بحث:جبر و اختیار در قرآن
جبر و اختیار در فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۱
منظور آن دسته از آیاتی است که ناظر به این مسئله پیچیده و بحث انگیز اعتقادی است که معرکه آرا شده و در قرآن آیات بسیاری ناظر به این مسئله از دو سوی مفسران اشاعره و معتزله مورد توجه قرار گرفته و در عین حال این موضوع مورد توجه این مدخل نیست و تنها به مباحثی از آیات اشاره دارد، که ناظر به اندیشه و حیات و شیوه تبلیغ پیامبر و حق اراده مردم و پرسشهایی است که از ایشان شده و در این باره در قرآن بازتاب یافته است.
- ﴿وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ﴾[۱]
- ﴿لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ﴾[۲]
- ﴿وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ﴾[۳]. پیامبر وکیل و نگهدارنده ایمان مردم نیست
- ﴿وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ﴾[۴]
- ﴿فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ﴾[۵] ﴿لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ﴾[۶]. پیامبر تنها تو یادآوری کننده هستی، تو چیره گر نیستی
- ﴿فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ﴾[۷]. پیامبر ارشاد و راهنمایی میکند، هر کس خواست ایمان میآورد و هر که نخواست، نمیآورد و اجبار نمیشود
- ﴿كَلَّا إِنَّهَا تَذْكِرَةٌ﴾[۸]﴿فَمَنْ شَاءَ ذَكَرَهُ﴾[۹] نزول قرآن برای اندرز دادن است تا هر که بخواهد
- ﴿إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ﴾[۱۰]کتاب الهی چیزی جز ذکر و یادآوری نیست:
- ﴿إِنَّ هَذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شَاءَ اتَّخَذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلًا﴾[۱۱]کتاب الهی تذکره و یادآوری است که هرکسی که میخواهد راه کمال به سوی خداوندرا انتخاب کند[۱۲].
جبر در فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۱
منظور آن دسته از آیاتی است که با تعبیرهای مختلف از اجبار و اکراه کردن دیگران پرهیز میدهد و معنای آن این نیست که پیامبر چنین کاری انجام میدهد، بلکه در مقام گوشزد و پیشگیری است.
- ﴿نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخَافُ وَعِيدِ﴾[۱۳]
- ﴿وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ﴾[۱۴]
- ﴿لَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ * إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِينَ﴾[۱۵]
- ﴿وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ﴾[۱۶]
نتیجه: در این آیات:
- هر گونه جبر و اجبار و اکراه بر ایمان از طرف پیامبر نفی گردیده است: ﴿أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ﴾[۱۷]
- شیوه دعوت و رفتار پیامبر براساس حکمت و اقناع و تذکر است و پیامبر از رفتار جباران به دور است: ﴿وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ﴾[۱۸] مشیت الهی در دعوت پیامبران چنین است که باب اختیار و انتخاب باز باشد و عدهای ایمان بیاورند و عدهای نیاورند و گفتگو و جدل همیشه میان آنان در اشکال و مراتب مختلف رخ بدهد[۱۹].
جبر
در طول تاریخ برخی خداباوران به عللی چون قدرت، علم، قضا و قدر الهی اختیار را از انسان سلب، و افعال انسان را به خدا نسبت داده و بدینسان به توجیه اعمال خود مثل شرک میپرداختهاند. ﴿سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ﴾[۲۰]. این آیه شریفه تصریح میکند مشرکان مکه و اطراف آن، شرک خود و پدرانشان را از طریق جبر، به خداوند نسبت میدادند و بر این اعتقاد بودند که شرک خواست الهی بود وگرنه خداوند، آنان را از شرک بازمیداشت.
﴿وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا﴾[۲۱]. مشرکان مکه در برابر منع و نهی پیامبر اسلام و سایر مسلمانان از انجام فحشا و گناه مانند طواف بر کعبه به صورت لخت، باز به مسئله جبر و امر الهی توسل میجستند[۲۲]. ﴿وَقَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ﴾[۲۳]. مشرکان از جمله کسانی که ملائکه را فرزند خداوند - نعوذ بالله – شمرده، آنان را شریک عبادت خدا قرار دادند، باز برای توجیه اعمال خود به مشیت الهی تمسک کردند.[۲۴]
پانویس
- ↑ «و اگر پروردگارت میخواست، تمام آن کسان که روی زمیناند همگی ایمان میآوردند؛ آیا تو مردم را ناگزیر میکنی که مؤمن باشند؟» سوره یونس، آیه ۹۹.
- ↑ «تو بر آنان چیره نیستی،» سوره غاشیه، آیه ۲۲.
- ↑ «و اگر خداوند میخواست شرک نمیورزیدند و ما تو را بر آنان نگهبان نگماردهایم و تو گمارده بر آنها نیستی» سوره انعام، آیه ۱۰۷.
- ↑ «ما به آنچه میگویند داناتریم و تو بر آنان چیره نیستی از این روی هر کس را که از وعده عذاب من میهراسد با قرآن پند بده!» سوره ق، آیه ۴۵.
- ↑ «پس پند بده که تنها تو پند دهندهای» سوره غاشیه، آیه ۲۱.
- ↑ «تو بر آنان چیره نیستی،» سوره غاشیه، آیه ۲۲.
- ↑ «و بگو که این (قرآن) راستین و از سوی پروردگار شماست، هر که خواهد ایمان آورد و هر که خواهد کفر پیشه کند، ما برای ستمگران آتشی آماده کردهایم که سراپردههایش آنان را فرا میگیرد و اگر فریادرسی خواهند با آبی چون گدازه فلز به فریادشان میرسند که (گرمای آن) چ» سوره کهف، آیه ۲۹.
- ↑ «نه چنین است؛ آن (قرآن) به راستی یادکردی است» سوره عبس، آیه ۱۱.
- ↑ «که هر کس خواهد از آن پند میگیرد» سوره مدثر، آیه ۵۵.
- ↑ «و تو از آنان برای این (رسالت خویش) پاداشی نمیخواهی؛ این (قرآن) جز یادکردی برای جهانیان نیست» سوره یوسف، آیه ۱۰۴.
- ↑ «بیگمان این یک پند است و هر که خواهد راهی به سوی پروردگارش در پیش گیرد» سوره مزمل، آیه ۱۹.
- ↑ سعیدیانفر و ایازی، فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم، ج۱، ص ۴۱۰.
- ↑ «ما به آنچه میگویند داناتریم و تو بر آنان چیره نیستی از این روی هر کس را که از وعده عذاب من میهراسد با قرآن پند بده!» سوره ق، آیه ۴۵.
- ↑ «و اگر پروردگارت میخواست، تمام آن کسان که روی زمیناند همگی ایمان میآوردند؛ آیا تو مردم را ناگزیر میکنی که مؤمن باشند؟» سوره یونس، آیه ۹۹.
- ↑ «مبادا خود را از اینکه (مشرکان) ایمان نمیآورند به هلاکت افکنی * اگر بخواهیم از آسمان بر آنان نشانه ای فرو میفرستیم تا فروتنانه بدان گردن نهند» سوره شعراء، آیه ۳.
- ↑ «و اگر خداوند میخواست شرک نمیورزیدند و ما تو را بر آنان نگهبان نگماردهایم و تو گمارده بر آنها نیستی» سوره انعام، آیه ۱۰۷.
- ↑ «و اگر پروردگارت میخواست، تمام آن کسان که روی زمیناند همگی ایمان میآوردند؛ آیا تو مردم را ناگزیر میکنی که مؤمن باشند؟» سوره یونس، آیه ۹۹.
- ↑ «ما به آنچه میگویند داناتریم و تو بر آنان چیره نیستی از این روی هر کس را که از وعده عذاب من میهراسد با قرآن پند بده!» سوره ق، آیه ۴۵.
- ↑ سعیدیانفر و ایازی، فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم، ج۱، ص ۴۰۹.
- ↑ «به زودی مشرکان خواهند گفت: اگر خداوند میخواست ما و پدرانمان شرک نمیورزیدیم و چیزی را حرام نمیدانستیم» سوره انعام، آیه ۱۴۸.
- ↑ «و چون کاری زشت کنند گویند: پدرانمان را بر همین کار یافتهایم و خداوند ما را به آن فرمان داده است» سوره اعراف، آیه ۲۸.
- ↑ ر.ک: سید محمدحسین طباطبایی، المیزان، ج۸، ص۷۲ و سایر تفسیرهای ذیل آیه.
- ↑ «و گفتند: اگر (خداوند) بخشنده میخواست ما آن (بت)ها را نمیپرستیدیم» سوره زخرف، آیه ۲۰.
- ↑ قدردان قراملکی، محمد حسن، قرآن و علم کلام، ص ۴۱۴