توحید ذاتی در نهج البلاغه
این مدخل زیرشاخهٔ بحث توحید ذاتی است. توحید ذاتی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: توحید ذاتی در قرآن - توحید ذاتی در نهج البلاغه - توحید ذاتی در کلام اسلامی - توحید ذاتی در اخلاق اسلامی - توحید ذاتی در معارف و سیره علوی - توحید ذاتی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
توحید ذاتی به معنای نفی شریک، شبیه و جزء از ذات مقدس ربوبی است و در نگرش شیعی، کمترین رتبه شناخت، اعتراف است به اینکه خدایی جز او نیست، شبیه و مانند ندارد، قدیم و ثابت است و فاقد هیچ کمالی نیست[۱]. از این رو معانی دیگر توحید مانند توحید عددی، تجزیهپذیری و... پذیرفته نیست. امام علی(ع) در نفی دیدگاه توحید عددی میفرماید: «وَاحِدٌ لَا بِعَدَدٍ»[۲]؛ «یگانه است نه به شماره». یا در مورد دیگری میفرماید: «الْأَحَدِ بِلَا تَأْوِيلِ عَدَدٍ»[۳]؛ «یگانه است نه به معنای شماره».
واحد عددی که امام آن را از خداوند نفی میکند تکثر و تعددپذیر است. توضیح آنکه «واحد» معانی گوناگونی دارد و مشترک لفظی است. گاه «واحد» به معنای پایه کثرت و شمارش است؛ یعنی پس از گفتن «واحد» شنونده منتظر شمارش افراد مشابه و همسنخ آن است. خداوند مشابه و همسنخ خود ندارد و از این روی حقتعالی از متصف شدن به واحدی که پایه شمارش قرار گیرد، منزه است. امام علی(ع) در این عبارت خداوند را «یک» میداند اما نه واحدی که پس از آن عدد ۲ و ۳ بیاید، بلکه مدلول «أحد» یعنی در وجود خداوند تالی و ثانی نیست و به هیچ روی کثرت ذهنی و خارجی ندارد و تمام کمالات در آن یگانه موجود است. امام(ع) خدا را یگانهای میداند که تجزیهناپذیر است و هرگونه تجزیه و تقسیمی[۴] را از ذات مقدس او نفی میکند و میفرماید: «وَ لَا تَنَالُهُ التَّجْزِئَةُ وَ التَّبْعِيضُ»[۵]؛ «نه جزء جزءاش توان کرد و نه پاره پارهاش».
و در مورد دیگری میفرماید: «نه جزئی دارد که به آن وصفش کنند و نه جوارح دارد و نه اعضاء و عرض و نه توانند بدین وصفش کنند که بگویند غیر از دیگران است و بعض است»[۶]. اگر چه خداوند در نگاه علی(ع) یکتاست اما یکتایی او با بزرگی و عظمتش منافاتی ندارد، بلکه یکتایی است که سراسر وجود را در بر گرفته است. وی با جملهای زیبا، یکتایی همراه با عظمت خدا را چنین بیان میکند: «كُلُّ مُسَمًّى بِالْوَحْدَةِ غَيْرَهُ قَلِيلٌ»[۷]؛ «جز او هر چه را واحد نامند اندک است»[۸].
منابع
پانویس
- ↑ الکافی، ج۱، ص۱۱۵، باب أدنی المعرفة.
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه ۱۸۵.
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه ۱۵۲.
- ↑ تقسیم، اقسام مختلفی دارد: تقسیم خارجی نظیر تقسیم انسان به بدن و روح، تقسیم عقلی نظیر تقسیم انسان به حیوان و ناطق و تقسیم و همی مانند تقسیم انسان به دو نیمه، تمامی گونههای تقسیم از ذات الهی منتفی شمرده شده است. ر.ک: دانشنامه امام علی(ع)، ج۲، ص۵۰.
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه ۸۵.
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه ۱۷۹.
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه ۶۵.
- ↑ غلامعلی، احمد، شناختنامه نهج البلاغه، ص ۱۵۱.