتار، امین، امام رضا(ع) و ترک أولای انبیاء در قرآن.
  27. ↑ مفید، محمدبن محمد بن نعمان، الفصول المختاره، ص۶۲؛ تصحیح الاعتقادات الامامیة، ص۱۲۹.
  28. ↑ فاریاب، محمد حسین، عصمت امام، ص۳۷۰.
  29. ↑ فرقانی، محمد هادی، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=عصمت_از_ترک_اولی&oldid=1312757»