ابوالفداء
آشنایی اجمالی
ابوالفداء (۶٧٢-٧٣٢): عمادالدین ابوالفداء اسماعیل بن علی بن محمود از شاهزادگان ایوبی و مشهور به الملک المؤید از منجمان، جغرافیدانان و مورخان قرن هشتم هجری است. وی حکومت حماة را از سال ۷۲۰ تا پایان عمر خویش داشت و در این مدت به دلیل دانش دوستی خود، از عالمان و فرهیختگان سخت حمایت میکرد[۱]. کتاب معروف تاریخ او المختصر فی اخبار البشر است که ابن الوردی آن را تلخیص و تذییل کرده و نامش را تتمة المختصر فی اخبار البشر گذاشته است.
ابوالفداء در مقدمه کتاب خویش نوشته است که وی مصمم شده تا تاریخ مختصری از تواریخ مفصل فراهم کند. منابعی که خود وی از آنها یاد کرده عبارتند از الکامل ابن اثیر، تجارب الامم، البیان عن تاریخ سنی زمان العالم علی سبیل الحجة و البیان، التاریخ المظفری از شهاب الدین ابراهیم بن ابی الدم حموی (م ۶۴٢)، تصحیح حامد زیان غانم زیان، قاهره، ۱۹۸۹ که به نوشته او تاریخ ملت اسلامی را در شش مجلد نگاشته، وفیات الاعیان، تاریخ یمن از فقیه عماره، الجمع و البیان صنهاجی، تاریخ الدول المنقطعه، لذة الاحلام فی تاریخ امم الاعجام، المغرب فی اخبار اهل المغرب، مفرج الکروب فی اخبار بنی ایوب، تاریخ حمزة الاصفهانی، تاریخ خلاط، و نیز نسخ مختلفی از تورات. برخی از این آثار در دسترس نیست و از این جهت اثر ابوالفداء ارزشمند است. مشکل در این است که موارد نقل شده از آن آثار در کتاب المختصر مشخص نیست.
کتاب با یک مقدمه درباره تاریخ آغاز و در ادامه از تاریخ آفرینش، تاریخ یهود و طوایف آن، و همینطور تاریخ عرب نسب رسول و از آنجا به بعد سیره نبوی آغاز کرده و به ترتیب جلو میآید. این کتاب یک تاریخ عمومی از قرن هشتم است که در میان اقران خود امتیازاتی از حیث تدوین دارد افزون بر آنکه نسب ت به دوره معاصر خود حاوی اطلاعات ارزشمندی است. کتاب یاد شده رویدادهای تا سال ٧۴٩ را شامل میشود. از جمله اخبار جالب وی نقل خبری است که در آن ایمان رسمی ابوطالب به توحید را بیان میکند گرچه بلافاصله میگوید که البته روایت مشهور آن است که او بر دین آباء خود درگذشته است. فَلَمَّا تَقَارَبَ مِنْ أَبِي طَالِبٍ الْمَوْتُ، جَعَلَ يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ، فَأَصْغَى إِلَيْهِ الْعَبَّاسُ بِأُذُنِهِ وَ قَالَ: وَ اللهِ يَا ابْنَ أَخِي لَقَدْ قَالَ الْكَلِمَةَ الَّتِي أَمَرْتُهُ أَنْ يَقُولَهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللهِ(ص) «الْحَمْدُ للهِ الَّذِي هَدَاكَ يَا عَمِّ». هكَذَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَ الْمَشْهُورُ أَنَّهُ مَاتَ كَافِرًا، (۱/ ۱۷۹) المختصر در دو مجلد «مکتبة المتنبی، قاهره» و «دارالکتب العلمیه، ١۴١٧» منتشر شده است.[۲]
منابع
پانویس
- ↑ برای آگاهی از شرح حال تفضیلی وی رجوع کنید به: اسنوی طبقات الشافعیه، ج۱، ص۴۵۵؛ قاضی شبهه تاریخ، ج۲، صص٣٣۶-۳۳۸؛ ابن حجر، الدرر الکامنه، ج۱، ص۳۷۱؛ ابن عماد حنبلی، شذرات الذهب: ج۸، ص۱۷۳.
- ↑ جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، ص ۳۱۴.