احمد بن محمد بن یحیی عطار قمی

آشنایی اجمالی

ابوعلی احمد بن محمد بن یحیی العطار قمی^[۱] از راویان امامی اهل قم و دارای پیشه عطاری بود که در شمار کبار طبقه نهم راویان قرار دارد^[۲]. وی در زمره کسانی است که از هیچ‌یک از امامان معصوم روایتی نقل نکرده‌اند^[۳]. احمد بن محمد بن یحیی از محدثانی همچون پدرش محمد بن یحیی عطار قمی^[۴]، عبدالله بن جعفر حمیری^[۵]، سعد بن عبدالله اشعری قمی^[۶]حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان ابوعبدالله حسین بن عبدالله غضائری^[۷]، هارون بن موسی تلعکبری^[۸]، ابوعبدالله محمد بن علی بن شاذان قزوینی^[۹] می‌باشند.

درباره شخصیت احمد بن محمد بن یحیی عطار قمی، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: به دلیل نداشتن اثر علمی، نام وی در رجال نجاشی و فهرست شیخ طوسی ذکر نشده و ابن داوود او را مهمل دانسته است^[۱۰]؛ بدین جهت برخی به مجهول بودن و عدم وثاقتش نظر داده‌اند. در مقابل، بسیاری از بزرگان بر وثاقت یا حسن حال وی تأکید کرده‌اند؛ از جمله با استناد به ۵ دلیل: فراوانی روایات شیخ صدوق از وی و کاربرد عبارات دعایی برای او^[۱۱]؛ قرار گرفتن در مطمئن‌ترین طریق احمد بن علی بن نوح سیرافی^[۱۲]؛ تصحیح طرق مشتمل بر وی توسط علامه حلی^[۱۳]؛ روایت تلعکبری از او به عنوان مشایخ اجازه^[۱۴] و حضور نامش در بیش از ۱۲۰ طریق نجاشی و ۲۰ طریق شیخ طوسی. در همین راستا، شیخ بهایی نوشته است: «اینان و امثالشان از مشایخ اصحاب، برای ما گمان به حسن حال و عدالتشان ایجاد می‌کنند»^[۱۵].

تاریخ دقیق وفات وی معلوم نیست، تنها شیخ طوسی تصریح کرده که وی در سال ۳۵۶ ق از تلعکبری حدیث سماع کرده است^[۱۶].^[۱۷]

جستارهای وابسته

محمد بن یحیی عطار قمی (پدر)

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۳

پانویس

↑ رجال الطوسی، ص۴۱۰، ش۵۹۵۵، ص۴۱۳، ش۵۹۷۹؛ الرجال (ابن داود)، ص۴۴، ص۱۳۳؛ نقد الرجال، ج۱، ص۱۷۲، ش۳۴۳ و ۳۴۴؛ الوجیزة فی الرجال، ص۲۴، ش۱۳۵؛ جامع الرواة، ج۱، ص۷۱، ش۴۴۱ و ۴۴۲؛ منهج المقال، ج۲، ص۲۰۹، ش۳۶۷ و ۳۶۸؛ إکلیل المنهج، ص۱۲۵، ش۱۱۹؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۷۹؛ منتهی المقال، ج۱، ص۳۴۸، ش۲۵۱؛ تکملة الرجال، ج۱، ص۲۵۱؛ الفوائد الرجالیه (سید بحرالعلوم)، ج۲، ص۲۰؛ شعب المقال، ص۱۶۲، ش۱۴، مجمع الرجال، ج۱، ص۱۶۷؛ طرائف المقال، ج۱، ص۱۶۰، ش۸۰۲؛ بهجة الآمال، ج۲، ص۱۵۶؛ تنقیح المقال، ج۸، ص۱۱۰، ش۱۶۰۴ - ۵۶۴؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۴۸۳، ش۱۷۳۹؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۶۵۵، ش۵۹۶؛ معجم رجال الحدیث، ج۳، ص۱۲۰، ش۹۳۱ و ۹۳۲.
↑ الموسوعة الرجالیه، طبقات رجال الفقیه، ص۱۹۳.
↑ رجال الطوسی، ص۴۱۰، ش۵۹۵۵. ضمیر مستتر سمع و بارز له - چنانچه از بررسی راویان در "من لم یرو عن الأئمه(ع)" نیز اسناد روایات استفاده می‌شود. به تلعکبری بازگشت می‌کند؛ نه به ابن أبی جید.
↑ ر.ک: صدوق، الأمالی، ص۱۲۵ (ح۶)، ۱۴۱ (ح۶)، ۲۲۱ (ح۸)؛ و....
↑ مقتضب الأثر، ص۹؛ الإختصاص، ص۱۹۵، ۲۰۲، و....
↑ الأمالی (صدوق)، ص۶۲، ح۵؛ کفایة الأثر، ص۲۹۵.
↑ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۲۳۵، ح۱۰؛ تهذیب الأحکام (مشیخه)، ج۱۰، ص۳۴؛ رجال الطوسی، ص۴۱۰، ش۵۹۵۵.
↑ رجال الطوسی، ص۴۱۰، ش۵۹۵۵؛ فلاح السائل، ص۱۳۵.
↑ رجال النجاشی، ص۱۳، ش۸، و ص۳۶، ش۷۲، و...
↑ الرجال (ابن داود)، ص۴۴، ش۱۳۳.
↑ الأمالی (صدوق)، ص۸۱ (ح۱۶)، ۲۰۲ (ح۱۶)، ۲۰۶ (ح۷)، ۲۲۱ (ح۸)، ۲۴۰ (ح۹)، ۲۴۴ (ح۱)، ۲۵۵ (ح ۸)، ۲۶۸ (ح۱۶)، ۲۸۱ (ح۱۲) و ۲۸۹ (ح۱۱)؛ و....
↑ "أخبرنا بهذه الکتب غیر واحد من أصحابنا من طرق مختلفة کثیرة. فمنها ما کتب إلی به أبو العباس أحمد بن علی بن نوح السیرافی، رحمه الله، فی جواب کتابی إلیه: و الذی سألت تعریفه من الطرق إلی کتب الحسین بن سعید الأهوازی رضی الله عنه، فقد روی عنه أبو جعفر أحمد بن محمد بن عیسی الأشعری القمی، و أبو جعفر أحمد بن محمد بن خالد البرقی، و الحسین بن الحسن بن أبان، و أحمد بن محمد بن الحسن بن السکن القرشی البردعی، و أبو العباس أحمد بن محمد الدینوری. فأما ما علیه أصحابنا و المعول علیه ما رواه عنهما أحمد بن محمد بن عیسی، أخبرنا الشیخ الفاضل أبو عبد الله الحسین بن علی بن سفیان البزوفری فیما کتب إلی فی شعبان سنة اثنتین و خمسین و ثلاثمائة قال: حدثنا أبو علی الأشعری أحمد بن إدریس بن أحمد القمی قال: حدثنا أحمد بن محمد بن عیسی، عن الحسین بن سعید بکتبه الثلاثین کتابا. و أخبرنا أبو علی أحمد بن محمد بن یحیی العطار القمی قال: حدثنا أبی و عبد الله بن جعفر الحمیری و سعد بن عبدالله جمیعا، عن أحمد بن محمد بن عیسی"؛ رجال النجاشی، ص۵۷. ش۱۳۶ و ۱۳۷.
↑ من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۵۲۳؛ خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۲۸۱.
↑ "أحمد بن محمد بن یحیی، العطار القمی، روی عنه التلعکبری،... و سمع منه سنة ست و خمسین و ثلاثمائة، و له منه إجازة"؛ (رجال الطوسی، ص۴۱۰، ش۵۹۵۵).
↑ "قد یدخل فی أسانید بعض الأحادیث من لیس له ذکر فی کتب الجرح والتعدیل بمدح ولا قدح غیر أن أعاظم علمائنا المتقدمین قدس الله أرواحهم قد اعتنوا بشأنه وأکثروا الروایة عنه وأعیان مشایخنا المتأخرین طاب ثراهم قد حکموا بصحة روایات هو فی سندها والظاهر أن هذا القدر کاف فی حصول الظن بعدالته وذلک مثل أحمد بن محمد بن الحسن بن الولید فإن المذکور فی کتب الرجال توثیق أبیه وأما هو فغیر مذکور بجرح ولا تعدیل وهو من مشایخ المفید والواسطة بینه وبین أبیه والروایة عنه کثیرة ومثل أحمد بن محمد بن یحیی العطار فإن الصدوق یروی عنه کثیراً وهو من مشایخه والواسطة بینه وبین سعد بن عبدالله ومثل الحسین بن الحسن بن أبان...، فهؤلاء وأمثالهم من مشایخ الأصحاب لنا ظن بحسن حالهم وعدالتهم..." مشرق الشمسین، ص۲۷۶.
↑ "وسمع منه سنة ست وخمسین وثلاثمائة؛ طوسی، الرجال، ص۴۱۰، ش۵۹۵۵).
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۳، ص۱۸۱-۱۸۹.

[1] رجال الطوسی، ص۴۱۰، ش۵۹۵۵، ص۴۱۳، ش۵۹۷۹؛ الرجال (ابن داود)، ص۴۴، ص۱۳۳؛ نقد الرجال، ج۱، ص۱۷۲، ش۳۴۳ و ۳۴۴؛ الوجیزة فی الرجال، ص۲۴، ش۱۳۵؛ جامع الرواة، ج۱، ص۷۱، ش۴۴۱ و ۴۴۲؛ منهج المقال، ج۲، ص۲۰۹، ش۳۶۷ و ۳۶۸؛ إکلیل المنهج، ص۱۲۵، ش۱۱۹؛ تعلیقة علی منهج المقال، ص۷۹؛ منتهی المقال، ج۱، ص۳۴۸، ش۲۵۱؛ تکملة الرجال، ج۱، ص۲۵۱؛ الفوائد الرجالیه (سید بحرالعلوم)، ج۲، ص۲۰؛ شعب المقال، ص۱۶۲، ش۱۴، مجمع الرجال، ج۱، ص۱۶۷؛ طرائف المقال، ج۱، ص۱۶۰، ش۸۰۲؛ بهجة الآمال، ج۲، ص۱۵۶؛ تنقیح المقال، ج۸، ص۱۱۰، ش۱۶۰۴ - ۵۶۴؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۴۸۳، ش۱۷۳۹؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۶۵۵، ش۵۹۶؛ معجم رجال الحدیث، ج۳، ص۱۲۰، ش۹۳۱ و ۹۳۲.

[2] الموسوعة الرجالیه، طبقات رجال الفقیه، ص۱۹۳.

[3] رجال الطوسی، ص۴۱۰، ش۵۹۵۵. ضمیر مستتر سمع و بارز له - چنانچه از بررسی راویان در "من لم یرو عن الأئمه(ع)" نیز اسناد روایات استفاده می‌شود. به تلعکبری بازگشت می‌کند؛ نه به ابن أبی جید.

[4] ر.ک: صدوق، الأمالی، ص۱۲۵ (ح۶)، ۱۴۱ (ح۶)، ۲۲۱ (ح۸)؛ و....

[5] مقتضب الأثر، ص۹؛ الإختصاص، ص۱۹۵، ۲۰۲، و....

[6] الأمالی (صدوق)، ص۶۲، ح۵؛ کفایة الأثر، ص۲۹۵.

[7] تهذیب الأحکام، ج۱، ص۲۳۵، ح۱۰؛ تهذیب الأحکام (مشیخه)، ج۱۰، ص۳۴؛ رجال الطوسی، ص۴۱۰، ش۵۹۵۵.

[8] رجال الطوسی، ص۴۱۰، ش۵۹۵۵؛ فلاح السائل، ص۱۳۵.

[9] رجال النجاشی، ص۱۳، ش۸، و ص۳۶، ش۷۲، و...

[10] الرجال (ابن داود)، ص۴۴، ش۱۳۳.

[11] الأمالی (صدوق)، ص۸۱ (ح۱۶)، ۲۰۲ (ح۱۶)، ۲۰۶ (ح۷)، ۲۲۱ (ح۸)، ۲۴۰ (ح۹)، ۲۴۴ (ح۱)، ۲۵۵ (ح ۸)، ۲۶۸ (ح۱۶)، ۲۸۱ (ح۱۲) و ۲۸۹ (ح۱۱)؛ و....

[12] "أخبرنا بهذه الکتب غیر واحد من أصحابنا من طرق مختلفة کثیرة. فمنها ما کتب إلی به أبو العباس أحمد بن علی بن نوح السیرافی، رحمه الله، فی جواب کتابی إلیه: و الذی سألت تعریفه من الطرق إلی کتب الحسین بن سعید الأهوازی رضی الله عنه، فقد روی عنه أبو جعفر أحمد بن محمد بن عیسی الأشعری القمی، و أبو جعفر أحمد بن محمد بن خالد البرقی، و الحسین بن الحسن بن أبان، و أحمد بن محمد بن الحسن بن السکن القرشی البردعی، و أبو العباس أحمد بن محمد الدینوری. فأما ما علیه أصحابنا و المعول علیه ما رواه عنهما أحمد بن محمد بن عیسی، أخبرنا الشیخ الفاضل أبو عبد الله الحسین بن علی بن سفیان البزوفری فیما کتب إلی فی شعبان سنة اثنتین و خمسین و ثلاثمائة قال: حدثنا أبو علی الأشعری أحمد بن إدریس بن أحمد القمی قال: حدثنا أحمد بن محمد بن عیسی، عن الحسین بن سعید بکتبه الثلاثین کتابا. و أخبرنا أبو علی أحمد بن محمد بن یحیی العطار القمی قال: حدثنا أبی و عبد الله بن جعفر الحمیری و سعد بن عبدالله جمیعا، عن أحمد بن محمد بن عیسی"؛ رجال النجاشی، ص۵۷. ش۱۳۶ و ۱۳۷.

[13] من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۵۲۳؛ خلاصة الأقوال (رجال العلامة الحلی)، ص۲۸۱.

[14] "أحمد بن محمد بن یحیی، العطار القمی، روی عنه التلعکبری،... و سمع منه سنة ست و خمسین و ثلاثمائة، و له منه إجازة"؛ (رجال الطوسی، ص۴۱۰، ش۵۹۵۵).

[15] "قد یدخل فی أسانید بعض الأحادیث من لیس له ذکر فی کتب الجرح والتعدیل بمدح ولا قدح غیر أن أعاظم علمائنا المتقدمین قدس الله أرواحهم قد اعتنوا بشأنه وأکثروا الروایة عنه وأعیان مشایخنا المتأخرین طاب ثراهم قد حکموا بصحة روایات هو فی سندها والظاهر أن هذا القدر کاف فی حصول الظن بعدالته وذلک مثل أحمد بن محمد بن الحسن بن الولید فإن المذکور فی کتب الرجال توثیق أبیه وأما هو فغیر مذکور بجرح ولا تعدیل وهو من مشایخ المفید والواسطة بینه وبین أبیه والروایة عنه کثیرة ومثل أحمد بن محمد بن یحیی العطار فإن الصدوق یروی عنه کثیراً وهو من مشایخه والواسطة بینه وبین سعد بن عبدالله ومثل الحسین بن الحسن بن أبان...، فهؤلاء وأمثالهم من مشایخ الأصحاب لنا ظن بحسن حالهم وعدالتهم..." مشرق الشمسین، ص۲۷۶.

[16] "وسمع منه سنة ست وخمسین وثلاثمائة؛ طوسی، الرجال، ص۴۱۰، ش۵۹۵۵).

[17] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۳، ص۱۸۱-۱۸۹.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]