محاسبه در اخلاق اسلامی: تفاوت میان نسخهها
جز (جایگزینی متن - 'اخلاق الاهی، ج۱' به 'اخلاق الاهی، ج۱') |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۱۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | |||
| موضوع مرتبط = محاسبه | |||
| عنوان مدخل = محاسبه | |||
| مداخل مرتبط = [[محاسبه در اخلاق اسلامی]] - [[محاسبه در معارف و سیره علوی]] - [[محاسبه در فقه سیاسی]] | |||
| پرسش مرتبط = | |||
}} | |||
== مقدمه == | |||
پس از [[مراقبت]] در طول روز، وقت [[محاسبه]] فرا میرسد. [[انسان]] همانگونه که صبحگاهان [[نیازمند]] فرصتی است تا [[راستی]] و درستکاری را به خویش سفارش کند، شامگاهان نیز مجال میخواهد که کارهای روزانهاش را حسابرسی کند، تا اگر در طول روز شرط [[بندگی]] به جا آورده و از حدود [[جان]] خویش [[مراقبت]] کرده، [[خدا]] را شکد کنند و اگر دچار [[سستی]] و [[قصور]] شده و [[شیطان]] به [[جان]] او دستاندازی کرده، گناهی مرتکب شده، واجبی را ترک کرده یا در حین عمل از تکلیفی کاسته است با [[توبه]] و [[استغفار]] آن را جبران کند. [[رسول خدا]] میفرماید: "بر [[انسان]] عاقلی که [[اختیار]] خود را دارد و تحت [[سلطه]] دیگری نیست، لام است اوقات خویش را تقسیم کند. بخشی را به [[مناجات]] با [[پروردگار]] اختصاص دهد، در بخش دیگر نفس خود را حسابرسی کند"<ref>{{متن حدیث|عَلَى اَلْعَاقِلِ مَا لَمْ يَكُنْ مَغْلُوباً أَنْ تَكُونَ لَهُ سَاعَاتٌ سَاعَةٌ يُنَاجِي فِيهَا رَبَّهُ وَ سَاعَةٌ يُحَاسِبُ فِيهَا نَفْسَهُ}}؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۳۷۸؛ سیوطی، الدر المنثور، ج۴، ص۱۸۹.</ref>. | |||
: | |||
[[محاسبه]] نفس، [[سنت]] [[پیشوایان دین]] است. [[امام کاظم]] {{ع}} فرمود: "از ما نیست کسی که هر روز خود را [[محاسبه]] نکند تا اگر عملی [[نیک]] انجام داده، از [[خدا]] زیادت بخواهد و اگر عملی بد مرتکب شده، طلب [[بخشش]] کرده، [[توبه]] نماید"<ref>{{متن حدیث|لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُحَاسِبْ نَفْسَهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَإِنْ عَمِلَ حَسَناً اِسْتَزَادَ اَللَّهَ وَ إِنْ عَمِلَ سَيِّئاً اِسْتَغْفَرَ اَللَّهَ مِنْهُ وَ تَابَ إِلَيْهِ}}؛ محمد بن یعقوب کلینی، کافی، ج۲، ص۴۵۳؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۹۵.</ref>. | |||
فایده این [[محاسبه]] این است که [[انسان]] از کمبودها و زیانهای خود باخبر میشود و در [[دنیا]] به فایده این [[محاسبه]] این است که [[انسان]] از کمبودها و زیانهای خود باخبر میشود و در [[دنیا]] به جبران آنها میپردازد تا حساب [[روز قیامت]] بر او آسان شود. این نتیجه در صورتی به دست میآید که در [[حسابرسی]] نفس، دقیق و هوشیار باشیم؛ چون نفس سخت مکار است، اندکی [[مسامحه]] کافی است که او بتواند حقایق را برعکس نشان دهد، بر [[باطل]] [[لباس]] [[حق]] بپوشد و [[حق]] را [[باطل]] جلوه دهد و تمامی زحمتها و تلاشها را به هدر دهد. [[امام صادق]] {{ع}} فرمود: "نفس خود را [[حسابرسی]] کنید، پیش از آنکه به خاطر آن شما را [[حسابرسی]] کنند، زیرا [[قیامت]] پنجاه ایستگاه دارد که هر یک هزار سال طول میکشد"<ref>{{متن حدیث|فَحَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا عَلَيْهَا فَإِنَّ لِلْقِيَامَةِ خَمْسِينَ مَوْقِفاً كُلُّ مَوْقِفٍ مِقْدَارُهُ أَلْفُ سَنَةٍ ثُمَّ تَلاَ «فِي يَوْمٍ كٰانَ مِقْدٰارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ}}؛ محمد بن یعقوب کلینی، کافی، ج۸، ص۱۴۳.</ref>. | |||
== | بنابراین باید درباره هر سخنی که در طول روز گفته شده، از نفس جواب صحیح خواست، سپس درباره نگاهها، خطورات [[ذهنی]] و [[افکار]] پرسید. یا از نشست و برخاست و خورد و خوابش و حتی از سکوتش سؤال کرد که چرا [[سکوت]] کرده و از سکونش که چرا حرکتی نکرده، [[مهرورزی]]هاو و کینهتوزیها، دادودهش و منع وبخل، خرید و فروش و هر معامله که در طول روز انجام گرفته، همه را باید [[حسابرسی]] کرد. تا معلوم شود در هر باب چه مقدار از [[وظیفه]] خویش را به جا آورده و چه مقدار بر عهده او باقی است. وقتی حساب پایان گرفت باید آنچه را به خوبی انجام گرفته، پذیرفت و بقیه را به حساب [[قصور]] و [[تقصیر]] نفس [[ثبت]] کرد<ref>[[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)|اخلاق الاهی، ج۱]]، ص۱۵۴-۱۵۵.</ref>. | ||
{{ | |||
«[[مراقبه]]»<ref>هر چند در دو کتاب اوصاف الاشراف و مراحل اخلاق در قرآن، مراقبه و محاسبه، از لحاظ ترتیب، پیش از مرحله تقوا آمده و ما نیز از همین الگو تبعیت کردهایم، در کتاب شرح المنظومه بعد از تقوا ذکر شده است و این نکتهای است قابل تأمل.</ref> آن است که [[انسان]]، رقیب احوال و [[افعال]] خویش باشد و رقیب، کسی را گویند که رقبه (= گردن) میکشد تا اوضاع [[نفسانی]] خویش را زیر نظر داشته باشد<ref>جوادی آملی، عبدالله، مراحل اخلاق در قرآن، ص۱۹۵.</ref>. «[[محاسبه]]» آن است که انسان، [[طاعات]] و [[معاصی]] خود را برشمارد تا بداند که کدام بیشتر است؛ اگر معاصی از طاعات بیشتر است، جبران کند و اگر کمتر است، آن را با [[نعمتهای الهی]] مقایسه کند تا کوچکی و ناچیزیاش را دریابد<ref>اوصاف الاشراف، ص۲۷؛ سبزواری، ملاهادی، شرح المنظومه، ص۳۵۵ - ۳۵۶؛ معراج السعاده، ص۶۹۴.</ref>. علمای [[اخلاق]] بر این باورند که چون نفس اماره انسان، [[مطیع]] [[عقل]] عملیاش شود و دیگر امر به [[سوء]] نکند، او فراغتی برای مراقبه و محاسبه پیدا میکند<ref>جوادی آملی، عبدالله، مراحل اخلاق در قرآن، ص۱۹۵.</ref>.<ref>[[سعید بهشتی|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۴]]، ص ۲۱۳.</ref> | |||
== منابع == | |||
{{منابع}} | |||
# [[پرونده:1100246.jpg|22px]] [[مجتبی تهرانی|تهرانی، مجتبی]]، [[اخلاق الاهی ج۱ (کتاب)|'''اخلاق الاهی ج۱''']] | |||
# [[پرونده:1368102.jpg|22px]] [[سعید بهشتی|بهشتی، سعید]]، [[تربیت عقلانی (مقاله)| مقاله «تربیت عقلانی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۴''']] | |||
{{پایان منابع}} | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
[[رده: | [[رده:محاسبه]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۵۲
این مدخل زیرشاخهٔ بحث محاسبه است. محاسبه از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: محاسبه در اخلاق اسلامی - محاسبه در معارف و سیره علوی - محاسبه در فقه سیاسی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
پس از مراقبت در طول روز، وقت محاسبه فرا میرسد. انسان همانگونه که صبحگاهان نیازمند فرصتی است تا راستی و درستکاری را به خویش سفارش کند، شامگاهان نیز مجال میخواهد که کارهای روزانهاش را حسابرسی کند، تا اگر در طول روز شرط بندگی به جا آورده و از حدود جان خویش مراقبت کرده، خدا را شکد کنند و اگر دچار سستی و قصور شده و شیطان به جان او دستاندازی کرده، گناهی مرتکب شده، واجبی را ترک کرده یا در حین عمل از تکلیفی کاسته است با توبه و استغفار آن را جبران کند. رسول خدا میفرماید: "بر انسان عاقلی که اختیار خود را دارد و تحت سلطه دیگری نیست، لام است اوقات خویش را تقسیم کند. بخشی را به مناجات با پروردگار اختصاص دهد، در بخش دیگر نفس خود را حسابرسی کند"[۱].
محاسبه نفس، سنت پیشوایان دین است. امام کاظم (ع) فرمود: "از ما نیست کسی که هر روز خود را محاسبه نکند تا اگر عملی نیک انجام داده، از خدا زیادت بخواهد و اگر عملی بد مرتکب شده، طلب بخشش کرده، توبه نماید"[۲].
فایده این محاسبه این است که انسان از کمبودها و زیانهای خود باخبر میشود و در دنیا به فایده این محاسبه این است که انسان از کمبودها و زیانهای خود باخبر میشود و در دنیا به جبران آنها میپردازد تا حساب روز قیامت بر او آسان شود. این نتیجه در صورتی به دست میآید که در حسابرسی نفس، دقیق و هوشیار باشیم؛ چون نفس سخت مکار است، اندکی مسامحه کافی است که او بتواند حقایق را برعکس نشان دهد، بر باطل لباس حق بپوشد و حق را باطل جلوه دهد و تمامی زحمتها و تلاشها را به هدر دهد. امام صادق (ع) فرمود: "نفس خود را حسابرسی کنید، پیش از آنکه به خاطر آن شما را حسابرسی کنند، زیرا قیامت پنجاه ایستگاه دارد که هر یک هزار سال طول میکشد"[۳].
بنابراین باید درباره هر سخنی که در طول روز گفته شده، از نفس جواب صحیح خواست، سپس درباره نگاهها، خطورات ذهنی و افکار پرسید. یا از نشست و برخاست و خورد و خوابش و حتی از سکوتش سؤال کرد که چرا سکوت کرده و از سکونش که چرا حرکتی نکرده، مهرورزیهاو و کینهتوزیها، دادودهش و منع وبخل، خرید و فروش و هر معامله که در طول روز انجام گرفته، همه را باید حسابرسی کرد. تا معلوم شود در هر باب چه مقدار از وظیفه خویش را به جا آورده و چه مقدار بر عهده او باقی است. وقتی حساب پایان گرفت باید آنچه را به خوبی انجام گرفته، پذیرفت و بقیه را به حساب قصور و تقصیر نفس ثبت کرد[۴].
«مراقبه»[۵] آن است که انسان، رقیب احوال و افعال خویش باشد و رقیب، کسی را گویند که رقبه (= گردن) میکشد تا اوضاع نفسانی خویش را زیر نظر داشته باشد[۶]. «محاسبه» آن است که انسان، طاعات و معاصی خود را برشمارد تا بداند که کدام بیشتر است؛ اگر معاصی از طاعات بیشتر است، جبران کند و اگر کمتر است، آن را با نعمتهای الهی مقایسه کند تا کوچکی و ناچیزیاش را دریابد[۷]. علمای اخلاق بر این باورند که چون نفس اماره انسان، مطیع عقل عملیاش شود و دیگر امر به سوء نکند، او فراغتی برای مراقبه و محاسبه پیدا میکند[۸].[۹]
منابع
پانویس
- ↑ «عَلَى اَلْعَاقِلِ مَا لَمْ يَكُنْ مَغْلُوباً أَنْ تَكُونَ لَهُ سَاعَاتٌ سَاعَةٌ يُنَاجِي فِيهَا رَبَّهُ وَ سَاعَةٌ يُحَاسِبُ فِيهَا نَفْسَهُ»؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۳۷۸؛ سیوطی، الدر المنثور، ج۴، ص۱۸۹.
- ↑ «لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُحَاسِبْ نَفْسَهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ فَإِنْ عَمِلَ حَسَناً اِسْتَزَادَ اَللَّهَ وَ إِنْ عَمِلَ سَيِّئاً اِسْتَغْفَرَ اَللَّهَ مِنْهُ وَ تَابَ إِلَيْهِ»؛ محمد بن یعقوب کلینی، کافی، ج۲، ص۴۵۳؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۹۵.
- ↑ «فَحَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا عَلَيْهَا فَإِنَّ لِلْقِيَامَةِ خَمْسِينَ مَوْقِفاً كُلُّ مَوْقِفٍ مِقْدَارُهُ أَلْفُ سَنَةٍ ثُمَّ تَلاَ «فِي يَوْمٍ كٰانَ مِقْدٰارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ»؛ محمد بن یعقوب کلینی، کافی، ج۸، ص۱۴۳.
- ↑ تهرانی، مجتبی، اخلاق الاهی، ج۱، ص۱۵۴-۱۵۵.
- ↑ هر چند در دو کتاب اوصاف الاشراف و مراحل اخلاق در قرآن، مراقبه و محاسبه، از لحاظ ترتیب، پیش از مرحله تقوا آمده و ما نیز از همین الگو تبعیت کردهایم، در کتاب شرح المنظومه بعد از تقوا ذکر شده است و این نکتهای است قابل تأمل.
- ↑ جوادی آملی، عبدالله، مراحل اخلاق در قرآن، ص۱۹۵.
- ↑ اوصاف الاشراف، ص۲۷؛ سبزواری، ملاهادی، شرح المنظومه، ص۳۵۵ - ۳۵۶؛ معراج السعاده، ص۶۹۴.
- ↑ جوادی آملی، عبدالله، مراحل اخلاق در قرآن، ص۱۹۵.
- ↑ بهشتی، سعید، مقاله «تربیت عقلانی»، دانشنامه امام علی ج۴، ص ۲۱۳.