ابوبکر بیهقی در تاریخ اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث ابوبکر بیهقی است. ابوبکر بیهقی از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: ابوبکر بیهقی در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

ابوبکر احمد بن الحسین البیهقی از محدثان بزرگ اهل سنت، مؤلف کتاب دلائل النبوة ومعرفة احوال صاحب الشریعة است. وی در خسروگرد نیشابور متول شده و در بیهق رشد و نمو یافته است. از مهمترین مشایخ او یکی حاکم نیشابوری (۳۲۱ ۴۰۵) و دیگری ابوسعد خرگوشی (م ۴۰۷) وابوعبدالرحمن سلمی را می‌‌‌‌توان یادکرد مهمترین اثر او السنن الکبری است. اما به جز آن نیز آثار فراوانی در حدیث دارد. در جای دیگری اشاره کردیم که دلایل نگاری یکی از گرایشهای خاصی است که در کار سیره نویسی در قرن چهارم رواج یافته است. این آثار را اخباریان در برابر پاسخگویی به شباهتی که درباره اثبات نبوت مطرح شده بود، پدید آوردند. یکی از مهمترین و گسترده‌ترین آنها همین کتاب بیهقی است.

کتاب دلائل، کتابی حدیثی است ومآخذ وی در درجه نخست، کتاب‌های حدیثی مانند کتاب‌های معروف به صحاح است. با این حال از کتاب‌های مغازی نیز بهره گرفته است. ازجمله آثاری که وی ازآنها استفاده کرده، کتاب المغازی موسی بن عقبه است که جز فقراتی، متن آن به دست مانرسیده است. برخی از روایاتی نیز که وی به صورت مسند آورده، در مآخذ دیگر وارد نشده است حجم زیادی از روایات ابن اسحاق در این کتاب آمده که بر اساس آنها می‌‌توان بخشی از موارد حذف شده از سیره را در روایت عبدالملک بن هشام به دست آورد. دقت در اسناد این کتاب می‌‌‌‌تواند فقرات مفقود شده بسیاری از آثارآن دوره را روشن کند. مشروط بر آنکه روشن شود کدامیک از افرادی که در سند یاد شده‌اند صاحب کتابی در این زمینه بوده‌اند. چه بسا روایتی از سیره که نام یعقوب بن سفیان فسوی درآن آمده، بخشی از جزء نخست مفقود کتاب المعرفة والتاریخ باشد.

ترتیب کتاب دلائل، به صورت ترتیب موجود درآثار مغازی نیست، امام محتوای آن اخباری است که به هر صورت مربوط به شخص پیامبر(ص) و سیره می‌‌‌‌شود. دلایل از دید بیهقی و دیگران، به معنای خاص معجزه است. پس از آن اشاره معجزه جاودان پیامبر(ص) قرآن کرده است. آنگاه بحث از مولد النبی(ص) آغاز شده اخبار پیش از بعثت آمده. پس از آن بحث طولانی درباره شمائل آن حضرت. آنگاه بحث از اخلاق ومنش و اخبار تاریخی این دوره پرداخته است. این روال تا پایان کتاب ادامه می‌‌‌‌یابد و در هر قسمت، مصنف بر آن است تا معجزات و خوارق عاداتی که از ان حضرت صادر شده را فهرست کند. دلائل النبوة با تصحیح عبدالمعطی قلعجی در هفت مجلد توسط دارالکتب العلمیة در سال ۱۴۰۵ چاپ شده است. باید در همین مقیاس به کتاب دلائل النبوة ابونعیم اصفهانی که معاصر بیقهی بود نظر کرد. این اثر نیز مکرر به چاپ رسیده است.

منابع

1. جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام