عدالت در تقسیم بیت المال

مقدمه

• امام علی(ع) در زمان خلافتش می‌‌خواست جلو حیف و میل اموال عمومی و سیستم ظالمانه‌ای که در تقسیم بیت المال به وجود آمده بود را بگیرد و جامعه اسلامی را به مساوات و سادگی عصر پیغمبر(ص) برگرداند. این چیزی بود که اشراف‌زادگان قریش و ثروت‌مندان حجاز و صاحبان زر و زور و تزویر هرگز با آن موافق نبودند. چون می‌‌دانستند که امام(ع) در تقسیم بیت المال همه را به یک چشم می‌‌نگرد و نهایت سعی و تلاشش این است تا از حقوق مظلومیندفاع نماید و این شیوه را تا آخر به کار برد و تحت هیچ شرایط، عدالت را فدای مصلحت و منافع شخصی نمی‌کند و بر خود لازم می‌‌بیند که با همگان برخورد یکسان داشته باشد و برای همین هم، بارها رفتار آن حضرت مورد اعتراض عده‌ای امتیاز طلب و سودجو قرار گرفت. ولی امام(ع) در مقابل تمام این توطئه و خرده‌گیری‌ها ایستاد و از مسیر حق قدم فراتر نگذاشت و با استدلال و منطق جواب آنها را می‌داد، در این زمینه به یک نمونه اکتفا می‌شود: روزی حضرت علی(ع) خراج و موجودی بیت المال را بین مسلمین تقسیم می‌‌کرد. مرد سرشناسی از انصار جلو آمد و امام(ع) سه دینار به او داد و بعد از او، غلام سیاهی آمد. امام(ع) به او نیز سه دینار پرداخت کرد. مرد انصاری در مقام اعتراض عرض کرد: ای امیرمؤمنان! این غلام من بود که دیروز آزادش کردم، تو او را با من یکسان قرار می‌دهی؟! امام(ع) در جواب آن مرد انصاری فرمود: من در کتاب خدا نظر کردم، و هیچ برتری‌ای برای فرزندان اسماعیل بر فرزندان اسحاق ندیدم. «إِنَّ آدَمَ لَمْ يَلِدْ عَبْداً وَ لَا أَمَةً وَ إِنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ أَحْرَارٌ»؛ همانا از آدم غلام و کنیزی متولد نشد، همه مردم آزادند. بنابراین اگر در برهه‌ای از زمان و تحت شرایط خاص، طوق بندگی بر گردن بعضی از افراد انسان بیفتد، سرانجام باید آزاد شوند و به اصل خود بازگردند.
• متأسفانه این نحوه از رفتار امام(ع) در نظر مردمی که یک ربع قرن با روش "تبعیض" خو گرفته بودند، خوش نیامد، لذا با آن حضرت به مخالفت برخاستند و تا سرحد جنگ پیش رفتند. علامه مجلسی در بحار، از کتاب "دعوات راوندی" و او هم از "علی بن جعد" نقل می‌‌کند و می‌‌گوید: مهم‌ترین چیزی که سبب شد تا عرب از حمایت امیرمؤمنان علی(ع)دست بردارند، امور مالی بود؛ چرا که آن حضرت هرگز شریفی را بر غیر شریف و عرب را بر عجم ترجیح نمی‌داد و برای سران و امرای قبایل حساب ویژه - آن چنان که سیره سلاطین بود- باز نکرد و هیچ کسی را به وسیله مال به سوی خودش جذب نمی‌ساخت، درحالی‌که معاویه کاملاً به عکس ایشان عمل می‌‌کرد.