خطبه اول نهج البلاغه
مقدمه
خطبه اول که مهمترین مباحث آن درباره توحید و خداشناسی است بعد از جنگ صفین و در شرایطی که امام مردمان را برای نبردی دوباره با سپاه معاویه فرامیخواند، ایراد شده است. از اینرو زمان صدور آن باید بین سالهای ۳۸ – ۴۰ ق باشد. آنچه از منابع بهدست میآید، دلالت بر طولانی بودن این خطبه دارد و شریف رضی تنها بخشی از آن را در نهج البلاغه آورده است. بخشهایی از این خطبه در برخی منابع پیش از شریف رضی بهچشم میخورد. شیخ کلینی در اصول کافی، باب توحید، بخشی از آن را آورده است. ابن شعبه حرانی نیز در تحف العقول عن آل الرسول بخشی از این خطبه را ذکر کرده است.
موضوعهایی که در این خطبه به آنها پرداخته شده است، عبارتاند از:
- حمد خدا؛
- توحید؛
- بیان ذات و صفات الهی؛
- دینشناسی؛
- آفرینش جهان؛
- آفرینش آسمان؛
- آفرینش فرشتگان؛
- آفرینش انسان؛
- آفرینش آدم (ع)؛
- سجده فرشتگان بر آدم (ع)؛
- سرگذشت آدم (ع)؛
- نبوت عامه؛
- نحوه گزینش پیامبران الهی؛
- نبوت خاصه؛
- بعثت پیامبر اکرم؛
- دوران جاهلیت (پیش از بعثت پیامبر اکرم)؛
- قرآن کریم؛
- حج (فلسفه و آثار[۱].
خطبه در یک نگاه
این خطبه از مهمترین خطبههای نهج البلاغه است که در طلیعه این کتاب بزرگ واقع شده و از نشانههای بارز حسن انتخاب «مرحوم رضی» است. این خطبه شامل یک دوره جهانبینی اسلامی است که از صفات کمال و جمال خداوند و دقایق عجیبی در این زمینه شروع میشود، سپس به مسأله آفرینش جهان به طور کلی و بعد از آن آفرینش آسمانها و زمین و آن گاه آفرینش فرشتگان، سپس آفرینش آدم(ع) و داستان سجود فرشتگان و مخالفت ابلیس و هبوط آدم(ع) به زمین میپردازد.
در ادامه خطبه از بعثت پیامبران و فلسفه آن و سرانجام از بعثت پیامبر اسلام(ص) و عظمت قرآن مجید و اهمیّت سنّت پیامبر(ص) سخن میگوید و از میان دستورهای اسلامی و به اصطلاح فروع دین، روی مسأله حج به عنوان یک فریضه عظیم الهی و فلسفه و اسرار آن انگشت میگذارد، به طوری که توجّه دقیق به محتوای این خطبه میتواند یک بینش جامع و کلّی نسبت به مهمترین مسائل اسلامی به ما بدهد و بسیاری از مشکلات و پیچیدگیهایی را که در این مسائل وجود دارد، حل کند.
از یک نظر این خطبه به منزله فاتحة الکتاب در قرآن مجید است که فهرستی را از مجموعه مسائلی که در نهج البلاغه مطرح شده است به دست میدهد؛ چراکه محورهای اصلی مجموعه خطبهها و نامهها و کلمات قصار در این خطبه به گونه فشردهای آمده است[۲].
منابع
پانویس
- ↑ دینپرور، سید حسین، دانشنامه نهج البلاغه ج۱، ص ۳۳۵- ۳۳۶.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین ج۱، ص۷۷.