بحث:ولادت حضرت فاطمه در تاریخ اسلامی
میلاد فاطمه(ع)
در خبر صفار از امام باقر(ع) و خبر صدوق از امام صادق(ع) در خصال آمده بود که فاطمه آخرین فرزند رسول الله(ص) از خدیجه بوده است. همچنین در اقوال کلینی و طبرسی و ابن شهر آشوب و ابن اسحاق و ابن هشام و یعقوبی و طبری و مسعودی این مطلب آمده بود.
کلینی در اصول کافی بابی در مورد میلاد فاطمه(ع) گشوده است و قبل از آنکه وارد این باب شود با سند صحیحی از امام باقر(ع) نقل میکند: «فاطمه(ع) دختر محمد(ص) پنج سال بعد از مبعث به دنیا آمد و در حالی که هیجده سال و هفتاد و پنج روز از عمرش میگذشت، فوت کرد»[۱]. سپس وارد باب جدید شده و گفته است: «فاطمه(ع) در سال پنجم مبعث متولد شد و در حالی که هیجده سال و هفتاد و پنج روز از عمر شریفش میگذشت، فوت کرد. او بعد از پدرش تنها هفتاد و پنج روز زنده بود»[۲]. و همچنین در روضه کافی آمده است: فاطمه در سال پنجم بعثت متولد شد[۳]. ظاهرا در این خبر به آنچه که در اصول کافی به صورت صحیح نقل کرده است استناد میکند.
و این خبر - چنان که گذشت - دارای جمله «و قریش در آن هنگام مشغول بنای کعبه بودند» نمیباشد. امّا در خبری که إربلی در «کشف الغمة» از کتاب تاریخ موالید و وفیات اهل البیت تألیف ابن خشاب به صورت مرفوع از ابو جعفر محمد بن علی نقل کرده، آن حضرت فرموده است: «فاطمه پنج سال پس از ظهور نبوّت و در حالی که قریش مشغول بنای کعبه بودند، متولد شد و در حالی که هیجده سال و هفتاد و پنج روز از عمرش میگذشت، وفات کرد». سپس گفته است: «در روایت دیگری آمده است: «در حالی که هیجده سال و پانزده روز از عمر شریفش میگذشت، وفات کرد». و سپس گفته است: «و هشت سال از عمرش را با پدرش در مکه گذرانید»[۴].
به این ترتیب إربلی به صورت کریمانه از کنار خبر مرفوع ابن خشاب میگذرد، بدون آن متعرّض تناقضی شود که در آن وجود دارد. این خبر از سویی میگوید که فاطمه بعد از بعثت متولد شد و از سوی دیگر میگوید که قریش مشغول بنای کعبه بودند! و این دو قابل جمع نیستند؛ زیرا کعبه پنج سال قبل از بعثت تعمیر و بناگذاری شده است نه بعد از بعثت. الا این که بگوییم جمله «و قریش در حال بنای کعبه بودهاند» به وسیله راوی جعل و اضافه شده است وگرنه اصل خبر مردود است و به درد صاحبش میخورد.
شبیه همین خبر مرفوع که ابن خشاب از ابو جعفر امام باقر(ع) نقل کرده و در آن آمده است: «قریش مشغول بنای کعبه بودند».، خبر مسند دیگری وجود دارد که ابن حماد دولابی «حنفی» آن را در الذریة الطاهرة با سندی از یحیی بن شبل از ابو جعفر نقل میکند که فرمود: «روزی عباس بر علی بن ابی طالب و فاطمه دختر رسول الله(ص) داخل شد و دید که یکی از آنها از دیگری میپرسد: کدام یک از ما بزرگتر هستیم؟ عباس گفت: ای علی تو هفت سال قبل از بنای کعبه به وسیله قریش متولد شدی و دخترم در حالی که قریش مشغول بنای کعبه بودند، متولد شد. و رسول الله(ص) در آن هنگام سی و پنجساله بود و پنج سال به بعثت باقی مانده بود»[۵].
ظاهراً منظور از ابو جعفر، امام باقر(ع) میباشد چنان که در اخبار دیگری از او در کتابش به نام آن حضرت تصریح کرده است و از جمله در خبری که قبل از این آورده، گفته است که ابو جعفر محمد بن علی(ع) فرمود: «فاطمه نود و پنج شب پس از رحلت رسول اکرم(ص) در سال یازدهم درگذشت».
البته راوی خبر سابق، یعنی یحیی بن شبل را در کتابهای رجالی نیافتم. عجیب این است که إربلی دو خبر سابق و غیر آن را این گونه نقل کرده است: «و از کتاب الذریة الطاهرة تألیف دولابی نقل میکنم.».. و لکن او در ابتدای این خبر سند آن را حذف کرده و گفته است: «و گفته شده است.».. و اشارهای به این نکرده است که این خبر را از ابو جعفر امام باقر(ع) نقل میکند و شاید که او متوجه این مطلب نشده است[۶]. در هر حال این دو خبر از عامه نقل شده است و با آنچه که کلینی با سندی صحیح از امام باقر(ع) نقل کرده است، در تعارض میباشد.
اما طبری امامی در دلائل الامامه با سند خود از امام صادق(ع) نقل میکند که آن حضرت فرمود: «فاطمه(ع) در بیستم جمادی الآخرة چهل و پنجمین سال میلاد نبی اکرم(ص) به دنیا آمد و هشت سال در مکه اقامت کرد»[۷].
یعقوبی مینویسد: «و بعد از اسلام، عبد الله که به خاطر ولادت در اسلام طیب و طاهر نامیده میشد - و فاطمه به دنیا آمدند»[۸]. مسعودی هم مثل همین قول را گفته است[۹].
همچنین ابن عبد البر در الاستیعاب در شرح زندگانی خدیجه گفته است: طیب بعد از مبعث متولد شد و بعد از او ام کلثوم و سپس فاطمه به دنیا آمدند.
لکن شیخ مفید نوشته است: «میلاد حضرت فاطمه زهرا در سال دوم مبعث بوده است»[۱۰] و شاگردش شیخ طوسی هم از او پیروی کرده و در المصباح گفته است. «آن حضرت بنابر بعضی روایات در بیستم جمادی الآخرة سال دوم بعثت به دنیا آمد». سپس گفته است: «و در روایت دیگری آمده است که میلاد آن حضرت در سال پنجم بعثت بوده است». سپس گفته است: «عامه میگویند که میلاد آن حضرت پنج سال قبل از بعثت بوده است»[۱۱].
قدیمیترین نصّی که از عامّه در مورد این مطلب در دسترس ما میباشد، همان چیزی است که ابن حمّاد دولابی «حنفی» در کتابش الذریة الطاهرة آورده و اصفهانی (ت ۳۵۶ ه) آن را در مقاتل الطالبیین[۱۲] نقل کرده است و سبط ابن جوزی در تذکرة الخواص گفته است: «و امّا فاطمه(ع) به گفته علمای سیره در سال پنجم قبل از بعثت که قریش در حال بنای کعبه بودند از خدیجه متولد شد و او کوچکترین دختر رسول الله(ص) بود»[۱۳]. و محب طبری در ذخائر العقبی[۱۴] روایت ابن حمّاد دولابی از امام باقر(ع) از عباس را نقل کرده است. و زرندی حنفی در نظم درر السمطین[۱۵] و مغلطای در سیرهاش[۱۶] و دیار بکری در تاریخ الخمیس این مطلب را نقل کردهاند و او اضافه کرده است که بعضی گفتهاند که فاطمه هفت و بلکه دوازدهسال قبل از بعثت متولد شده است[۱۷].
اگر چه محبّ طبری و دیار بکری بعد از نقل همین حدیث، مطلبی را آوردهاند که دال بر این است که نطفه فاطمه از میوهای به وجود آمد که جبرئیل آن را از بهشت برای رسول الله(ص) آورده بود و مرعشی نجفی آن را در ملحقات احقاق الحق به نقل از این دو نفر و از میران الاعتدال[۱۸]، لسان المیزان، الروض الفائق، نزهة المجالس، مجمع الزوائد، کنز العمال و منتخب آن، محاضرة الأوائل، مقتل الحسین خوارزمی،تاریخ بغداد خطیب بغدادی، مفتاح النجاه، مستدرک الحاکم و تلخیص آن از ذهبی و أخبار الدول و مناقب ابن مغازلی، مناقب عبد الله شافعی، اللالی المصنوعه و اعراب ثلاثین سوره آورده است[۱۹].
از طریق خواص عامه از صحابه نبی اکرم(ص)، مرحوم صدوق با سندی از طاووس یمانی از ابن عباس از عائشه از نبی اکرم(ص) روایت کرده است[۲۰] و در عیون المعجزات از حارثة بن قدامه از سلمان از عمار از فاطمه(ع) روایت شده است[۲۱].
از طریق خاصه از ائمة(ص)، مرحوم صدوق در علل الشرائع از امام باقر(ع)[۲۲] و در معانی الاخبار از امام صادق(ع)[۲۳] و مرحوم قمی در تفسیرش[۲۴] و همچنین صدوق در الامالی و العیون از امام رضا(ع)[۲۵] این مطلب را نقل کردهاند.
تمام اینها دلالت میکند بر این که ولادت حضرت فاطمه(ع) بعد از بعثت بوده است و قبلا ذکر شد که قول مشهور این است که سنّ خدیجه به هنگام ازدواج چهل سال بوده است و نبی اکرم(ص) در آن هنگام بیست و پنج سال داشته است؛ بنابراین خدیجه پس از پنجاه و پنج سالگی فاطمه را به دنیا آورده است و این سن، سن یائسه زنان است. امّا زنان قرشی و کنانی و نبطی - چنان که در کتابهای فقهی نیز بدان اشاره شده - از این قاعده مستثنا هستند و خدیجه از زنان قرشی بوده است و لذا در سنّ بالا تا شصت سالگی نیز قابلیت حاملگی را داشته است[۲۶].[۲۷]
- ↑ اصول کافی، ج۱، ص۴۵۷.
- ↑ اصول کافی، ج۱، ص۴۵۸.
- ↑ روضه کافی، ص۲۸۱.
- ↑ کشف الغمة، ج۳، ص۷۵.
- ↑ الذریة الطاهرة، ص۱۵۲.
- ↑ کشف الغمة، ج۲، ص۱۲۸-۱۲۹.
- ↑ دلائل الامامة، ص۱۰.
- ↑ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۰.
- ↑ مروج الذهب، ص۲، ص۲۹۱.
- ↑ بحار الانوار، ج۴۳، ص۹ به نقل از اقبال به نقل از حدائق الریاض شیخ مفید، ج۳، ص۲۶۲.
- ↑ مصباح شیخ طوسی، ص۵۵۴.
- ↑ مقاتل الطالبیین، ص۳۰.
- ↑ تذکرة الخواص، ص۳۰۶.
- ↑ ذخائر العقبی، ص۵۳.
- ↑ نظم درر السمطین، ص۱۷۵.
- ↑ سیره مغلطای، ص۱۷.
- ↑ تاریخ الخمیس، ج۱، ص۲۷۷.
- ↑ میزان الاعتدال، ج۱، ص۳۸، ۲۵۳ و ج۲، ص۲۶، ۸۴، ۱۶۰، ۲۹۷ و ۳: ۵۴۰ و اگر چه در این قسمت اشاره کرده است به این که این حدیث جعلی است.
- ↑ احقاق الحق، ج۱۰، ۱-۱۰.
- ↑ علل الشرائع، ج۱، ص۲۱۸.
- ↑ عیون المعجزات چنان که در بحار آمده است، ج۴۳، ص۸.
- ↑ علل الشرائع، ج۱، ص۲۱۷.
- ↑ معانی الاخبار، ص۳۷۷.
- ↑ تفسیر قمی، چنان که در بحار آمده است، ج۴۳، ص۶.
- ↑ عیون اخبار الرضا(ع)، ج۱، ص۱۱۶ و در بحار (ج ۴۳، ص۴) از همین منبع و از امالی صدوق نقل شده است.
- ↑ اگر چه حامله شدن زنان در این سن به ندرت اتفاق میافتد، اما این به معنای محال بودن آن نیست و در تاریخ و حتی در عصر ما نمونههایی از آن دیده میشود. برای مثال روزنامه «اطلاعات» ایران در تاریخ ۲۰/۲/۱۳۵۱ ه.ش مینویسد: زنی به نام «سوسن» در اصفهان در ۶۶ سالگی صاحب فرزند شده است و این در حالی است که وی هشت فرزند دارد که بزرگترینشان پنجاهساله و کوچکترین آنها ۲۵ ساله است و در تاریخ ۲۸/۱۱/۱۳۵۱ نیز مینویسد: زنی علویه به نام «اکرم موسوی»، در ۶۶ سالگی، دارای فرزندانی دوقلو در بندر عباس شده است: این در حالی است که شوهرش ۷۴ سال سن دارد. چنانچه در: بانوی نمونه اسلام، ص۳۳ از آقای امینی نجفآبادی آمده است.
- ↑ یوسفی غروی، محمد هادی، تاریخ تحقیقی اسلام، ج۱، ص۲۸۹-۲۹۳.