حسن بن صالح بن حی

مقدمه

حسن بن صالح بن حی با کنیه ابوعبدالله و نسب همدانی، از راویان کوفی و از اصحاب امام باقر(ع)، امام صادق(ع) و امام کاظم(ع)^[۱] بود. وی در طبقه پنجم^[۲] یا هفتم^[۳] قرار دارد و دوران چهار امام را درک کرده است، اما در اسناد روایات تنها از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) روایت کرده است^[۴]. حسن بن صالح از محدثانی همچون ابان بن أبی عیاش، اسماعیل بن عبدالرحمن بن أبی کریمه اسدی، سلمة بن کهیل و سماک بن حرب^[۵] حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان حسن بن محبوب، فضل بن دکین و یحیی بن آدم می‌باشند^[۶].

درباره شخصیت حسن بن صالح، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون شیخ طوسی، علامه حلی و علامه مجلسی وی را به دلیل گرایش به مذهب زیدیه بتریه ضعیف و متروک دانسته‌اند^[۷]. در مقابل، بزرگانی چون یحیی بن معین و احمد بن حنبل بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند^[۸]. با این حال، برخی علما در روایات وی تفکیک قائل شده و بر این باورند که با وجود انحراف عقیدتی، به دلیل روایاتِ راویانی چون حسن بن محبوب از او، اصلِ کتاب وی قابل اعتماد است^[۹]. سید محسن امین نوشته است: وی عالمی فاضل، حافظ، متقن، فقیهی حجت و زاهدی متعبد بود که روایات صحیحی نقل کرده است^[۱۰]. طبق روایتی که درباره وی نقل شده، گویا حسن بن صالح به سبب اعتقاد به خروج با شمشیر بر ضد حاکمان ستمگر، تحت تعقیب خلیفه عباسی قرار گرفت و مخفی شد^[۱۱].

وی در حدود سال‌های ۱۶۷ تا ۱۶۹ درگذشت^[۱۲] و کتاب‌های «التوحید»، «إمامة ولد علی من فاطمة»، «الجامع فی الفقه» و یک «اصل» از آثار اوست^[۱۳].^[۱۴]

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶

پانویس

↑ رجال الطوسی، ص۱۳۰، ش۱۳۲۷: الحسن بن صالح بن حی الهمدانی الثوری الکوفی، صاحب المقالة، زیدی، إلیه تنسب (ینسب) الصالحیة منه؛
تهذیب الأحکام، ج۱، ص۳۲۵، ح۹۵۰: و أخبرنی الشیخ أیده الله، عن أحمد بن محمد، عن أبیه، عن أحمد بن إدریس، عن محمد بن أحمد بن یحیی، عن الحسن بن صالح بن محمد الهمدانی، عن عبدالصمد بن هارون رفع الحدیث قال: قال أبو عبدالله(ع): إذا أدخل المیت القبر إن کان رجلا یسل سلا و المرأة تؤخذ عرضا فإنه أستر.
رجال الطوسی، ص۱۸۰، ش۲۱۵۰: الحسن بن صالح بن حی، أبو عبدالله الثوری الهمدانی، أسند عنه.
رجال الطوسی، ص۳۳۵، ش۴۹۸۸: الحسن بن صالح.
↑ الموسوعة الرجالیه، ج۴، ص۱۰۳.
↑ تقریب التهذیب، ج۱، ص۲۰۵، ش۱۲۵۴.
↑ الکافی، ج۷، ص۲۶۰، ح۱؛ تهذیب الأحکام، ج۱۰، ص۱۴۸، (ح ۵۸۷) و ۲۷۸، (ح ۱۰۸۵)؛ تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۲۱، ح۳؛ شرح الأخبار، ج۳، ص۲۸۳، ح۱۱۹۵؛ الإرشاد، ج۲، ص۱۶۷.
↑ ر.ک: الکافی، ج۶، ص۱۲۵، ح۵؛ تاریخ بغداد، ج۳، ص۲۶۹، ش۱۳۱۸؛ إکمال الکمال، ج۷، ص۶۵؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۲۱، ص۴۱۰، ج۲۵، ص۲۵۶؛ ج۲۸، ص۱۹، ش۳۲۷۸؛ ج۳۷، ص۲۹۷، ش۴۳۶۰؛ ج۴۲، ص۱۸۳؛ ج۵۳، ص۷۱، ش۶۳۸۴؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۰، (ش ۱۴۲) و ۲۱۲، (ش ۲۵۰)؛ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۲۱۶، ش٢٠٣؛ الجرح و التعدیل، ج۳، ص۱۸، ش۶۸.
↑ ر.ک: إکمال الکمال، ج۷، ص۳۱۴؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۴، ص۱۹۵؛ ج۳۷، ص۲۹۷، ش۴۳۶۰؛ ج۴۳، ص۳۸۵؛ تاریخ بغداد، ج۳، ص۲۶۹، ش۱۳۱۸؛ ذیل تاریخ بغداد، ج۳، ص۲۰۱؛ تهذیب الکمال، ج۱، ص۳۷۵، (ش ۶۴) و ۴۸۷، (ش ۱۰۹)؛ ج۲، ص۴۷۸، ش۳۸۴، ج۳، ص۲۲۶، ش۵۰۳؛ الکامل، ج۲، ص۳۱۳، ش۴۴۸.
↑ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۴۰۸، ذیل ح۱۲۸۲؛ ابن داود، الرجال، ص۴۴۰، (ش ۱۱۸) و ۵۳۳؛ خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۲۱۵، ش۱۷؛
الوجیزة فی الرجال، ص۵۶، ش۴۹۳: [الحسن] بن صالح الثوری، ض؛
منهج المقال، ج۱، ص۱۲۳، ثم اعلم أنه عند خالی بل و جدی أیضاً علی ما هو ببالی أن کون الرجل ذا أصل من أسباب الحسن. و عندی فیه تأمل، لأن کثیرا من مصنفی أصحابنا و أصحاب الأصول ینتحلون المذاهب الفاسدة و إن کانت کتبهم معتمدة علی ما صرح به فی أول الفهرست، و أیضاً الحسن بن صالح بن حی بتری متروک العمل بما یختص بروایته علی ما صرح به فی التهذیب مع أنه صاحب الأصل.
↑ تاریخ ابن معین (الدوری)، ج۱، ص۱۹۷، ش۱۲۶۳؛ نیز ر.ک: الدوری، تاریخ ابن معین، ج۱، ص۳۲۵، ش۲۱۸۶؛ ضعفاء العقیلی، ج۱، ص۲۳۳، ش۲۷۸.
↑ روضة المتقین، ج۱۴، ص۳۵۱؛ الثقات الأخیار من رواة الأخبار، ص۱۰۴ و ۱۰۹.
↑ أعیان الشیعه، ج۵، ص۱۲۱.
↑ أعیان الشیعه، ج۵، ص۱۲۱.
↑ الطبقات الکبری، ج۶، ص۳۷۵: مات سنة سبع و ستین و مائة... و له یومئذ اثنتان أو ثلاث و ستون سنة.
سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷۰، ش۱۳۴: مات الحسن بن صالح سنة تسع و ستین و مئة. قلت: عاش تسعا و ستین سنة؛ تهذیب التهذیب، ج۲، ص۲۵۰؛ الأعلام، ج۲، ص۲۸۹.
↑ ابن ندیم، الفهرست، ص۲۵۳؛ طوسی، الفهرست، ص۱۲۸، ش۱۷۶: الحسن بن صالح بن حی، له أصل رویناه بالإسناد الأول (ابن أبی جید، عن ابن الولید، عن الصفار، عن أحمد ابن محمد بن عیسی) عن ابن محبوب، عن الحسن بن صالح بن حی.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶، ص۵۲۶-۵۵۱.

[1] رجال الطوسی، ص۱۳۰، ش۱۳۲۷: الحسن بن صالح بن حی الهمدانی الثوری الکوفی، صاحب المقالة، زیدی، إلیه تنسب (ینسب) الصالحیة منه؛
تهذیب الأحکام، ج۱، ص۳۲۵، ح۹۵۰: و أخبرنی الشیخ أیده الله، عن أحمد بن محمد، عن أبیه، عن أحمد بن إدریس، عن محمد بن أحمد بن یحیی، عن الحسن بن صالح بن محمد الهمدانی، عن عبدالصمد بن هارون رفع الحدیث قال: قال أبو عبدالله(ع): إذا أدخل المیت القبر إن کان رجلا یسل سلا و المرأة تؤخذ عرضا فإنه أستر.
رجال الطوسی، ص۱۸۰، ش۲۱۵۰: الحسن بن صالح بن حی، أبو عبدالله الثوری الهمدانی، أسند عنه.
رجال الطوسی، ص۳۳۵، ش۴۹۸۸: الحسن بن صالح.

[2] الموسوعة الرجالیه، ج۴، ص۱۰۳.

[3] تقریب التهذیب، ج۱، ص۲۰۵، ش۱۲۵۴.

[4] الکافی، ج۷، ص۲۶۰، ح۱؛ تهذیب الأحکام، ج۱۰، ص۱۴۸، (ح ۵۸۷) و ۲۷۸، (ح ۱۰۸۵)؛ تفسیر العیاشی، ج۲، ص۳۲۱، ح۳؛ شرح الأخبار، ج۳، ص۲۸۳، ح۱۱۹۵؛ الإرشاد، ج۲، ص۱۶۷.

[5] ر.ک: الکافی، ج۶، ص۱۲۵، ح۵؛ تاریخ بغداد، ج۳، ص۲۶۹، ش۱۳۱۸؛ إکمال الکمال، ج۷، ص۶۵؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۲۱، ص۴۱۰، ج۲۵، ص۲۵۶؛ ج۲۸، ص۱۹، ش۳۲۷۸؛ ج۳۷، ص۲۹۷، ش۴۳۶۰؛ ج۴۲، ص۱۸۳؛ ج۵۳، ص۷۱، ش۶۳۸۴؛ تهذیب الکمال، ج۲، ص۲۰، (ش ۱۴۲) و ۲۱۲، (ش ۲۵۰)؛ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۲۱۶، ش٢٠٣؛ الجرح و التعدیل، ج۳، ص۱۸، ش۶۸.

[6] ر.ک: إکمال الکمال، ج۷، ص۳۱۴؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۴، ص۱۹۵؛ ج۳۷، ص۲۹۷، ش۴۳۶۰؛ ج۴۳، ص۳۸۵؛ تاریخ بغداد، ج۳، ص۲۶۹، ش۱۳۱۸؛ ذیل تاریخ بغداد، ج۳، ص۲۰۱؛ تهذیب الکمال، ج۱، ص۳۷۵، (ش ۶۴) و ۴۸۷، (ش ۱۰۹)؛ ج۲، ص۴۷۸، ش۳۸۴، ج۳، ص۲۲۶، ش۵۰۳؛ الکامل، ج۲، ص۳۱۳، ش۴۴۸.

[7] تهذیب الأحکام، ج۱، ص۴۰۸، ذیل ح۱۲۸۲؛ ابن داود، الرجال، ص۴۴۰، (ش ۱۱۸) و ۵۳۳؛ خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۲۱۵، ش۱۷؛
الوجیزة فی الرجال، ص۵۶، ش۴۹۳: [الحسن] بن صالح الثوری، ض؛
منهج المقال، ج۱، ص۱۲۳، ثم اعلم أنه عند خالی بل و جدی أیضاً علی ما هو ببالی أن کون الرجل ذا أصل من أسباب الحسن. و عندی فیه تأمل، لأن کثیرا من مصنفی أصحابنا و أصحاب الأصول ینتحلون المذاهب الفاسدة و إن کانت کتبهم معتمدة علی ما صرح به فی أول الفهرست، و أیضاً الحسن بن صالح بن حی بتری متروک العمل بما یختص بروایته علی ما صرح به فی التهذیب مع أنه صاحب الأصل.

[8] تاریخ ابن معین (الدوری)، ج۱، ص۱۹۷، ش۱۲۶۳؛ نیز ر.ک: الدوری، تاریخ ابن معین، ج۱، ص۳۲۵، ش۲۱۸۶؛ ضعفاء العقیلی، ج۱، ص۲۳۳، ش۲۷۸.

[9] روضة المتقین، ج۱۴، ص۳۵۱؛ الثقات الأخیار من رواة الأخبار، ص۱۰۴ و ۱۰۹.

[10] أعیان الشیعه، ج۵، ص۱۲۱.

[11] أعیان الشیعه، ج۵، ص۱۲۱.

[12] الطبقات الکبری، ج۶، ص۳۷۵: مات سنة سبع و ستین و مائة... و له یومئذ اثنتان أو ثلاث و ستون سنة.
سیر أعلام النبلاء، ج۷، ص۳۷۰، ش۱۳۴: مات الحسن بن صالح سنة تسع و ستین و مئة. قلت: عاش تسعا و ستین سنة؛ تهذیب التهذیب، ج۲، ص۲۵۰؛ الأعلام، ج۲، ص۲۸۹.

[13] ابن ندیم، الفهرست، ص۲۵۳؛ طوسی، الفهرست، ص۱۲۸، ش۱۷۶: الحسن بن صالح بن حی، له أصل رویناه بالإسناد الأول (ابن أبی جید، عن ابن الولید، عن الصفار، عن أحمد ابن محمد بن عیسی) عن ابن محبوب، عن الحسن بن صالح بن حی.

[14] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶، ص۵۲۶-۵۵۱.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]