احمد بن عیسی بن زید علوی

آشنایی اجمالی

احمد بن عیسی بن زید بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب(ع)^[۱]، با کنیه ابوعبدالله^[۲] و ملقب به «مختفی»^[۳]، از زعما و بزرگان طالبی و زیدیه در عصر عباسی و از راویان طبقه هفتم بود. مادرش عاتکه دختر فضل^[۴] و پدرش عیسی بن زید از همراهان نفس زکیه بود که هنگام متواری شدن و مرگ وی، احمد تنها ۱۱ سال داشت^[۵]. با وجود آنکه وی در مجلسی همراه امام رضا(ع) حاضر بود^[۶]، در زمره اصحاب و راویان بی‌واسطه ائمه ثبت نشده است. احمد بن عیسی افزون بر این، از محدثانی همچون پدرش عیسی بن زید، عمویش حسین بن زید^[۷]، عمر بن عبدالغفار و حسین بن علوان حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان محمد بن زکریا غلابی و علی بن عیسی علوی^[۸] می‌باشند^[۹]. در تنها سند موجود از وی در تفسیر کنز الدقائق نیز، او حدیث را از عمویش نقل کرده است^[۱۰].

نام وی در کتب رجالی متقدم شیعه ذکر نشده است و در ردیف راویان مهمل یا مجهول قرار می‌گیرد^[۱۱]؛ با این حال، علمای زیدیه و اهل تسنن او را با صفاتی چون فقیه آل محمد ستوده‌اند^[۱۲] و محققان معاصری چون آیت‌الله سبحانی نیز بر فضل وی تأکید کرده‌اند^[۱۳]. طبق گزارش‌های تاریخی، گویا احمد در زمان هارون الرشید به اتهام خروج، به همراه قاسم بن علی در بغداد زندانی شد، اما با کمک زیدیه گریخت^[۱۴]. وی پس از فرار، به مدائن، بصره و ری رفت و ۶۰ سال زندگی پنهانی داشت^[۱۵]. یعقوبی زندانی شدن وی را به سال ۱۸۸ در رافقه می‌داند^[۱۶]. وی در طول حیات خود ۳۰ بار با پای پیاده حج گزارد^[۱۷] و در نهایت، متوکل عباسی به دلیل سالخوردگی و نابینایی از دستگیری او منصرف شد^[۱۸].

وی در رمضان سال ۲۴۷ در بصره درگذشت^[۱۹] و کتاب‌های أمالی^[۲۰]، مسائل احمد^[۲۱] و کتاب الصیام از آثار اوست^[۲۲].^[۲۳]

جستارهای وابسته

منابع

پانویس

↑ ر.ک: أ. منابع شیعی: شرح الأخبار، ج۳، ص۳۳۱ - ۳۳۴؛ مقاتل الطالبین، ص۴۰۸ - ۴۱۵؛ الأغانی، ج۵، ص۲۸۳؛ المجدی فی أنساب الطالبین، ص۱۸۸؛ شرح الأزهار، مقدمه ج۱، ص۵؛ تنقیح المقال، ج۷، ص۶۹، ش۱۲۷۲؛ أعیان الشیعة، ج۳، ص۵۶، ش۱۸۶؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۹۳، ش۱۳۱۵.
ب. منابع سنّی: سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۲۹۳؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۲۷، ش۵۱۲؛ لسان المیزان، ج۱، ص۲۴۲، ش۷۶۰؛ تاریخ الإسلام، ج۱۲، ص۱۸؛ ج۱۸، ص۶۱؛ الأعلام، ج۱، ص۱۹۱؛ ذکر أخبار إصبهان، ج۱، ص۸۰؛ التذکرة الحمدونیة، ج۲، ص۱۹۵، ش۴۶۸؛ الوافی بالوفیات، ج۷، ص۱۷۷؛ جمهرة أنساب العرب، ص۵۶.
↑ ر.ک: عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۴۵، ح۱۳.
↑ مقاتل الطالبیین، ص۴۰۸؛ الأعلام، ج۱، ص۱۹۱؛ تاج العروس، ج۱۹، ص۳۸۵.
↑ المجدی فی أنساب الطالبیین، ص۱۸۸؛ مقاتل الطالبیین، ص۴۰۸.
↑ مقاتل الطالبیین، ص۲۶۸؛ فهرس التراث، ج۱، ص۲۶۲.
↑ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۷۵؛ بحار الأنوار، ج۴۹، ص۱۸۵؛ مسند الإمام الرضا(ع)، ج۱، ص۹۰.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۱۱۴.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۱۱۴؛ مهج الدعوات، ص۳۲۰.
↑ مقاتل الطالبیین، ص۴۰۸.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۱۱۴، به نقل از: تأویل الآیات الظاهرة، ج۱، ص۶۴۳، ح۱۴.
↑ "لم يذكر المعنون في المعاجم الرجالية، فهو مهمل اصطلاحاً، إلا أني أحسن الظن به لمجموع ما قيل فيه و نقل عنه تنقیح المقال، ج۷، ص۶۹ - ۷۰، ش۱۲۷۲.
↑ التحف شرح الزلف، ج۱، ص۱۳۲؛ مطلع البدور، ج۱، ص۲۸۶؛ معجم رجال الاعتبار، ص۲۲؛ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۴۶۷؛ تاریخ الإسلام، ذهبی، ج۱۸، ص۶۱.
↑ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۳، ص۸۳.
↑ مقاتل الطالبیین، ص۴۰۸-۴۱۰؛ الفرج بعد الشدة، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۱.
↑ شیخ صدوق نوشته است: و کان مستتراً ستین سنة؛ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۴۵، ح۱۳.
التذکرة الحمدونیة، ج۲، ص۱۹۵؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۹۳؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۳، ص۸۳.
شرح الأخبار، ج۳، ص۳۳۱-۳۳۴؛ تاریخ الإسلام، ذهبی، ج۱۲، ص۱۸؛ کتاب الوافی بالوفیات، ج۷، ص۱۷۷- ۱۷۸؛ مقاتل الطالبیین، ص۴۱۲- ۴۱۳.
تنبیه الغافلین، ص۱۵۱- ۱۵۲؛ الحدائق الوردیة، ج۲، ص۸-۹؛ تیسیر المطالب فی أمالی أبی‌طالب، ص۱۹۰.
↑ مقاتل الطالبیین، ص۲۸۳-۲۸۴.
↑ تیسیر المطالب فی أمالی أبی‌طالب، ص۱۹۹.
↑ سر السلسلة العلویة، ص۶۶؛ مقاتل الطالبیین، ص۴۱۷-۴۱۸.
↑ تفصیل شرح حال او را ببینید: مقاتل الطالبین، ص۴۰۸ - ۴۱۵؛ شرح الأخبار، ج۳، ص۳۳۱ - ۳۳۴؛ الأعلام، ج۱، ص۱۹۱.
↑ معروف به جامع علوم آل محمد که با عنوان رأب الصدع در ۳ مجلد به چاپ رسیده است. نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی به موجود است. نمازی می‌نویسد: رأیته عند سماحة العلامة النجفی المرعشی فی قم، مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۹۳.
↑ الجامع الکافی، ج۱، ص۵.
↑ میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۲۷.
↑ شریفی، مرضیه، مقاله «احمد بن عیسی بن زید»، دانشنامه امام رضا ج۱، ص ۷۱۲.
ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۲، ص۴۳۴-۴۳۶.

[1] ر.ک: أ. منابع شیعی: شرح الأخبار، ج۳، ص۳۳۱ - ۳۳۴؛ مقاتل الطالبین، ص۴۰۸ - ۴۱۵؛ الأغانی، ج۵، ص۲۸۳؛ المجدی فی أنساب الطالبین، ص۱۸۸؛ شرح الأزهار، مقدمه ج۱، ص۵؛ تنقیح المقال، ج۷، ص۶۹، ش۱۲۷۲؛ أعیان الشیعة، ج۳، ص۵۶، ش۱۸۶؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۹۳، ش۱۳۱۵.
ب. منابع سنّی: سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۲۹۳؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۲۷، ش۵۱۲؛ لسان المیزان، ج۱، ص۲۴۲، ش۷۶۰؛ تاریخ الإسلام، ج۱۲، ص۱۸؛ ج۱۸، ص۶۱؛ الأعلام، ج۱، ص۱۹۱؛ ذکر أخبار إصبهان، ج۱، ص۸۰؛ التذکرة الحمدونیة، ج۲، ص۱۹۵، ش۴۶۸؛ الوافی بالوفیات، ج۷، ص۱۷۷؛ جمهرة أنساب العرب، ص۵۶.

[2] ر.ک: عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۴۵، ح۱۳.

[3] مقاتل الطالبیین، ص۴۰۸؛ الأعلام، ج۱، ص۱۹۱؛ تاج العروس، ج۱۹، ص۳۸۵.

[4] المجدی فی أنساب الطالبیین، ص۱۸۸؛ مقاتل الطالبیین، ص۴۰۸.

[5] مقاتل الطالبیین، ص۲۶۸؛ فهرس التراث، ج۱، ص۲۶۲.

[6] عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۷۵؛ بحار الأنوار، ج۴۹، ص۱۸۵؛ مسند الإمام الرضا(ع)، ج۱، ص۹۰.

[7] تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۱۱۴.

[8] تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۱۱۴؛ مهج الدعوات، ص۳۲۰.

[9] مقاتل الطالبیین، ص۴۰۸.

[10] تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۱۱۴، به نقل از: تأویل الآیات الظاهرة، ج۱، ص۶۴۳، ح۱۴.

[11] "لم يذكر المعنون في المعاجم الرجالية، فهو مهمل اصطلاحاً، إلا أني أحسن الظن به لمجموع ما قيل فيه و نقل عنه تنقیح المقال، ج۷، ص۶۹ - ۷۰، ش۱۲۷۲.

[12] التحف شرح الزلف، ج۱، ص۱۳۲؛ مطلع البدور، ج۱، ص۲۸۶؛ معجم رجال الاعتبار، ص۲۲؛ سیر أعلام النبلاء، ج۹، ص۴۶۷؛ تاریخ الإسلام، ذهبی، ج۱۸، ص۶۱.

[13] موسوعة طبقات الفقهاء، ج۳، ص۸۳.

[14] مقاتل الطالبیین، ص۴۰۸-۴۱۰؛ الفرج بعد الشدة، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۱.

[15] شیخ صدوق نوشته است: و کان مستتراً ستین سنة؛ عیون أخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۴۵، ح۱۳.
التذکرة الحمدونیة، ج۲، ص۱۹۵؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۹۳؛ موسوعة طبقات الفقهاء، ج۳، ص۸۳.
شرح الأخبار، ج۳، ص۳۳۱-۳۳۴؛ تاریخ الإسلام، ذهبی، ج۱۲، ص۱۸؛ کتاب الوافی بالوفیات، ج۷، ص۱۷۷- ۱۷۸؛ مقاتل الطالبیین، ص۴۱۲- ۴۱۳.
تنبیه الغافلین، ص۱۵۱- ۱۵۲؛ الحدائق الوردیة، ج۲، ص۸-۹؛ تیسیر المطالب فی أمالی أبی‌طالب، ص۱۹۰.

[16] مقاتل الطالبیین، ص۲۸۳-۲۸۴.

[17] تیسیر المطالب فی أمالی أبی‌طالب، ص۱۹۹.

[18] سر السلسلة العلویة، ص۶۶؛ مقاتل الطالبیین، ص۴۱۷-۴۱۸.

[19] تفصیل شرح حال او را ببینید: مقاتل الطالبین، ص۴۰۸ - ۴۱۵؛ شرح الأخبار، ج۳، ص۳۳۱ - ۳۳۴؛ الأعلام، ج۱، ص۱۹۱.

[20] معروف به جامع علوم آل محمد که با عنوان رأب الصدع در ۳ مجلد به چاپ رسیده است. نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی به موجود است. نمازی می‌نویسد: رأیته عند سماحة العلامة النجفی المرعشی فی قم، مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۹۳.

[21] الجامع الکافی، ج۱، ص۵.

[22] میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۲۷.

[23] شریفی، مرضیه، مقاله «احمد بن عیسی بن زید»، دانشنامه امام رضا ج۱، ص ۷۱۲.
ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۲، ص۴۳۴-۴۳۶.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]