شاذان بن خلیل نیشابوری
آشنایی اجمالی
ابومحمد فضل بن شاذان بن خلیل نیشابوری ازدی، معروف به ابن شاذان از فقیهان، محدثان و متکلمان بزرگ شیعه در قرن سوم است و پدرش شاذان بن خلیل هم از محدثان امامیه و از شاگردان یونس بن عبدالرحمان بود.[۱] گویا نام پدرش «خلیل»، و «شاذان» لقب اوست که به اشتباه بین شاذان و خلیل «ابن» گذاشتهاند.[۲]
ابومحمد اهل نیشابور بود. از تاریخ ولادتش گزارشی به دست ما نرسیده است، اما از آنجا که از امام رضا(ع) بسیار روایت کرده و حتی یکی از کتابهایش را بر اساس آموختههایش از آن حضرت فراهم آورده[۳] که گویای توانایی علمی او در زمان امامت امام هشتم است، برمیآید که دست کم در حدود ۱۸۰هـ زاده شده باشد. آن گونه که از گزارشات کشّی برمیآید، ابن شاذان در نوجوانی و مدتی پس از مرگ هارون الرشید به همراه پدرش به بغداد آمد و در مسجد زیتونه، محله قطیعة الربیع بغداد نزد اسماعیل بن عباد به آموختن قرآن پرداخت[۴] و سپس به کوفه رفت و در آنجا از مشایخی چون محمد بن ابی عمیر، عبدالرحمان بن ابی نجران، نصر بن مزاحم منقری، حسن بن علی وشّاء، حسن بن علی بن فضال،[۵] احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی، معمر بن خلاّد،[۶] صفوان بن یحیی، حسن بن محبوب و محمد بن اسماعیل بن بزیع بهره جست.[۷] ابن شاذان به واسط نیز سفر کرده است.[۸]
شیخ طوسی او را در شمار اصحاب امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع)آورده [۹] و نجاشی او را راوی امام جواد(ع) هم ذکر کرده است.[۱۰] ابن شاذان پس از سالها تحصیل و کسب معارف تشیع و به احتمال زیاد، تدریس و نگارش برخی از کتابهایش از عراق به نیشابور بازگشت. در زمانی که عبدالله بن طاهر (حکومت ۲۱۴ ـ ۲۳۰ﻫ) بر خراسان حکومت میکرد، فضل را به جهت تشیع مورد تفتیش عقاید قرار داد و تبعید کرد، اما تبعیدگاه او بیان نشده است و شاید بیهق باشد که در پایان عمر از آنجا نیز گریزان شد. وی یکی از عالمان شیعه امامی خراسان به شمار میرفت و کشّی از ارتباط دورادور او با امام هادی(ع) خبر داده است.[۱۱]
برجستهترین جنبه علمی شخصیت فضل، تخصص وی در کلام است و از وی به عنوان متکلمی جلیل القدر یاد کردهاند.[۱۲] محقق حلی نیز او را در شمار فقیهان درجه اول امامیه قرار داده است.[۱۳] ابومحمد به عنوان راوی، در سلسله اسناد بسیاری از احادیث امامیه قرار گرفته و نجاشی به توثیق او تصریح کرده است.[۱۴] کسانی چون علی بن محمد بن قتیبه نیشابوری، محمد بن اسماعیل و عبدالله بن حمدویه از وی روایت کردهاند.[۱۵]
وی در اواخر عمر در بیهق بوده که خوارج در مناطق خراسان دست به آشوب زدند و او از ترس خوارج به نیشابور گریخت، اما در اثر سختیهای این سفر، در اواخر سال ۲۵۹هـ در بستر بیماری افتاد و در اوایل سال ۲۶۰هـ در نزدیکی نیشابور قدیم درگذشت و ابوعلی احمد بن یعقوب بیهقی بر او نماز گزارد[۱۶] و در همان جا به خاک سپرده شد. مقبره ابن شاذان هم اکنون در نزدیکی نیشابور کنونی باقی است.
نجاشی به نقل از یحیی بن زکریا کنجی، تألیفات فضل بن شاذان را ۱۸۰ کتاب میداند که تنها بخش اندکی از آنها به دست او و شیخ طوسی رسیده است. این آثار عبارتاند از: الامامة الکبیر الاربع مسائل فی الامامه الخصال فی الامامه المعیار و الموازنه فضل امیرالمؤمنین(ع) معرفة الهدی و الضلاله القائم(ع) کتاب الرجعه اثبات الرجعه الملاحم السنن الفرائض الکبیر الفرائض الاوسط الفرائض الصغیر المسح علی الخفین الطلاق کتاب العروس (العین) الوعید و المسائل فی العالم و حدوثه الوعد و الوعید محنة الاسلام الاستطاعه مسائل فی العلم المسائل و الجوابات الاعراض و الجواهر العلل(علل مربوط به عبادات که از امام رضا(ع) شنیده است[۱۷]) الایمان اللطیفالحسنی التعری و الحاصل المتعتین متعة النساء و متعة الحج حذو النعل بالنعل مسائل البلدان النجاح فی عمل شهر رمضان التنبیه فی الجبر و التشبیه النسبة بین الجبریة و البتریه الدیباج (در این کتاب مسألههای گوناگون از کسانی چون ابوثور شافعی و اصفهانی گرد آورده و این عنوان، نامی است که شاگرد و راوی همه آثارش علی بن محمد بن قتیبه بر آن نهاده است) التوحید فی (من) کتب الله المنزلة الاربعه (به گفته شیخ طوسی، این کتاب در ردّ یزید بن بزیع خارجی است) الرّد علی یمان بن رباب خارجی الرّد علی الاصّم الرّد علی المرجئه الرّد علی المثلثه الرّد علی الفلاسفه الرّد علی المنانیه الرّد علی الباطنیة و القرامطه الرّد علی البائسه النقض علی الاسکافی فی تقویة الجسم الرّد علی اهل التعطیل الرّد علی الدامغة الثنویه الرد علی الغلاة الرّد علی الغالیة المحمدیه تبیان اصل الضلاله الرّد علی محمد بن کرام الرّد علی احمد بن الحسین الرّد علی احمد بن یحیی الرّد علی الحشویه الرّد علی الحسن البصری فی التفضیل النقض علی ابی عبید فی الطلاق النقض علی من یدعی الفلسفة فی التوحید و الاعراض و الجواهر و الجزء (شاید با کتابهای الاعراض والجواهر و الرد علی الفلاسفه یکی باشد)[۱۸] یوم و لیله (که به رؤیت امام حسن عسکری(ع)رسیده و مورد تأیید آن حضرت قرار گرفته است)[۱۹] و الایضاح که با تحقیق محدث ارموی به چاپ رسیده است.
گفتنی است دو تن با نام فضل بن شاذان وجود دارد که یکی این نیشابوری و دیگری «رازی» است که گویا از عالمان اهل سنت میباشد.[۲۰] همان گونه که شیخ طوسی این احتمال را مطرح کرده،[۲۱] الندیم و بسیاری دیگر این دو را یکی پنداشته و هم شیعه و هم سنی خواندهاند، از این رو الندیم میگوید: هر دو گروه شیعه و حشویه (اهل سنت) فضل بن شاذان را از آن خود میدانند. آن گاه میافزاید که شرح حال فضل را به تناسب در شمار دانشمندان شیعه به تفصیل آورده است، [۲۲] ولی متأسفانه در کتاب حاضر هیچ مطلبی وجود ندارد. همچنین عباس بن فضل بن شاذان، محدث سنی و پسر رازی است نه نیشابوری.[۲۳].[۲۴]
منابع
پانویس
- ↑ رجال النجاشی، ج۲، ص۱۶۸.
- ↑ اختیار معرفة الرجال، ص۴۸۴.
- ↑ من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۴۵۴ و ۵۲۲.
- ↑ اختیار معرفة الرجال، ص۵۱۵، ۵۹۱ و ۵۹۲. گویا استاد قرائت او، اسماعیل بن عباد بصری بوده که در بغداد هم حضور داشته است تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۴۶۸ و ۴۷۰.
- ↑ الغیبه (طوسی)، ص۱۶۲، ۱۶۳، ۱۷۷، ۱۸۵ و ۴۳۷.
- ↑ الرشاد، ج۲، ص۳۷۴ و ۳۷۶.
- ↑ جامع الرواة، ج۲، ص۵.
- ↑ اختیار معرفة الرجال، ص۲۵۵.
- ↑ رجال الطوسی، ص۴۲۰ و ۴۳۴.
- ↑ رجال النجاشی، ج۲، ص۱۶۸؛ رجال ابن داود، ص۲۷۲.
- ↑ اختیار معرفة الرجال، ص۵۳۹ ـ ۵۴۳.
- ↑ رجال النجاشی، ج۲، ص۱۶۸؛ الفهرست (طوسی)، ص۱۲۴.
- ↑ خلاصة الاقوال، ص۱۳۳.
- ↑ رجال النجاشی، ج۲، ص۱۶۸؛ معجم رجال الحدیث، ج۱۴، ص۳۰۹ ـ ۳۲۱.
- ↑ جامع الرواة، ج۲، ص۵ و ۶.
- ↑ اختیار معرفة الرجال، ص۵۳۸ و ۵۴۳.
- ↑ علل الشرائع، ج۱، ص۲۷۴ و ۲۷۵؛ عیون اخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۱۰۶.
- ↑ رجال النجاشی، ج۲، ص۱۶۸؛ الفهرست (طوسی)، ص۱۲۴.
- ↑ اختیار معرفة الرجال، ص۵۳۸ و ۵۴۲.
- ↑ تاریخ الاسلام، ج۲۰، ص۱۴۹.
- ↑ الفهرست (طوسی)، ص۱۲۴.
- ↑ الفهرست (الندیم)، ص۲۸۷.
- ↑ تاریخ الاسلام، ج۲۳، ص۲۷۰.
- ↑ فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج۱ ص۶۱۴-۶۱۵.