بسطام بن مره

آشنایی اجمالی

بسطام بن مره^[۱]، که در برخی اسناد با لقب «فارسی»^[۲] از وی یاد شده است^[۳]، بر اساس قرائن رجالی در طبقه اصحاب امام رضا(ع) قرار می‌گیرد و در اوایل سده سوم هجری می‌زیسته است. همچنین آیت‌الله بروجردی وی را در طبقه هفتم راویان قرار داده است^[۴]. وی روایتی بی‌واسطه از امامان معصوم نقل نکرده، بلکه از محدثانی همچون اسحاق بن احسان، عبدالرحمان بن یزید فارسی، عبدالله بن بکر فارسی و عمرو بن ثابت^[۵] حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان معلی بن محمد بصری، علی بن محمد قاسانی و ابراهیم بن هاشم^[۶] می‌باشند.

نام وی در کتب رجالی متقدم شیعه تنها توسط نجاشی ذکر شده که بدون هیچ‌گونه جرح و تعدیلی، صرفاً او را صاحب کتاب معرفی کرده است^[۷]. از این رو، رجالیان پسین درباره توثیق یا تضعیف وی سکوت کرده‌اند و او از راویان مهمل شمرده می‌شود؛ چنان‌که ابن داوود حلی نام وی را در بخش اول کتاب خود که به راویان ممدوح و مهمل اختصاص دارد، آورده است^[۸]. درباره مذهب وی میان علما اختلاف است: علامه تستری با توجه به برخی اسناد^[۹] و کلام شیخ طوسی^[۱۰] در امامی بودن وی تردید کرده و او را مشکوک‌المذهب دانسته است^[۱۱]. در مقابل، با استناد به تصریح نجاشی بر اختصاص کتابش به راویان امامی^[۱۲] و همچنین مضامین روایات نقل‌شده از وی^[۱۳]، وی را از راویان امامی شمرده‌اند. افزون بر این، ابن حجر عسقلانی از عالمان اهل سنت نیز با ارجاع به نام وی در کتاب رجال شیخ طوسی^[۱۴] از او یاد کرده است^[۱۵]. گفتنی است نام او در اسناد آثاری چون الکافی، تفسیر القمی و کنز الدقائق^[۱۶] به چشم می‌خورد و در برخی اسناد^[۱۷] به صورت «بسطام بن صره» ثبت شده که به تصریح منابع، مصحف بسطام بن مره است^[۱۸]. کتابی از آثار اوست^[۱۹].^[۲۰]

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴

پانویس

↑ ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال النجاشی، ص۱۱۱، ش۲۸۲؛ الرجال (ابن داود)، ص۶۹، ش۲۳۸؛ منهج المقال، ج۳، ص۳۶، ش۷۶۱؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۷۵، ش۶۹۹؛ مجمع الرجال، ج۱، ص۲۶۰؛ جامع الرواة، ج۱، ص۱۲۰، ش۹۰۴؛ تنقیح المقال، ج۱۲، ص۲۰۷، ش۲۹۹۸؛ أعیان الشیعه، ج۳، ص۵۶۷؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۲۱۱، ش۱۷۰۸؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۲۴، ش۲۰۸۷؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۳۱۲، ش۱۰۹۳.
ب. منابع سنّی: لسان المیزان، ج۲، ص۱۵، ش۵۳.
↑ سمعانی درباره این لقب می‌نویسد: الفارِسی: بفتح الفاء بعدها الألف و الراء المکسورة و فی آخرها السین المهملة، هذا الإسم لعدة من المدن الکبیرة، و هی من الأقالیم المعروفة، أصلها و دار مملکتها شیراز، خرج منها جماعة کثیرة من العلماء فی کل فن من هذه البلاد. سمعانی، الأنساب، ج۱۰، ص۱۲۰، ش۲۹۶۵.
↑ ر.ک: المحاسن، ج۲، ص۴۰۴، (ح۱۰۴)، ص۵۱۰، (ح۶۷۷).
↑ ر.ک: الموسوعة الرجالیه (طبقات رجال الکافی)، ص۷۸.
↑ الکافی، ج۱، ص۲۱۷، (ح۱)، ج۶، ص۳۱۹، (ح۱)؛ المحاسن، ج۲، ص۵۱۰، ح۶۷۷؛ کمال الدین، ص۳۲۳، (ح۷).
↑ ر.ک: الکافی، ج۱، ص۲۱۷، ح۱؛ المحاسن، ج۲، ص۵۱۰، ح۶۷۷؛ کمال الدین، ص۳۲۳، ش۷.
↑ رجال النجاشی، ص۱۱۱، ش۲۸۲: بسطام بن مرة له کتاب أخبرنا محمد بن محمد، عن جعفر بن محمد، عن الحسین بن محمد بن عامر، عن المعلی بن محمد البصری، عن بسطام بن مرة بکتابه.
↑ ر.ک: ابن داود، الرجال، ص۷۰، ش۲۳۸.
↑ تهذیب الأحکام، ج۹، ص۴۰، ح۱۷۰: محمد بن یعقوب، عن الحسین بن محمد، عن معلی بن محمد، عن بسطام بن مرّة، عن إسحاق بن حسان، عن الهیثم بن واقد، عن علی بن الحسن العبدی، عن أبی هارون، عن أبی سعید الخدری قال:...
↑ تهذیب الأحکام، ج۹، ص۴۰: و الرجال الذین رووا هذا الخبر أکثرهم عامة.
↑ قاموس الرجال، ج۲، ص۳۱۲، ش۱۰۹۳: و الرواة قبله إلی معلّی بن محمد معلوم کونهم من الخاصة، و یبقی هو مشکوکا.
↑ قاموس الرجال، ج۱، ص۲۵: أما فهرست الشیخ و فهرست النجاشی و کتاب ابن الغضائری، فما تذکر غیر الشیعی إلا إذا کان عامی روی عنا أو صنف لنا، فتذکره مع التنبیه.
↑ کمال الدین، ص۳۲۳.
↑ چنان که گفته شد، نجاشی از راوی، یاد کرده ولی شیخ طوسی نه در الفهرست، و نه در الرجال از بسطام بن مرّه نام نبرده است.
↑ لسان المیزان، ج۲، ص۱۵، ش۵۳.
↑ «اَلْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بِسْطَامَ بْنِ مُرَّةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ حَسَّانَ عَنِ اَلْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ اَلْعَبْدِیِّ عَنْ سَعْدٍ اَلْإِسْکَافِ عَنِ اَلْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: مَا بَالُ أَقْوَامٍ غَیَّرُوا سُنَّةَ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ عَدَلُوا عَنْ وَصِیِّهِ لاَ یَتَخَوَّفُونَ أَنْ یَنْزِلَ بِهِمُ اَلْعَذَابُ ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ اَلْآیَةَ ﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ * جَهَنَّمَ﴾ ثُمَّ قَالَ نَحْنُ اَلنِّعْمَةُ اَلَّتِی أَنْعَمَ اَللَّهُ بِهَا عَلَی عِبَادِهِ وَ بِنَا یَفُوزُ مَنْ فَازَ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ» تفسیر کنز الدقائق، ج۷، ص۶۳ به گزارش از الکافی، ج۱، ص۲۱۷، ح۱.
« أخبرنا الحسین بن محمد، عن المعلی بن محمد، عن بسطام بن مرة، عن إسحاق بن حسان، عن الهیثم بن راقد، عن علی بن الحسین العبدی، عن سعد الإسکاف، عن أصبغ ابن نباتة أنه سئل أمیر المؤمنین(ع) عن قول الله - عز و جل -: ﴿أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ﴾ (که مرا و پدر و مادرت را سپاس بگزار سوره لقمان، آیه ۱۴.) قال: الوالدان اللذان أوجب الله لهما الشکر، هما اللذان ولدا العلم و ورثا الحکم [الحلم] و أمر الناس بطاعتهما». تفسیر القمی، ج۲، ص۱۴۸؛ نیز ر.ک: تفسیر القمی، ج۲، ص۴۱۷.
↑ مصحّف بسطام بن مرة است؛ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۴، ص۲۳۳ به گزارش از تفسیر القمی، ج۲، ص۴۱۷.
↑ ر.ک: رجال النجاشی، ص۱۱۱، ش۲۸۲.
↑ رجال النجاشی، ص۱۱۱، ش۲۸۲: بسطام بن مرة له کتاب أخبرنا محمد بن محمد، عن جعفر بن محمد، عن الحسین بن محمد بن عامر، عن المعلی بن محمد البصری، عن بسطام بن مرة بکتابه.
↑ جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۵۰۹-۵۱۵.

[1] ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال النجاشی، ص۱۱۱، ش۲۸۲؛ الرجال (ابن داود)، ص۶۹، ش۲۳۸؛ منهج المقال، ج۳، ص۳۶، ش۷۶۱؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۷۵، ش۶۹۹؛ مجمع الرجال، ج۱، ص۲۶۰؛ جامع الرواة، ج۱، ص۱۲۰، ش۹۰۴؛ تنقیح المقال، ج۱۲، ص۲۰۷، ش۲۹۹۸؛ أعیان الشیعه، ج۳، ص۵۶۷؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۲۱۱، ش۱۷۰۸؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۲۴، ش۲۰۸۷؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۳۱۲، ش۱۰۹۳.
ب. منابع سنّی: لسان المیزان، ج۲، ص۱۵، ش۵۳.

[2] سمعانی درباره این لقب می‌نویسد: الفارِسی: بفتح الفاء بعدها الألف و الراء المکسورة و فی آخرها السین المهملة، هذا الإسم لعدة من المدن الکبیرة، و هی من الأقالیم المعروفة، أصلها و دار مملکتها شیراز، خرج منها جماعة کثیرة من العلماء فی کل فن من هذه البلاد. سمعانی، الأنساب، ج۱۰، ص۱۲۰، ش۲۹۶۵.

[3] ر.ک: المحاسن، ج۲، ص۴۰۴، (ح۱۰۴)، ص۵۱۰، (ح۶۷۷).

[4] ر.ک: الموسوعة الرجالیه (طبقات رجال الکافی)، ص۷۸.

[5] الکافی، ج۱، ص۲۱۷، (ح۱)، ج۶، ص۳۱۹، (ح۱)؛ المحاسن، ج۲، ص۵۱۰، ح۶۷۷؛ کمال الدین، ص۳۲۳، (ح۷).

[6] ر.ک: الکافی، ج۱، ص۲۱۷، ح۱؛ المحاسن، ج۲، ص۵۱۰، ح۶۷۷؛ کمال الدین، ص۳۲۳، ش۷.

[7] رجال النجاشی، ص۱۱۱، ش۲۸۲: بسطام بن مرة له کتاب أخبرنا محمد بن محمد، عن جعفر بن محمد، عن الحسین بن محمد بن عامر، عن المعلی بن محمد البصری، عن بسطام بن مرة بکتابه.

[8] ر.ک: ابن داود، الرجال، ص۷۰، ش۲۳۸.

[9] تهذیب الأحکام، ج۹، ص۴۰، ح۱۷۰: محمد بن یعقوب، عن الحسین بن محمد، عن معلی بن محمد، عن بسطام بن مرّة، عن إسحاق بن حسان، عن الهیثم بن واقد، عن علی بن الحسن العبدی، عن أبی هارون، عن أبی سعید الخدری قال:...

[10] تهذیب الأحکام، ج۹، ص۴۰: و الرجال الذین رووا هذا الخبر أکثرهم عامة.

[11] قاموس الرجال، ج۲، ص۳۱۲، ش۱۰۹۳: و الرواة قبله إلی معلّی بن محمد معلوم کونهم من الخاصة، و یبقی هو مشکوکا.

[12] قاموس الرجال، ج۱، ص۲۵: أما فهرست الشیخ و فهرست النجاشی و کتاب ابن الغضائری، فما تذکر غیر الشیعی إلا إذا کان عامی روی عنا أو صنف لنا، فتذکره مع التنبیه.

[13] کمال الدین، ص۳۲۳.

[14] چنان که گفته شد، نجاشی از راوی، یاد کرده ولی شیخ طوسی نه در الفهرست، و نه در الرجال از بسطام بن مرّه نام نبرده است.

[15] لسان المیزان، ج۲، ص۱۵، ش۵۳.

[16] «اَلْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ بِسْطَامَ بْنِ مُرَّةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ حَسَّانَ عَنِ اَلْهَیْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ اَلْعَبْدِیِّ عَنْ سَعْدٍ اَلْإِسْکَافِ عَنِ اَلْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: مَا بَالُ أَقْوَامٍ غَیَّرُوا سُنَّةَ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ عَدَلُوا عَنْ وَصِیِّهِ لاَ یَتَخَوَّفُونَ أَنْ یَنْزِلَ بِهِمُ اَلْعَذَابُ ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ اَلْآیَةَ ﴿أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ * جَهَنَّمَ﴾ ثُمَّ قَالَ نَحْنُ اَلنِّعْمَةُ اَلَّتِی أَنْعَمَ اَللَّهُ بِهَا عَلَی عِبَادِهِ وَ بِنَا یَفُوزُ مَنْ فَازَ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ» تفسیر کنز الدقائق، ج۷، ص۶۳ به گزارش از الکافی، ج۱، ص۲۱۷، ح۱.
« أخبرنا الحسین بن محمد، عن المعلی بن محمد، عن بسطام بن مرة، عن إسحاق بن حسان، عن الهیثم بن راقد، عن علی بن الحسین العبدی، عن سعد الإسکاف، عن أصبغ ابن نباتة أنه سئل أمیر المؤمنین(ع) عن قول الله - عز و جل -: ﴿أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ﴾ (که مرا و پدر و مادرت را سپاس بگزار سوره لقمان، آیه ۱۴.) قال: الوالدان اللذان أوجب الله لهما الشکر، هما اللذان ولدا العلم و ورثا الحکم [الحلم] و أمر الناس بطاعتهما». تفسیر القمی، ج۲، ص۱۴۸؛ نیز ر.ک: تفسیر القمی، ج۲، ص۴۱۷.

[17] مصحّف بسطام بن مرة است؛ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۴، ص۲۳۳ به گزارش از تفسیر القمی، ج۲، ص۴۱۷.

[18] ر.ک: رجال النجاشی، ص۱۱۱، ش۲۸۲.

[19] رجال النجاشی، ص۱۱۱، ش۲۸۲: بسطام بن مرة له کتاب أخبرنا محمد بن محمد، عن جعفر بن محمد، عن الحسین بن محمد بن عامر، عن المعلی بن محمد البصری، عن بسطام بن مرة بکتابه.

[20] جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۵۰۹-۵۱۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]