ابن مسکویه در تاریخ اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث ابن مسکویه است. ابن مسکویه از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: ابن مسکویه در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

ابوعلی احمد بن محمد مسکویه (٣٢٠-۴٢١)

وی نویسنده اثر پر ارج تجارب الامم و آثاری مانند تهذیب الاخلاق و الهوامل و الشوامل و آثار فراوان دیگر است. با توجه به کارهای علمی وی باید او را از این حیث که عالمی فیلسوف و محقق در اخلاق و ریاضی بوده و به کار تاریخی پرداخته از دیگران ممتاز دانست. بخشی از این کتاب تلخیص تاریخ طبری است، اما قسمتی که مربوط به دوران حیات خود اوست، از مشاهدات و مسموعات خود استفاده کرده است. آنچه در تاریخ ابن مسکویه اهمیت دارد نگرش او نسبت به تاریخ است، چیزی که از نام کتاب او نیز به دست می‌آید. وی در آغاز کتابش می‌نویسد: «من چون سرگذشت مردمان و کارنامه شاهان را ورق زدم و سرگذشت کشورها و نامه‌های تاریخ را خواندم، در آن چیزها یافتم که می‌توان از آنها، در آن‌چه مانندش همیشه پیش می‌آید و همتایش پیوسته روی می‌دهد، پند گرفت. همچون گزارش آغاز دولت‌ها و پیدایش پادشاهی‌ها و رخنه‌هایی که سپس در آنها راه یافته و کارسازی کسانی که آن رخنه‌ها چاره کرده‌اند تا به بهترین روز بازگشت، و سستی کسانی که از آن بی‌هُش ماندند و رهایش کردند تا کارشان به آشفتگی و نیستی کشید.»...

از این عبارت وی آشکار است که او در بند یافتن بر آمدن و برافتادن دولت‌ها بوده و به بحث زوال دولت اهمیت فراوانی می‌داده است. وی سپس به بحث عبرت پرداخته می‌نویسد: «نیز دیدم اگر از این‌گونه رویدادها، در گذشته نمونه‌ای بیابم که گذشتگان آن را آزموده باشند و آزمونشان راهنمای آیندگان شده باشد از آنچه مایه گرفتاری کسانی می‌بود دوری جسته، بدان مایه نیکبختی کسانی دیگر چنگ زده‌اند. چه کارهای جهان همانند و درخور یکدیگرند. رویدادهایی از این دست که آدمی به یاد می‌سپرد، گویی همگی آزموده خود اوست؛ گویی خود بدان‌ها دچار آمده و در برخورد با آنها فرزانه و استوار شده است؛ گویی خود در هنگامه آنها زیسته و خود با آنها روبرو بوده است». وی نوشته‌های تاریخی را آمیخته با افسانه‌ها دانسته می‌نویسد: «لیک، این‌گونه گزارش‌ها را آمیخته با گزارش‌هایی دیدم افسانه مانند، یا چون مَتَل‌ها که در آنها سودی جز خواب آوردن یا سرگرم شدن به تازگی پاره‌ای از آنها نباشد». وی تاریخ خود را از پیشدادیان آغاز می‌کند. این اقدام او نشان از رسوخ تاریخنگاری ایرانی در او دارد و متفاوت با روش منابع تاریخی دیگری مانند یعقوبی و طبری است که تاریخ را از آفرینش، هبوط و تاریخ انبیاء گزارش کرده و به اسلام رسانده‌اند. مسکویه پس از بیان اجمال تاریخ ایران تا دوره ساسانی به دوره اسلامی رسیده و در متن چاپی، نخستین بحث، تاریخ جنگ احزاب است.

روشن نشد که چرا بخش‌های قبلی در این متن نیامده است. تاریخنگاری مسکویه در دو جلد نخست آن‌که شامل وقایع تا سال ۱۰۳ است، انتخاب و گزینش حوادث از منابع دیگر است. متن اصلی مورد استفاده وی تاریخ طبری بوده و در این قسمت جز تلخیص کار دیگری صورت نگرفته است. مجلدات اول پنجم و ششم کتاب تجارب نخستین بار توسط مستشرق بنام کایتانی به صورت عکسی به چاپ رسید. عدم چاپ مجلدات دوم تا چهارم از آن روی بود که اجزاء بعدی یعنی پنجم و ششم مکمل تاریخ طبری بود. بعدها فرصتی برای چاپ اجزاء باقی مانده به دست نیامد. اِمِدروز مستشرق دیگر، دو جلد از تجارب الامم را که همان جزء پنجم (از سال ۲۹۵ تا ۳۲۹ به عنوان الجزء الاول) و ششم (از سال ۳۲۹-٣۶٩ الجزء الثانی) بود در مصر به چاپ رساند (دارالکتاب الاسلامی، قاهره). افزون بر آن مجلدی با عنوان ذیل تجارب الامم چاپ کرد (در ادامه با کار مرگلیوث بر روی آن) که مشتمل دو ذیل بود. نخست ذیل ابوشجاع محمد بن حسین ملقب به ظهیرالدین روذراوری بود و حوادث سال‌های ٣۶٩ تا ۳۸۹ را دربرداشت. دوم جزء هشتم کتاب تاریخ ابوالحسین هلال بن محسن صابی که حوادث سال‌های ۳۸۹ تا ۳۹۳ در آن آمده بود. (به عنوان الجزء الثالث). قسمتی دیگر از تجارب را نیز که مشتمل بر رخدادهای میان سال‌های ۱۹۸ تا ۲۵۱ بود، همراه با کتاب مجهول المؤلفی با نام العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق در سال ۱۸۶۹ در لیدن به چاپ رسیده است. گفتنی است که کتاب العیون از آثار کهنی است که مؤلف آن شناخته نشده و حوادث میانه خلافت ولید بن عبدالملک اموی را تا آغاز خلافت واثق عباسی دربردارد. بنابراین تا قبل از آن‌که دکتر ابوالقاسم امامی مجلد اول و دوم کتاب تجارب را تصحیح کرده و چاپ کند (تهران، سروش، ١٣۶۶)، مجلدات نخست به جز جلد نخست که عکسی چاپ شده بود، به چاپ نرسیده بود ایشان مجلد اول را به فارسی نیز ترجمه کردند؛ اما هنوز طرح خود را برای چاپ کامل کتاب به انجام نرسانده و یا دست کم از چاپ بیرون نیامده است.

این شیوه نگرش او را بر آن داشته تا از حوادث پیش از اسلام تنها آنچه که بدین کار می‌آید برگزیند. او تصریح می‌کند که کتابش را در درجه نخست برای وزیران، فرماندهان سپاه، سیاستمداران و شخصیت‌های برگزیده و معتبر عامه و خاصه تألیف کرده و سپس برای سایر طبقات. حتی پایین‌ترین طبقات هم می‌توانند در سیاسة المنزل و برخورد با دوست از آن بهره برند. نکته‌ای که باید بر آن تأکید کرد این است که مسکویه بنابه قولی که در مقدمه داده بود، می‌بایست تاریخ را از منظر فلسفی می‌نگریست، اما در وقتی که تاریخ را نگاشته، چندان به این نکته وفادار نمانده و گویی با گزینش رخدادها خواسته است تا به طور ضمنی خواننده، خود آن نتایج را به دست آورد! از متن تجارب مهم اجزاء اخیر آن است که به عنوان مکمل و متمم طبری آگاهی‌های تازه‌ای را عرضه می‌کند. متأسفانه آخرین سالی که وی اخبار آن را گزارش کرده سال ٣۶٩ است و با این که وی قریب نیم قرن بعد از آن زنده بود، چیزی از آن سال‌ها در کتاب خود نیاورده است.

منابع

1. جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام