دعا در لغت: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۹ دسامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۸:۱۵

دعا در لغت به معنای خواندن و حاجت خواستن است.

مقدمه

«دعا» از ریشه "د ـ ع ـ و" در لغت به معنای «خواندن»^[۱]، «درخواست انجام دادن کار»^[۲] و «حاجت خواستن»^[۳] است. گفته‌اند اصل آن «دعاو» بوده و به دلیل قرار گرفتن واو پس از الف، بر اساس قواعد اعلال تبدیل به همزه شده است^[۴].

جوهری آن را از ماده «دعوت» به معنای «فراخواندن به غذا» دانسته است^[۵]. راغب معتقد است «دعاء» مانند «نداء» (آواز دادن) است، با این تفاوت که ندا با الفاظی همچون «یا» و «أیا» و نظایر آنها ادا شده و مخاطبی به آن ضمیمه نمی‌شود، در حالی که «دعا» در جایی به کار می‌رود که نام مخاطب برده شود، هرچند ممکن است این دو واژه به جای یکدیگر نیز به کار روند^[۶]. ابوهلال عسکری ضمن تعریف دعا به «خواندن»، در تفاوت میان آن و ندا گفته است: «دعا می‌تواند با صدای بلند یا کوتاه باشد، اما ندا خواندن با آواز بلند است»^[۷]. او همچنین درباره تفاوت میان دعا و «مسئلت» (درخواست) بر این باور است که مسئلت هماره با نوعی خضوع همراه است و مخاطب آن دارای مقامی برتر است، اما دعا اگر متوجه خداوند باشد، با کرنش همراه است، و اگر مخاطب آن با دعا کننده برابر باشد، با کرنش همراه نیست^[۸].^[۹]

در معاشناسی دعا همچنین گفته شده است: به معنای خواستن چیزی با صدا و کلام برای توجه دادن مدعوّ به سوی خود^[۱۰] یا کسی دیگر^[۱۱] است. کمک خواستن^[۱۲]، درخواست^[۱۳]، ترغیب و تشویق کردن^[۱۴]، استغاثه و تضرع^[۱۵] از دیگر معانی دعا است^[۱۶].

منابع

پانویس

↑ فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج۲، ص۲۲۲؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۸.
↑ عسکری. ابوهلال، الفروق اللغویه، ص۵۳۴.
↑ دهخدا، علی اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ج۷، ص۹۶۰۲.
↑ حاشیة الصحاح، ج۶، ص۲۳۳۷؛ لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۸.
↑ جوهری، اسماعیل، الصحاح، ج۶، ص۲۳۳۷.
↑ اصفهانی، راغب، مفردات الفاظ القرآن، ص۱۷۰.
↑ الفروق اللغویه، ص۵۳۴.
↑ الفروق اللغویه، ص۴۹۵.
↑ نصیری، علی، مقاله «دعا»، دانشنامه امام علی ج۴، ص ۳۱۸.
↑ معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۲۷۹، "دعو"؛ المصباح، فیومی، ص۱۹۴، "دعا"؛ التحقيق، ج ۳، ص ۲۰۵، "دعو".
↑ لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۷، "دعو".
↑ وجوه قرآن، ص۹۹؛ قاموس قرآن، ج ۲، ص ۳۴۴، "دعو".
↑ مفردات، ص۳۱۵؛ لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۷؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص ۱۳۸، "دعا".
↑ مفردات، ص ۳۱۵؛ المصباح، فیومی، ص ۱۹۴، "دعا".
↑ لسان العرب، ج ۱۴، ص ۲۵۷، "دعو"؛ لغت‌نامه، ج ۷، ص ۹۶۰۲، "دعا".
↑ سحرخوان، محمد و یوسف‌زاده، حسین علی، دعا، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۳؛ میرزاپور، محسن، مقاله «دعا»، دانشنامه امام خمینی ج۵، ص۳۹۵ ـ ۴۰۳.

[1] فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج۲، ص۲۲۲؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۸.

[2] عسکری. ابوهلال، الفروق اللغویه، ص۵۳۴.

[3] دهخدا، علی اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ج۷، ص۹۶۰۲.

[4] حاشیة الصحاح، ج۶، ص۲۳۳۷؛ لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۸.

[5] جوهری، اسماعیل، الصحاح، ج۶، ص۲۳۳۷.

[6] اصفهانی، راغب، مفردات الفاظ القرآن، ص۱۷۰.

[7] الفروق اللغویه، ص۵۳۴.

[8] الفروق اللغویه، ص۴۹۵.

[9] نصیری، علی، مقاله «دعا»، دانشنامه امام علی ج۴، ص ۳۱۸.

[10] معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۲۷۹، "دعو"؛ المصباح، فیومی، ص۱۹۴، "دعا"؛ التحقيق، ج ۳، ص ۲۰۵، "دعو".

[11] لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۷، "دعو".

[12] وجوه قرآن، ص۹۹؛ قاموس قرآن، ج ۲، ص ۳۴۴، "دعو".

[13] مفردات، ص۳۱۵؛ لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۷؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص ۱۳۸، "دعا".

[14] مفردات، ص ۳۱۵؛ المصباح، فیومی، ص ۱۹۴، "دعا".

[15] لسان العرب، ج ۱۴، ص ۲۵۷، "دعو"؛ لغت‌نامه، ج ۷، ص ۹۶۰۲، "دعا".

[16] سحرخوان، محمد و یوسف‌زاده، حسین علی، دعا، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۳؛ میرزاپور، محسن، مقاله «دعا»، دانشنامه امام خمینی ج۵، ص۳۹۵ ـ ۴۰۳.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-{{سیره معصوم}}
+{{مدخل مرتبط
-<div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث '''[[دعا]]''' است. "'''[[دعا]]'''" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>
+| موضوع مرتبط = دعا
-<div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[دعا در لغت]] - [[دعا در قرآن]] - [[دعا در حدیث]] - [[دعا در اخلاق اسلامی]] - [[حق دعا]] - [[دعا در معارف دعا و زیارات]] - [[دعا در معارف و سیره علوی]] - [[دعا در معارف و سیره سجادی]] - [[دعا در معارف و سیره حسینی]] - [[دعا در معارف و سیره نبوی]]</div>
+| عنوان مدخل  = دعا
+| مداخل مرتبط = [[دعا در لغت]] - [[دعا در قرآن]] - [[دعا در حدیث]] - [[دعا در اخلاق اسلامی]] - [[دعا در معارف دعا و زیارات]] - [[دعا در تربیت اسلامی]] - [[دعا در معارف و سیره نبوی]] - [[دعا در معارف و سیره علوی]] - [[دعا در معارف و سیره حسینی]] - [[دعا در معارف و سیره سجادی]] - [[دعا در معارف و سیره امام کاظم]] - [[دعا در معارف و سیره امام جواد]] - [[دعا در معارف مهدویت]] - [[دعا در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]
+| پرسش مرتبط  =
+}}
-'''[[دعا]]''' در لغت به معنای خواندن و حاجت خواستن و در اصطلاح به معنای روی آوردن به [[خدا]] و درخواست از او با حالت [[خضوع]]، [[تضرع]] است.
+'''[[دعا]]''' در لغت به معنای خواندن و حاجت خواستن است.
-==معناشناسی==
+== مقدمه ==
-===معنای لغوی===
+«[[دعا]]» از ریشه "د ـ ع ـ و" در لغت به معنای «خواندن»<ref>فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج۲، ص۲۲۲؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۸.</ref>، «درخواست انجام دادن [[کار]]»<ref> عسکری. ابوهلال، الفروق اللغویه، ص۵۳۴.</ref> و «حاجت خواستن»<ref>دهخدا، علی اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ج۷، ص۹۶۰۲.</ref> است. گفته‌اند اصل آن «دعاو» بوده و به [[دلیل]] قرار گرفتن واو پس از الف، بر اساس قواعد اعلال تبدیل به همزه شده است<ref>حاشیة الصحاح، ج۶، ص۲۳۳۷؛ لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۸.</ref>.
-«[[دعا]]» در لغت به معنای «[[خواندن]]»<ref>فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج۲، ص۲۲۲؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۸.</ref>، «درخواست انجام دادن [[کار]]»<ref> عسکری. ابوهلال، الفروق اللغویه، ص۵۳۴.</ref> و «[[حاجت خواستن]]»<ref>دهخدا، علی اکبر، لغت‌نامه دهخدا، ج۷، ص۹۶۰۲.</ref> است. گفته‌اند اصل آن «دعاو» بوده و به [[دلیل]] قرار گرفتن واو پس از الف، بر اساس [[قواعد]] اعلال تبدیل به همزه شده است<ref>حاشیة الصحاح، ج۶، ص۲۳۳۷؛ لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۸.</ref>.
-جوهری آن را از ماده «[[دعوت]]» به معنای «فراخواندن به [[غذا]]» دانسته است<ref>جوهری، اسماعیل، الصحاح، ج۶، ص۲۳۳۷.</ref>. راغب [[معتقد]] است «[[دعاء]]» مانند «نداء» (آواز دادن) است، با این تفاوت که ندا با الفاظی همچون «یا» و «أیا» و نظایر آنها ادا شده و مخاطبی به آن ضمیمه نمی‌شود، در حالی که «دعا» در جایی به کار می‌رود که نام مخاطب برده شود، هرچند ممکن است این دو واژه به جای یکدیگر نیز به کار روند<ref> اصفهانی، راغب، مفردات الفاظ القرآن، ص۱۷۰.</ref>. ابوهلال [[عسکری]] ضمن تعریف دعا به «خواندن»، در تفاوت میان آن و ندا گفته است: «دعا می‌تواند با صدای بلند یا کوتاه باشد، اما ندا خواندن با آواز بلند است»<ref>الفروق اللغویه، ص۵۳۴.</ref>. او همچنین درباره تفاوت میان دعا و «مسئلت» (درخواست) بر این [[باور]] است که مسئلت هماره با نوعی [[خضوع]] همراه است و مخاطب آن دارای مقامی [[برتر]] است، اما دعا اگر متوجه [[خداوند]] باشد، با [[کرنش]] همراه است، و اگر مخاطب آن با [[دعا کننده]] برابر باشد، با کرنش همراه نیست<ref>الفروق اللغویه، ص۴۹۵.</ref>.
+جوهری آن را از ماده «[[دعوت]]» به معنای «فراخواندن به غذا» دانسته است<ref>جوهری، اسماعیل، الصحاح، ج۶، ص۲۳۳۷.</ref>. راغب [[معتقد]] است «[[دعاء]]» مانند «نداء» (آواز دادن) است، با این تفاوت که ندا با الفاظی همچون «یا» و «أیا» و نظایر آنها ادا شده و مخاطبی به آن ضمیمه نمی‌شود، در حالی که «دعا» در جایی به کار می‌رود که نام مخاطب برده شود، هرچند ممکن است این دو واژه به جای یکدیگر نیز به کار روند<ref> اصفهانی، راغب، مفردات الفاظ القرآن، ص۱۷۰.</ref>. ابوهلال [[عسکری]] ضمن تعریف دعا به «خواندن»، در تفاوت میان آن و ندا گفته است: «دعا می‌تواند با صدای بلند یا کوتاه باشد، اما ندا خواندن با آواز بلند است»<ref>الفروق اللغویه، ص۵۳۴.</ref>. او همچنین درباره تفاوت میان دعا و «مسئلت» (درخواست) بر این [[باور]] است که مسئلت هماره با نوعی [[خضوع]] همراه است و مخاطب آن دارای مقامی [[برتر]] است، اما دعا اگر متوجه [[خداوند]] باشد، با کرنش همراه است، و اگر مخاطب آن با [[دعا کننده]] برابر باشد، با کرنش همراه نیست<ref>الفروق اللغویه، ص۴۹۵.</ref>.<ref>[[علی نصیری|نصیری، علی]]، [[دعا - نصیری (مقاله)| مقاله «دعا»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)| دانشنامه امام علی ج۴]]، ص ۳۱۸.</ref>
-در معاشناسی دعا همچنین گفته شده است: [[دعا]] از ریشه "د ـ ع ـ و" به معنای خواستن چیزی با صدا و [[کلام]] برای توجه دادن مدعوّ به سوی خود<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۲۷۹، "دعو"؛ المصباح، فیومی، ص۱۹۴، "دعا"؛ التحقيق، ج ۳، ص ۲۰۵، "دعو".</ref> یا کسی دیگر<ref>لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۷، "دعو".</ref> است. [[کمک]] خواستن<ref>وجوه قرآن، ص۹۹؛ قاموس قرآن، ج ۲، ص ۳۴۴، "دعو".</ref>، درخواست<ref>مفردات، ص۳۱۵؛ لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۷؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص ۱۳۸، "دعا".</ref>، [[ترغیب]] و [[تشویق]] کردن<ref>مفردات، ص ۳۱۵؛ المصباح، فیومی، ص ۱۹۴، "دعا".</ref>، [[استغاثه]] و [[تضرع]]<ref>لسان العرب، ج ۱۴، ص ۲۵۷، "دعو"؛ لغت‌نامه، ج ۷، ص ۹۶۰۲، "دعا".</ref> از دیگر معانی [[دعا]] هستند<ref>[[محمد سحرخوان|سحرخوان، محمد]] و [[حسین علی یوسف‌زاده|یوسف‌زاده، حسین علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۳]].</ref>.
+در معاشناسی دعا همچنین گفته شده است: به معنای خواستن چیزی با صدا و [[کلام]] برای توجه دادن مدعوّ به سوی خود<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۲۷۹، "دعو"؛ المصباح، فیومی، ص۱۹۴، "دعا"؛ التحقيق، ج ۳، ص ۲۰۵، "دعو".</ref> یا کسی دیگر<ref>لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۷، "دعو".</ref> است. کمک خواستن<ref>وجوه قرآن، ص۹۹؛ قاموس قرآن، ج ۲، ص ۳۴۴، "دعو".</ref>، درخواست<ref>مفردات، ص۳۱۵؛ لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۷؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص ۱۳۸، "دعا".</ref>، ترغیب و [[تشویق]] کردن<ref>مفردات، ص ۳۱۵؛ المصباح، فیومی، ص ۱۹۴، "دعا".</ref>، [[استغاثه]] و [[تضرع]]<ref>لسان العرب، ج ۱۴، ص ۲۵۷، "دعو"؛ لغت‌نامه، ج ۷، ص ۹۶۰۲، "دعا".</ref> از دیگر معانی دعا است<ref>[[محمد سحرخوان|سحرخوان، محمد]] و [[حسین علی یوسف‌زاده|یوسف‌زاده، حسین علی]]، [[دعا - سحرخوان و یوسف‌زاده (مقاله)|دعا]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۳]]؛ [[محسن میرزاپور|میرزاپور، محسن]]، [[دعا - میرزاپور (مقاله)| مقاله «دعا»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۵]]، ص۳۹۵ ـ ۴۰۳.</ref>.
-===معنای اصطلاحی===
-دعا را در اصطلاح [[شرعی]] به معنای روی آوردن به خداوند و درخواست از او با حالت خضوع دانسته‌اند. البته گاه از باب مجاز به صرف [[تمجید]] و [[ستایش خداوند]] نیز «دعا» گفته شده است؛ چه [[انسان]] در کنار آن درخواست خود را [[یادآوری]] کند و چه نکند<ref>فیض کاشانی، محسن، التحفة السنیة، ص۲۵.</ref>. [[ابواسحاق]] معتقد است دعا و درخواست از خداوند بر سه گونه است: گونه نخست، بیان [[توحید]] و [[ثنای الهی]] است؛ چنان که گویند {{متن حدیث|يَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ‌}}. گونه دوم درخواست [[بخشش]] و [[رحمت]] از [[خداوند]] است؛ چنان‌که گویند: {{متن حدیث|اللَّهُمَّ اغْفِرْلَنا}}. گونه سوم درخواست بهره [[دنیایی]] است؛ چنان‌که می‌گویند: {{متن حدیث|اللهم ارزقنی مالا و ولدا}}. به تمام این گونه‌ها [[دعا]] گفته می‌شود؛ زیرا [[انسان]] در آغاز درخواست خود می‌گوید: {{متن حدیث|يَا اللَّهُ يَا رَبِّ يَا رَحْمَانُ‌}}<ref>لسان العرب، ج۱۴، ص۲۵۷.</ref>. بر این اساس در معنای اصطلاحی دعا، مفهوم لغوی آن، یعنی درخواست و [[طلب]]، لحاظ شده است؛ با این تفاوت که اولاً مخاطب دعا در معنای لغوی عام است و شامل انسان‌هایی برابر یا [[برتر]] از [[داعی]] است؛ در حالی که مخاطب دعا در مفهوم اصطلاحی تنها خداوند است. ثانیاً در مفهوم لغوی دعا، [[کرنش]] و [[خضوع]] داعی لحاظ نشده است؛ چنان که درخواست از مخاطب برابر، ضرورتاً با کرنش همراه نیست؛ اما در مفهوم اصطلاحی دعا، کرنش و خضوع در برابر خداوند لحاظ شده است.
-با توجه به اینکه مفهوم «درخواست» در معنای اصطلاحی دعا لحاظ شده است، جواز کاربرد دعا در [[نعمت]] و ثنای الهی، کاملاً منطقی است<ref>[[علی نصیری|نصیری، علی]]، [[دعا - نصیری (مقاله)| مقاله «دعا»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۳۱۸.</ref>.
-و نیز گفته شده است: [[دعا]] در اصطلاح نیز به معنای روی آوردن به [[خدا]] و درخواست از او با حالت [[خضوع]]، [[تضرع]] و [[ابتهال]]<ref>التحفة السنیه، ص۱۴۶؛ کشاف اصطلاحات الفنون، ج۱، ص ۷۸۵، "دعاء".</ref> و نیز درخواست زیردست از [[مقام]] بالاتر برای انجام کاری، همراه با [[خضوع]] و [[تواضع]] است<ref>عدة‌الداعی، ص ۹.</ref>. بر این اساس، در مفهوم لغوی [[دعا]]، کرنش و [[خضوع]] [[داعی]] لحاظ نشده، در حالی که در مفهوم اصطلاحی، کرنش و [[خضوع]]، از مقومات [[دعا]] به شمار می‌رود.
-[[دعا]] و [[دعوت]] در [[حقیقت]] جلب توجه مدعوّ به [[داعی]] است که غالباً با لفظ و گاهی نیز با اشاره صورت می‌گیرد، بنابراین، مدعوّ باید [[قدرت]] [[استجابت دعا]] را داشته باشد تا بتواند خواسته دعاکننده را تأمین کند، ازاین‌رو برخی، [[خواندن]] موجود بی‌درک و [[شعور]] را که نمی‌تواند خواسته دعاکننده را برآوَرَد ـ هر چند صورت [[دعا]] داشته باشد ـ دعای [[حقیقی]] ندانسته‌اند<ref>نک: المیزان، ج ۱۱، ص۳۱۷.</ref>.
-[[دعا]] گاهی به سود دیگران است که از آن به "دعای له" یاد می‌شود و گاهی به زیان آنان است که "دعای علیه" یا "نفرین" نامیده می‌شود و [[لعن]]، مصداقی از آن است<ref>مفردات، ص ۷۴۱، "لعن"؛ لغت‌نامه، ج۱۳، ص۲۰۰۰۷؛ فرهنگ سخن، ج۸، ص۷۸۸۸، "نفرین".</ref>.<ref>[[محمد سحرخوان|سحرخوان، محمد]] و [[حسین علی یوسف‌زاده|یوسف‌زاده، حسین علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۳]].</ref>
 == منابع ==
 {{منابع}}
-#[[پرونده:1368102.jpg|22px]] [[علی نصیری|نصیری، علی]]، [[دعا - نصیری (مقاله)| مقاله «دعا»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۴''']]
+# [[پرونده:1368102.jpg|22px]] [[علی نصیری|نصیری، علی]]، [[دعا - نصیری (مقاله)| مقاله «دعا»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۴''']]
-# [[پرونده:000055.jpg|22px]] [[محمد سحرخوان|سحرخوان، محمد]] و [[حسین علی یوسف‌زاده|یوسف‌زاده، حسین علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم''']]
+# [[پرونده:000055.jpg|22px]] [[محمد سحرخوان|سحرخوان، محمد]] و [[حسین علی یوسف‌زاده|یوسف‌زاده، حسین علی]]، [[دعا - سحرخوان و یوسف‌زاده (مقاله)|دعا]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۳ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۳''']]
+# [[پرونده:IM009850.jpg|22px]] [[محسن میرزاپور|میرزاپور، محسن]]، [[دعا - میرزاپور (مقاله)| مقاله «دعا»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۵ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۵''']]
 {{پایان منابع}}
@@ خط ۳۴: / خط ۲۶: @@
 [[رده:دعا]]
-[[رده:مدخل]]