حسن بن علی بن یقطین

آشنایی اجمالی

حسن بن علی بن یقطین بن موسی، مولی بنی هاشم و به قولی مولی بنی اسد^[۱]، در اصل اهل کوفه بود که در بغداد سکونت گزید. او از اصحاب امام کاظم(ع)، امام رضا(ع) و امام جواد(ع) به شمار می‌رفت و از آن سه بزرگوار روایت کرده است^[۲]. حسن بن علی بن یقطین افزون بر معصومین، از محدثانی همچون سعدان بن مسلم، محمد بن سنان و یونس بن یعقوب حدیث آموخته و روایت کرده است^[۳]. او دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان حماد بن عیسی، أحمد بن محمد بن خالد برقی و احمد بن محمد بن عیسی أشعری می‌باشند^[۴]. بر اساس شواهد موجود، این راوی در طبقه ششم راویان جای دارد^[۵].

علما و رجال‌نویسان شیعه بر وثاقت حسن بن علی بن یقطین تأکید کرده‌اند. شیخ طوسی در نام بردن از اصحاب امام رضا(ع) به صراحت وی را ثقه دانسته^[۶] و همراه با نجاشی، او را فقیه و متکلم معرفی نموده است^[۷]. طبق روایتی که او از طریق برادر و پدرش نقل می‌کند، گویا هارون الرشید جادوگری را برای تخریب جایگاه امام کاظم(ع) احضار کرده بود که با معجزه آن حضرت و زنده شدن تصویر شیرِ روی پرده، این توطئه باطل گردید^[۸].

تاریخ دقیق وفات وی معلوم نیست، ولی به تصریح منابع رجالی با توجه به روایات پُرشمار احمد بن محمد بن خالد برقی از او، وی تا سال‌های پایانی عمر امام جواد(ع) به سال ۲۲۰ زنده بوده است^[۹]؛ کتاب «مسائل ابی الحسن موسی(ع)» نیز از آثار اوست^[۱۰].^[۱۱]

جستارهای وابسته

حسین بن علی بن یقطین (برادر)

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷

پانویس

↑ رجال النجاشی، ص۴۵، ش۹۱.
↑ تهذیب الأحکام، ج۳، ص۳۴، ح۳۴. جناب کاظمی در هدایة المحدثین (ص ۱۹۱) به روایت یاد شده خرده گرفته و آن را سهو و اشتباه دانسته است: و فی التهذیب: عن الحسن بن علی بن یقطین قال: سالت أبا الحسن الأول؛ و هو من مواضع سهو القلم، لأن الحسن یروی عن الرضا(ع) لا غیر.
ابوعلی حائری مازندرانی در کتاب منتهی المقال فی أحوال الرجال (ج۲، ص۴۳۸ - ۴۳۹، ش۷۷۸) از رأی کاظمی چنین گزارش داده است: و فی التهذیب الحسن ذا سأل أبا الحسن الأول، و هو سهو، لأنه یروی عن الرضا(ع) لا غیر.
علامه شوشتری در قاموس الرجال، (ج ۳، ص۳۳۲ - ۳۳۳، ش۱۹۹۲) در پاسخ به اشکال یادشده می‌نویسد: قلت: من أین قال لا یروی عن الکاظم(ع)؟ و قد قال النجاشی: روی عن أبی الحسن و الرضا(ع). فإن کانت نسخته بلفظ عن أبی الحسن الرضا(ع) فقد قال النجاشی: و له أن کتاب مسائل أبی الحسن موسی(ع) مع ان وجود العاطف فی الأول أیضاً مقطوع فقد قال الخلاصة المعبر بما فیه: روی عن أبی الحسن موسی و الرضا(ع).
طب الأئمه(ع)، ص۳۷ – ۳۸؛ ر.ک: همان، ص۴۰؛ الکافی، ج۶، ص۴۳۴، ح۲۴.
↑ المحاسن، ج۱، ص۲۸، (ح۱۰)، ۷۰، (ح۱۴۰)، ۱۹۵، (ح۱۶)، ۲۱۱، (ح۸۱)؛ ج۲، ص۳۴۸، (ح۲۴)، ۴۱۱، (ح۱۴۵)، ۵۸۱، (ح۵۶)؛ الکافی، ج۲، ص۱۰۶، ح۵؛ ج۴، ص۳۳۶، (ح۴)، ۵۴۱، (ح۵)؛ ج۵، ص۲۳۶، (ح۱۷) و ۳۹۱، (ح۷)؛ ج۶، ص۴، (ح۳)، ۳۱، (ح۵)، ۴۱۲، (ح۱) و ۴۲۸، (ح۱)؛ تهذیب الأحکام، ج۶، ص۲۰۹، (ح۲) و ۲۹۵، (ح۲۹)؛ رجال الکشی، ص۳۲۹، (ح۵۹۷)، ۳۵۲، (ح۶۵۹) و ۴۹۰، (ح۹۳۵)؛ رسالة أبو غالب الزراری، ص۱۸۸؛ لسان المیزان، ج۲، ص۱۸۸، ش۸۵۷.
↑ تهذیب الأحکام، ج۲، ص۲۱۵، ح۵۲؛ ج۸، ص۱۵۷، ح۱۴۵؛ المحاسن، ج۱، ص۲۸، ح۱۰؛ الکافی، ج۱، ص۵۸، (ح۱۸) و ۳۶۹، (ح۶)؛ ج۴، ص۳۳۶، (ح۴) و ۵۴۱، (ح۵)؛ ج۵، ص۳۱۷، (ح ۵۲) و ۳۹۱، (ح ۷) و ج۶، ص۳۱، (ح۵)، ۴۰۵، (ح۳)، ۴۱۲، (ح۱) و ۴۳۴، (ح۲۴)؛ الإمامة و التبصره، ص۵۸، ح۴۵؛ الأمالی، صدوق، ص۳۷۶، ح۲؛ طب الأئمه(ع)، ص۳۷ و ۱۲۱؛ رسالة المتعه، ص١٠، ح۱۳؛ رجال الکشی، ص۱۵۴، (ح ۲۵۱) و ۳۲۹، (ح ۵۹۷)؛ رجال النجاشی، ص۴۵، ش۹۱.
↑ الموسوعة الرجالیه، ج۶، ص۳۷؛ ج۷، ص۱۷۰.
↑ رجال الطوسی، ص۳۵۴، ح۵۲۴۶.
↑ رجال النجاشی، ص۴۵، ش۹۱؛ الفهرست، طوسی، ص۱۲۵، ش۱۶۶. در شماری از نسخه‌های کتاب الفهرست عبارت یاد شده ثبت نشده: لا یوجد فی د. م. ر. مل. ف ت، و موجود فی ک.
رجال العلامة الحلی، بخش اول، ص۳۹، ش۴: کان ثقة فقیها متکلما.
الرجال، ابن داود، در بخش اول، ص۱۱۵، ش۴۴۰ و ۴۴۱: الحسن بن علی بن یقطین، وأخوه الحسین ضا [جخ، ست] ثقتان.
↑ الأمالی، صدوق، ص۱۴۸ - ۱۴۹، ح۱۹.
↑ المحاسن، ج۱، ص۲۸، (ح ۱۰)، ۷۰، (ح۱۴۰)، ۱۹۵، (ح۱۶) و ۲۱۱، (ح۸۱).
↑ رجال النجاشی، ص۴۵، ش۹۱؛ الفهرست، طوسی، ص۱۲۵، ش۱۶۶. در برخی کتب ناقل از منبع اصلی، عبارت مسائل موسی بن جعفر(ع) وجود ندارد؛ مانند معالم العلماء (ص ۳۴، ش۱۸۶): الحسن بن علی بن یقطین البغدادی، له کتاب.علامه حلی در کتابش (ص۳۹، ش۴) نیز ابن داوود در الرجال (ص ۱۱۵، ش۴۴۰) نام راوی را در قسم اول یاد کرده‌اند.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷، ص۵۰۸-۵۲۱.

[1] رجال النجاشی، ص۴۵، ش۹۱.

[2] تهذیب الأحکام، ج۳، ص۳۴، ح۳۴. جناب کاظمی در هدایة المحدثین (ص ۱۹۱) به روایت یاد شده خرده گرفته و آن را سهو و اشتباه دانسته است: و فی التهذیب: عن الحسن بن علی بن یقطین قال: سالت أبا الحسن الأول؛ و هو من مواضع سهو القلم، لأن الحسن یروی عن الرضا(ع) لا غیر.
ابوعلی حائری مازندرانی در کتاب منتهی المقال فی أحوال الرجال (ج۲، ص۴۳۸ - ۴۳۹، ش۷۷۸) از رأی کاظمی چنین گزارش داده است: و فی التهذیب الحسن ذا سأل أبا الحسن الأول، و هو سهو، لأنه یروی عن الرضا(ع) لا غیر.
علامه شوشتری در قاموس الرجال، (ج ۳، ص۳۳۲ - ۳۳۳، ش۱۹۹۲) در پاسخ به اشکال یادشده می‌نویسد: قلت: من أین قال لا یروی عن الکاظم(ع)؟ و قد قال النجاشی: روی عن أبی الحسن و الرضا(ع). فإن کانت نسخته بلفظ عن أبی الحسن الرضا(ع) فقد قال النجاشی: و له أن کتاب مسائل أبی الحسن موسی(ع) مع ان وجود العاطف فی الأول أیضاً مقطوع فقد قال الخلاصة المعبر بما فیه: روی عن أبی الحسن موسی و الرضا(ع).
طب الأئمه(ع)، ص۳۷ – ۳۸؛ ر.ک: همان، ص۴۰؛ الکافی، ج۶، ص۴۳۴، ح۲۴.

[3] المحاسن، ج۱، ص۲۸، (ح۱۰)، ۷۰، (ح۱۴۰)، ۱۹۵، (ح۱۶)، ۲۱۱، (ح۸۱)؛ ج۲، ص۳۴۸، (ح۲۴)، ۴۱۱، (ح۱۴۵)، ۵۸۱، (ح۵۶)؛ الکافی، ج۲، ص۱۰۶، ح۵؛ ج۴، ص۳۳۶، (ح۴)، ۵۴۱، (ح۵)؛ ج۵، ص۲۳۶، (ح۱۷) و ۳۹۱، (ح۷)؛ ج۶، ص۴، (ح۳)، ۳۱، (ح۵)، ۴۱۲، (ح۱) و ۴۲۸، (ح۱)؛ تهذیب الأحکام، ج۶، ص۲۰۹، (ح۲) و ۲۹۵، (ح۲۹)؛ رجال الکشی، ص۳۲۹، (ح۵۹۷)، ۳۵۲، (ح۶۵۹) و ۴۹۰، (ح۹۳۵)؛ رسالة أبو غالب الزراری، ص۱۸۸؛ لسان المیزان، ج۲، ص۱۸۸، ش۸۵۷.

[4] تهذیب الأحکام، ج۲، ص۲۱۵، ح۵۲؛ ج۸، ص۱۵۷، ح۱۴۵؛ المحاسن، ج۱، ص۲۸، ح۱۰؛ الکافی، ج۱، ص۵۸، (ح۱۸) و ۳۶۹، (ح۶)؛ ج۴، ص۳۳۶، (ح۴) و ۵۴۱، (ح۵)؛ ج۵، ص۳۱۷، (ح ۵۲) و ۳۹۱، (ح ۷) و ج۶، ص۳۱، (ح۵)، ۴۰۵، (ح۳)، ۴۱۲، (ح۱) و ۴۳۴، (ح۲۴)؛ الإمامة و التبصره، ص۵۸، ح۴۵؛ الأمالی، صدوق، ص۳۷۶، ح۲؛ طب الأئمه(ع)، ص۳۷ و ۱۲۱؛ رسالة المتعه، ص١٠، ح۱۳؛ رجال الکشی، ص۱۵۴، (ح ۲۵۱) و ۳۲۹، (ح ۵۹۷)؛ رجال النجاشی، ص۴۵، ش۹۱.

[5] الموسوعة الرجالیه، ج۶، ص۳۷؛ ج۷، ص۱۷۰.

[6] رجال الطوسی، ص۳۵۴، ح۵۲۴۶.

[7] رجال النجاشی، ص۴۵، ش۹۱؛ الفهرست، طوسی، ص۱۲۵، ش۱۶۶. در شماری از نسخه‌های کتاب الفهرست عبارت یاد شده ثبت نشده: لا یوجد فی د. م. ر. مل. ف ت، و موجود فی ک.
رجال العلامة الحلی، بخش اول، ص۳۹، ش۴: کان ثقة فقیها متکلما.
الرجال، ابن داود، در بخش اول، ص۱۱۵، ش۴۴۰ و ۴۴۱: الحسن بن علی بن یقطین، وأخوه الحسین ضا [جخ، ست] ثقتان.

[8] الأمالی، صدوق، ص۱۴۸ - ۱۴۹، ح۱۹.

[9] المحاسن، ج۱، ص۲۸، (ح ۱۰)، ۷۰، (ح۱۴۰)، ۱۹۵، (ح۱۶) و ۲۱۱، (ح۸۱).

[10] رجال النجاشی، ص۴۵، ش۹۱؛ الفهرست، طوسی، ص۱۲۵، ش۱۶۶. در برخی کتب ناقل از منبع اصلی، عبارت مسائل موسی بن جعفر(ع) وجود ندارد؛ مانند معالم العلماء (ص ۳۴، ش۱۸۶): الحسن بن علی بن یقطین البغدادی، له کتاب.علامه حلی در کتابش (ص۳۹، ش۴) نیز ابن داوود در الرجال (ص ۱۱۵، ش۴۴۰) نام راوی را در قسم اول یاد کرده‌اند.

[11] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۷، ص۵۰۸-۵۲۱.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]