همسران امام صادق
مقدمه
نام و تبار همسران امام صادق(ع) چنین است:
اماسماعیل
اماسماعیل مادر اسماعیل (-۱۳۸ق) پسر بزرگ امام صادق(ع) است. نام او فاطمه و به نقل شیخ مفید، دختر حسین فرزند امام سجاد(ع) معروف به «حسینالاصغر» است[۱] و به نقل شیخ طوسی دختر یحیی بن علی بن حسین(ع) است[۲]. در هر دو صورت وی دخترعموی امام صادق(ع) شمرده میشود[۳]؛ ولی در میان فرزندان امام سجاد(ع) فردی به نام «یحیی» در منابع به دست نیامده است. به نقل دیگر، دختر حسین اُثرُم[۴] پسر امام مجتبی(ع) است[۵]. ابنحزم او را دختر حسین بن حسین بن علی بن ابیطالب دانسته[۶] که در واقع «حسین بن علی بن حسین» یا «حسین بن حسن بن علی» بوده که به خطا حسین بن حسین بن علی خوانده شده است؛ چراکه سیدالشهدا پسری به نام حسین نداشت. به هر روی امام صادق(ع) از این زن غیر از اسماعیل دختری به نام امفروه داشت[۷]. او همان زنی است که امام صادق(ع) در سفر حج درباره وی گفته بود حج وی به جهت خردهگیری بر غسل کنیزی از آن حضرت که امام از او کام گرفته بود، تباه شده است[۸]. به نقل قاضی نعمان مغربی، امام صادق(ع) به قدری اماسماعیل را دوست میداشت که تا او زنده بود، با زن دیگری ازدواج نکرد[۹]؛ حتی در بهرهگیری از کنیز هم مراقب بود او متوجه و آزرده نشود[۱۰].[۱۱]
حضرت حمیده
همسر دیگر ایشان که مادر امام کاظم(ع) بود، حمیده[۱۲] مصفاة[۱۳] نام داشت. او کنیز پاکدامنی بود؛ مکنا به لُؤْلُوة[۱۴] و به نقل کلینی و مفید از نسل بربر[۱۵] دختر صاعد[۱۶] بود. به نقل شیخ صدوق، تبار وی از اشراف عجم بود[۱۷] که برابر نقل سبط ابنجوزی، اهل اندلس بود[۱۸]؛ چنانکه ابنشهرآشوب[۱۹] و مجلسی این نقل را به صورت احتمال آوردهاند[۲۰]. او به فرمان امام باقر(ع) از بردهفروشی - که اهل بَربَر بود - به مبلغ هفتاد دینار خریده شد و آن حضرت وی را به ازدواج امام صادق(ع) درآورد. بر پایه این نقل او نخستین همسر امام صادق(ع) بود که در جوانی امام به زندگی او راه یافت[۲۱]. این بانو به لحاظ معنوی به قدری والامقام بود که امیرمؤمنان(ع) نقش او را در شاخص شدن برای شناخت مسیر امامت پس از امام صادق(ع) پیشگویی کرد و وی را ادامه دهنده نسل امامت معرفی کرد و بر منبر کوفه فرمود: «كَأَنِّي بِابْنِ حَمِيدَةَ قَدْ مَلَأَهَا عَدْلًا وَ قِسْطاً»[۲۲]. ایشان با این تعبیر امامی را که قیام جهانی خواهد کرد، از نسل حُمیده دانست. امام باقر(ع) با شنیدن نام او فرمود: «او حمیده در دنیا و محموده در آخرت است»[۲۳]. امام صادق(ع) نیز از او به پاکی و پاکدامنی و بزرگی یاد کرد و فرمود: «حمیده همانند طلا پاکیزه بود و پیوسته فرشتهها نگهبان او بودند تا به دست من رسید. این لطفی بود از سوی خدا درباره من و جانشین من»[۲۴]. امام صادق(ع) در گستره زندگی وی را به همراه دخترش امفروه ـ که از اماسماعیل بود[۲۵] - به عنوان نماینده خود برای بررسی و ادای برخی حقوق مردم مدینه اعزام میکرد[۲۶]. با توجه به صدر و ذیل نقل کلینی، مقصود از این حقوق، حقوق شهروندی و همسایگی مرتبط با شادی و عزای مردم است. از این روایت برمیآید که همسر و دختر امام صادق(ع) با حضور در شادی و عزای مردم مدینه نقش شبکه ارتباطی آن حضرت با زنان مدینه را ایفا میکردند و از این راه در توسعه فرهنگ اهلبیت در میان مردم و پیشبرد اهداف امامت نقش مؤثری داشتند[۲۷].
نقل ناصحیح
زن دیگری که در برخی منابع از او به عنوان همسر امام(ع) یاد شده، مادر ابوالبختری است. وهب بن وهب بن عبدالله (-۲۰۰ق) بن زَمَعه معروف به ابوالبختری - که نیای او زمعة بن اسود از یاران پیامبر(ص) بود[۲۸] - از درباریان هارون رشید شمرده میشد[۲۹]. نام او در ردیف راویان امام صادق(ع) نیز نقل شده است و نزد رجالیان کذاب شناخته میشود[۳۰]. این ابوالبختری مادری داشت به نام عَبدَه دختر لی بن یزید بن رکانة بن عبدیزید بن هاشم بن عبدالمطلب بن عبدمناف[۳۱] که به نقل نجاشی امام صادق(ع) با او ازدواج کرد[۳۲]؛ ولی به روایت معتبر[۳۳] کشی از امام رضا(ع)، مادر ابوالبختری روزی امام صادق(ع) را در مسیر سر زدن به باغ خود مشاهده کرد و به او سلام کرد و امام جواب داد. سپس این زن افرادی را به محضر امام فرستاد و درخواست ازدواج کرد که آن حضرت پیشنهاد او را نپذیرفت[۳۴]؛ بنابراین آنچه در گزارش نجاشی آمده مربوط به پیشنهاد ازدواج بوده و نه اصل آن. پس ناقل در نقلش خطا کرده و چنین ازدواجی رخ نداده است[۳۵].
همسران دیگر
همسران دیگری (کنیزانی) با عنوان امولد که فرزندی از امام داشتند، برای آن حضرت نقل شده است[۳۶]؛ ولی از نسب و آمار آنها اطلاعی در دست نیست[۳۷].
منابع
پانویس
- ↑ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰۹؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة فی معرفة الائمه، ج۲، ص۱۸۰.
- ↑ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۱، ص۱۳۴؛ محمدتقی تستری، رسالة فی تواریخ النبی و الأل، ص۷۴.
- ↑ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰۹؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۱۸۰.
- ↑ اثرم به فردی گویند که افتادگی دندان پیشین یا افتادگی دندان از بن داشته باشد (ابنمنظور، لسان العرب، ج۱۲، ص۷۶).
- ↑ سبط ابنجوزی، تذکرة الخواص، ص۳۱۱؛ ابنعنبه، عمدة المطالب فی انساب آل ابیطالب، ص٢٣٣ (... أُمُّ إِسْمَاعِيلَ فَاطِمَةُ بِنْتُ الْحُسَيْنِ الأَثْرَمِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ(ع)).
- ↑ ابنحزم اندلسی، جمهرة انساب العرب، ص۵۹.
- ↑ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰۹؛ مصعب بن عبدالله زبیری، نسب قریش، ص۶۳؛ ابنعنبه، عمدة الطالب فی انساب آل ابیطالب، ص۲۳۳.
- ↑ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۱، ص۱۳۴؛ محمدتقی تستری، رسالة فی تواریخ النبی و الآل، ص۷۴.
- ↑ ابوحنیفه نعمان بن محمد مغربی، شرح الاخبار فی فضائل الائمه الاطهار، ج۳، ص۳۰۹.
- ↑ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۱، ص۱۳۴؛ محمدتقی تستری، رسالة فی تواریخ النبی و الآل، ص۷۴.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۸۴ ـ ۱۸۶.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا(ع)، ج۱، ص۴۱؛ همو، کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، ص۳۰۶-۳۰۷، ح۱.
- ↑ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۲، ص۶.
- ↑ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۸، ص۶، ح۸ و ۹ («... فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ(ع): عَنِ الْحُقُوقِ تَسْأَلُنِي كَانَ أَبِي يَبْعَثُ أُمِّي وَ أُمَّ فَرْوَةَ تَقْضِيَانِ حُقُوقَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ»).
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۸۶ ـ ۱۸۸.
- ↑ محمد بن حسن طوسی، اختیار معرفة الرجال، ص۳۰۹.
- ↑ ر.ک: محمدتقی تستری، قاموس الرجال، ج۱۰، ش۸۱۲۲.
- ↑ ر.ک: محمدتقی تستری، قاموس الرجال، ج۱۰، ش۸۱۲۲.
- ↑ احمد بن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۴۵۶، ش ۷۳۲۳؛ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۶۳، ص۴۰۵، ش ۸۰۷۷.
- ↑ احمد بن علی نجاشی، رجال، ش۱۱۵۵.
- ↑ راویان این سند به ترتیب محمد بن مسعود، علی بن حسن بن علی بن فضال، محمد بن ولید بجلی و عباس بن هلال هستند. محمد بن مسعود همان عیاشی است. هرچند وی در آغاز جوانی عامی بوده، مستبصر شده و ثقه و از بزرگان شیعه شمرده شده است (احمد بن علی نجاشی، رجال، ش۹۴۴). علی بن حسن بن علی بن فضال و محمد بن ولید بجلی نیز از بزرگان مورد اعتماد شیعه بودهاند (همان، ش۶۷۶ و ۹۳۱). عباس بن هلال نیز درباره او مدح و ذمی ذکر نشده و راوی شناخته شدهای که از او نزد رجالیان مذمت نشده باشد معتبر است (درس فقه آیتالله میرزا جواد تبریزی که صاحب این قلم در آن حضور داشت).
- ↑ محمد بن حسن طوسی، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، ص۳۰۹.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۸۸ ـ ۱۸۹.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ج۵، ص۳۲۰؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۱۸۰.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۸۹.