بحث:آیه صالح مؤمنین در علوم قرآنی

مقدمه

بر اساس برخی روایات شأن نزولی، پیامبر اکرم هر گاه نزد یکی از همسرانش به نام «زینب دخترجحش» می‌رفت، وی از آن حضرت با نوشیدنی‌ای که از عسل ساخته بود پذیرایی می‌کرد؛ گویا عایشه دختر ابوبکر، دیگر همسر پیامبر، از این رفتار زینب ناخرسند بود و از همین رو با همراه ساختن حفصه دختر عمر، دیگر همسر پیامبر با خود، توطئه کردند و قرار گذاشتند اگر پیامبر نزد هریک از آنان آمد از وی بپرسند «مَغافیر» (صمغی بدبو که از درخت عرفط می‌تراود) خورده است؟ آنان با عملی کردن این توطئه، پیامبر را وادار کردند سوگند یاد کند دیگر از آن عسل ننوشد؛ زیرا پیامبر بر بوی خوش اصرار داشت و مراقب بود از بدن و دهان مبارکشان بوی بد ساطع نشود؛ ولی پس از مدتی راز آن دو فاش و موجب ناراحتی شدید پیامبر شد. در پی آن، آیات ابتدای سوره تحریم نازل شدند. در این آیات از اینکه پیامبر چیزهای حلال خدا را بر خود حرام کرده بود، انتقاد شده است و چون پیامبر سوگند یاد کرده بود که از آن حلال خاص بهره‌مند نشود، خداوند راه گشودن سوگند را نیز به وی آموخت.

در ادامه، آیه ۴ این سوره خواهان توبه آن دو (عایشه و حفصه) به سبب گناه و انحرافی شده که در دل‌های آنان وجود داشت و آنان را تهدید کرده که اگر توبه نکنند و با یکدیگر ضد پیامبر همدست شوند، خداوند و جبرئیل و صالح مؤمنان و پس از آنان فرشتگان یاور و پشتیبان رسول خدا هستند: ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ ۖ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ ۚ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ * قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ ۚ وَاللَّهُ مَوْلَاكُمْ ۖ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ *... * إِن تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا ۖ وَإِن تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ ۖ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَٰلِكَ ظَهِيرٌ﴾. بخاری به نقل از عمربن خطاب مراد از ضمیر تثنیه در ﴿تَتُوبَا،قُلُوبُكُمَا،تَظَاهَرَا﴾ را عایشه و حفصه، از همسران پیامبر دانسته و این آیه را نکوهش آنان به شمار آورده است که این تأییدی بر شأن نزول یادشده است.

کیستی صالح المؤمنین

بسیاری از دانشمندان شیعه و سنی این آیه را فضیلتی برای علی دانسته و روایاتی از پیامبر نقل کرده‌اند که آن حضرت، علی را مصداق خاص «صالح المؤمنین» دانسته است.

محقق اردبیلی پس از نقل دیدگاه‌های گوناگون درباره مصداق آیه، می‌گوید بی‌شک علی صالح‌ترین مؤمنان است و طالبان فهم حقیقت درباره آن را به منابع سیره و اخبار شیعه و سنی ارجاع می‌دهد. برخی مفسران اهل سنت ضمن تعیین علی به عنوان مصداق آیه، صالح بودن را از مقامات انبیا دانسته و در تبیین دیدگاه خود گفته‌اند: خداوند در آیاتی از قرآن کریم پیامبران را از صالحان دانسته است: ﴿وَوَهَبْنَا لَهُۥٓ إِسْحَـٰقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةًۭ وَكُلًّۭا جَعَلْنَا صَـٰلِحِينَ﴾ از سویی پیامبر اکرم علی را نسبت به خود همچون هارون پیامبر دانسته است، از این رو علی در آیه ۴ سوره تحریم مانند پیامبران از صالحان شمرده شده است.