بحث:برهان صدیقین در قرآن

برهان صدیقین

برهان صدیقین در اصطلاح به برهانی اطلاق می‌‌شود که بدون واسطه انسان را به سوی حق‌تعالی رهنمون سازد و استدلال از ذات باری به خودباری باشد نه از آثار حق مثل برهان حدوث متکلمان که حدوث اثر ماده است و هکذا برهان ارسطو «برهان حرکت» یا برهان امکان که امکان هم از آثار وجود ممکن است بلکه روح و جوهر برهان صدیقین استدلال از مطلق وجود است به وجود مطلق.

برهان صدیقین یک برهان فلسفی و از ابتکارات فلاسفه اسلامی می‌باشد که بعدها وارد علم کلام نیز شد. حال این سؤال مطرح است که آیا فلاسفه این برهان را با تفکر و تأمل‌های فلسفی و ذهنی خویش ابتکار کرده‌اند یا اینکه روح و هسته آن را از نصوص دینی اقتباس نموده بعد به آن صبغه فلسفی و استدلالی بخشیدند؟ ظواهر عبارت‌های خود فلاسفه اعتراف و استشهاد آنان نشان می‌‌دهد که آنها این برهان را از نصوص دینی اصطیاد نمودند یا خواستند به نوعی برای برهان خود مؤید دینی بیان نمایند. با این توضیح اکنون به گزارش و تحلیل آیات دال بر برهان صدیقین می‌پردازیم. ﴿أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ﴾.

استدلال به این آیه شریفه بر معنای «شهید» مبتنی است که آیا به معنای اسم فاعل «شاهد» و «گواه» یا به معنای اسم مفعول «مشهود» است؟ اگر شهید به معنای مشهود باشد، معنای آیه چنین می‌شود که آیا کفایت نمی‌کند خداوند بر همه وجودها پیشاپیش وجود مشهود است؛ یعنی همه وجودها نخست وجود خداوند را با علم حضوری و شهودی و فطری خودشان درک کرده و می‌‌یابند. به دیگر سخن انسان با تأمل نخست در عالم وجود، حقیقت الهی را شناخته و آنگاه دیگر وجودها به واسطه‌ای عیان و معلوم می‌‌گردد. بر این نکته حدیث امام علی(ع) نیز دلالت می‌کند که فرمود: «مَا رَأَيْتُ شَيْئًا إِلَّا وَ رَأَيْتُ اللهَ قَبْلَهُ وَ بَعْدَهُ وَ مَعَهُ».

اما اگر معنای شهید شاهد باشد که به معنای عالم و ناظر است، در این صورت، ارتباط آیه با ماقبل خود منقطع می‌شود. ماقبل آیه در مقام نشان دادن نشانه الهی در آفاق هستی و جان انسان‌هاست تا اصل وجود خدا و یکتایی‌اش روشن شود. ﴿سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ﴾ خداوند بعد از این بخش در مقام تعلیل و تبیین بیشتر وجود خویش است و با تعجب این سؤال را مطرح می‌کند اینکه وجود خدا برای همه مشهود است، در خداشناسی کافی نیست؟ این معنا با تفسیر «شهید» به مشهود سازگار است، اما اگر شهید به معنای ناظر و شاهد باشد، معنای آیه چنین می‌شود که خداوند برای همه اشیاء عالم و ناظر است که آن با بخش قبلی آیه تناسب ندارد.

علامه حلی بخش اول آیه فوق را برهان «انّی» و بخش دومش را برهان صدیقین (استدلال از خدا به مخلوقات) وصف می‌کند: فَالمَرْتَبَةُ الأُولَى وَ هِيَ الاسْتِدْلَالُ بِآيَاتِ الآفَاقِ وَ الأَنْفُسِ عَلَيْهِ تَعَالَى مَرْتَبَةُ القَاصِرِينَ، وَ الثَّانِيَةُ وَ هِيَ الاسْتِدْلَالُ بِهِ عَلَى الكُلِّ مَرْتَبَةُ الصِّدِّيقِينَ.

برخی دیگر از متکلمان به آیه فوق تمسک جستند.

﴿هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾: این آیه شریفه همه وجود و هستی را اعم از مبدأ و منتها، ظاهر و باطن به وجود خداوند منحصر کرده است، دست‌کم وجودهای ظاهر و باطن را خداوند می‌داند و سایر وجودها در ظل و پرتو آن معنا پیدا می‌کند. برخی معاصران این آیه را به عنوان برهان صدیقین ذکر نموده‌اند و بعضی در تقریر آن نوشتند: ذات پاک او هستی بی‌انتها و مطلق است، یعنی غیر آمیخته با عدم و اگر ما درست به حقیقت بیندیشیم و آن را از آلودگی به عدم پاک سازیم به ذات پاک او می‌‌رسیم.

﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾: این آیه شریفه خداوند را نور آسمان‌ها و زمین (کنایه از اصل عالم امکان) توصیف می‌‌کند، علاوه بر اینکه نور یکی از اسماء خداوند است، مقصود از این اسم ویژگی وجودی نور است که دو خاصیت، یعنی «ظاهر بذاته» و «مُظهر لغیره» دارد. به این معنی که وجود خداوند روشن و آشکار و ظاهر است که این ظهور از ذات خود نشنت می‌گیرد، وجود الهی علاوه بر این، دیگر وجودهای امکانی را آشکار و ظاهر می‌کند، یعنی دیگر وجودها با ذات و نور الهی ظاهر و متلبس به جامه وجود می‌‌شوند، ﴿وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا﴾.

ممکن است این سؤال مطرح شود که انسان بیش از یافتن نور مطلق می‌‌تواند با استدلال، عقل، فطرت و نفس خویش خدا را بشناسد. در تحلیل این سؤال باید گفت وجود اله ی و نور آن در همه جا اعم از باطن و خارج انسان متشعشع است، انسان در این مرحله نیز نخست نور مطلق را دیده آنگاه به وجودهای امکانی پی می‌برد. ﴿أَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾. به هر سو رو کنید، خدا آنجاست.

آیه شریفه این نکته را بیان می‌دارد که هر جهت و مکان وجه الله، یعنی تجلی و ظهور الهی است، پس ما به هر چه نظری بیندازیم، نخست روی خدا (کنایه وجود متنزّل و تجلی الهی) را مشاهده می‌کنیم و در مرحله بعد از این طریق وجودهای ممکن را تصور و تصدیق می‌کنیم.

برخی معاصران به این آیه استشهاد نمودند، لکن در تبیین وجه استدلال گذرا رد شدند: ﴿قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾.

علامه طباطبایی در مطلع بحث خداشناسی کتاب قیّم خود به نام «شیعه در اسلام» ابتدا بحث را با تقریر و تبیین برهان صدیقین شروع می‌کند و می‌‌فرماید: هر یک از پدیده‌های واقعیت‌دار که در جهان می‌‌بینیم دیر یا زود واقعیت را از دست می‌دهد و نابود می‌شود، و از اینجا روشن می‌شود که جهان مشهود و اجزای آن خودشان عین واقعیت (که بطلان‌ناپذیر نیست)، نیستند بلکه به واقعیتی ثابت تکیه داده با آن واقعیت‌دار می‌شود....

علامه با اشاره به آیه و برهان فوق می‌‌نویسد: در کتاب خدا به این برهان اشاره کرده می‌فرماید: آیا می‌شود در خدا شک کرد خدایی که آسمان‌ها و زمین را به وجود آورده، عدم را شکافته و آسمان‌ها و زمین را پدیدار ساخته است. چنان‌که خود علامه یادآور شدند دلالت آیه شریفه بر برهان صدیقین نه صریح، بلکه در حدّ اشاره است که فهم آن به عالمان حکمت متعالیه اختصاص دارد.