عقبه (مکان)
مقدمه
«عقبه» در لغت به معنای «راه دشوار در کوه» است[۱] که در فارسی به «گردنه» و «گریوه» موسوم است[۲].
عقبه منا
این عنوان یادآور دو رخداد مهم در تاریخ اسلام است که در دو مکان مشهور به عقبه به وقوع پیوست:
- یکی: بیعت گروهی از اهل یثرب در سالهای دوازدهم و سیزدهم[۳] بعثت با پیامبر (ص) در عقبه منا (در راه منا به مکه) که برخی منابع از ایشان با عنوان اصحاب عقبه یاد کردهاند[۴] و تعبیر از پیمان آنان به «بیعت عقبه» شهرت بیشتری دارد.
- دیگری: «سوء قصد نافرجام به جان پیامبر» (ص) است که در عقبهای واقع در مسیر «تبوک» به «مدینة النبی» صورت گرفت[۵].[۶]
مکان عقبه در دامنه جنوبی «القویس»، مجاور منطقه «منا» است. در مستندات جغرافیایی قدیم، این گردنه در قسمتی از کوهستان ثبیر قرار دارد. در حقیقت ناحیهای است واقع بین مکه و منا که در این محل جمرهای واقع شده است که در مناسک حج رمی میشود. فعلاً عقبه برای شیطان آخر عَلَم شده و اگر به طور مطلق گفته شود منظور «جمره عقبه» است.
این نظر که عقبه، بخشی از منا نیست با بسیاری از آرای محققان مناسک شناس مطابق نیست؛ زیرا عموم آنان استدلال کردهاند: جمره در گردنه جای دارد و چون جمره جزو منطقه منا است، پس عقبه جزو منطقه منا محسوب میشود. جمرة العقبة من منى.
این اختلاف آرا، نتیجه درست مشخص نشدن مسیر و طول عقبه در مستندات تاریخی ـ جغرافیایی منطقه منا است[۷]. البته «عقبه» نام یکی از چاههای تاریخی مدینه نیز میباشد[۸].
منزل عقبه در راه کوفه
همچنین «عقبه» یا «بطن عقبه» نام یکی از منازل راه کوفه که امام حسین (ع) در آنجا فرود آمد.
این منزلگاه، یکی از منازل در مسیر کاروانهایی بود که از کوفه به سوی مکه میرفتند. این منزل بعد از منزل واقصه و قبل از منزل قاع واقع بود و چون گردنه باریکی بوده، به آن عقبه یا بطن عقبه میگفتند[۹].
در همانجا با پیرمردی به نام عمر بن لوذان برخورد و اوضاع کوفه را پرسید. وی میکوشید امام را از رفتن به طرف نیزهها و شمشیرها بازدارد. امام راه خویش را به سوی کربلا ادامه داد[۱۰].[۱۱]
امام حسین(ع) در این منزلگاه در عالم رؤیا دیدند که سگهایی به ایشان حملهور شدهاند. همچنین امام در پاسخ عمرو بن لوذان فرمودند: «به خدا سوگند حاکمان بنی امیه مرا رها نمیکنند تا آنکه خون مرا بریزند».
جستارهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ مفردات، ص ۵۷۶، «عقب».
- ↑ لغتنامه، ج ۱۰، ص ۱۴۰۹۸، «عقبه»؛ فرهنگ فارسی، ج ۳، ص ۳۲۹۷، «گریوه».
- ↑ المنتظم، ج ۲، ص ۱۵۴، ۱۶۲، ۱۶۶.
- ↑ الطبقات، ج ۱، ص ۱۷۰ ـ ۱۷۲؛ ج ۳، ص ۳۲۱؛ تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۳۸.
- ↑ المغازی، ج ۳، ص ۱۰۴۲؛ دلائل النبوه، ج ۵، ص ۲۵۶.
- ↑ سامانی، سید محمود، مقاله «اصحاب عقبه»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۳، ص ۴۳۷-۴۳۸.
- ↑ فصلنامه میقات حج، ش۵۶، ص۱۱۱.
- ↑ تونهای، مجتبی، محمدنامه، ص ۶۸۵.
- ↑ حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، ج۴، ص۱۳۴.
- ↑ الحسین فی طریقه الی الشهاده، ص۹۰.
- ↑ محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، ص ۳۴۵.