رافع بن مالک زرقی

آشنایی اجمالی

وی بنی‌عجلان از تیره عامر بن زریق از قبیله خزرج^[۱] بود؛ از این رو، وی را منسوب به برخی اجداد میانی نسبش با نسبت‌های متعددی معرفی کرده‌اند؛ چنان‌که نسبت او را غضبی هم گفته‌اند^[۲]. کنیه‌اش را ابومالک^[۳] و ابورفاعه^[۴] گفته‌اند. وی را از افراد «کامل» دانسته‌اند که در زمان جاهلیت به کسی گفته می‌شد که نوشتن، شنا و تیراندازی می‌دانست^[۵]. وی را در کنار معاذ بن عفراء از نخستین مسلمانان از انصار^[۶] یا از خزرج^[۷] دانسته‌اند که در مکه با رسول خدا(ص) ملاقات کرد و اسلام آورد و به مدینه بازگشت^[۸].

رافع در عقبه اول (سال دوازدهم بعثت) و دوم حضور داشت^[۹] از این رو با نسبت «عقبی» از او یاد کرده‌اند^[۱۰]. او یکی از نقیبان^[۱۱] از انصار بود^[۱۲] که در عقبه از سوی رسول خدا(ص) در شمار نقبای دوازده‌گانه قرار گرفت^[۱۳]. بنا بر نقلی از ابن اسحاق، وی به مکه هجرت کرد و در کنار رسول خدا(ص) بود و هنگامی که سوره «طه» نازل شد آن را نوشت و به مدینه آورد و بر بنی زریق خواند^[۱۴]. نیز گفته‌اند وی نخستین کسی بود که سوره یوسف را به مدینه آورد^[۱۵]. بر پایه خبری، مسجد «بنی‌زریق» نخستین مسجدی بود که در آن قرآن خوانده شد و این بدان سبب بود که وقتی رافع با رسول خدا(ص) در عقبه ملاقات کرد، آن حضرت آنچه را از قرآن در طول ده سال گذشته نازل شده بود، به او عطا کرد و او به مدینه بازگشت و اقوام خود را گرد آورد و در آنجا^[۱۶] برایشان قرآن خواند^[۱۷].

واقدی^[۱۸]، در شمار انصار شرکت‌کننده در سریه حمزة بن عبدالمطلب در سال اول از «رافع بن مالک» نام برده که اگرچه نسبت وی را نگفته است، اما به نظر می‌رسد همین رافع باشد. در رویداد مؤاخات رسول خدا(ص) میان رافع و سعید بن زید بن عمرو عدوی پیمان برادری بست^[۱۹]. برخی گفته‌اند رافع در بدر حضور نداشت^[۲۰]، اما برخی منابع به نقل از موسی بن عقبه، «رافع» را از شرکت‌کنندگان در بدر شمرده و گفته‌اند ابن اسحاق جزء شرکت‌کنندگان در بدر از وی یاد نکرده است^[۲۱] در حالی که شماری از منابع با توجه به اختلاف در طریق دریافت اخبار، به نقل از یونس بن بکیر از ابن اسحاق به شرکت رافع در بدر اشاره کرده‌اند^[۲۲] و به نقل از زیاد بن عبدالله بکائی از ابن اسحاق گفته‌اند وی در بدر شرکت نداشت و ابن حجر^[۲۳] نیز همین نظر را درست دانسته است؛ با این حال، با نسبت «بدری» از او یاد کرده‌اند^[۲۴].

وی را از کسانی دانسته‌اند که در هنگامه بالا گرفتن جنگ، در جنگیدن از خود پایداری به خرج می‌داد^[۲۵]. وی در احد شرکت کرد و به شهادت رسید^[۲۶]. همچنین گفته‌اند در مدینه درگذشت^[۲۷]. رافع نسلی فراوان داشت^[۲۸]. روایتی درباره عطسه کردن رافع در نماز جماعت با رسول خدا(ص) و گفتن ذکری پس از عطسه و پرسش رسول خدا(ص) از آن ذکر از رافع نقل شده است^[۲۹]، اما به نظر ابن حجر^[۳۰] انتساب این خبر به رافع اشتباه است، بلکه این خبر مربوط به «رفاعه بن رافع» است؛ چنان که شماری از منابع بدان اشاره کرده‌اند^[۳۱].^[۳۲]

جستارهای وابسته

خزرج (قبیله)
عامر بن زریق (قبیله)

منابع

خانجانی، قاسم، مقاله «رافع بن مالک زرقی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳

پانویس

↑ ابن کلبی، نسب معد والیمن الکبیر، ج۲، ص۹۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۶.
↑ ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الأنساب، ج۲، ص۳۸۴.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۶؛ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۳، ص۱۲۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴.
↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۴۳.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۷.
↑ ابن کلبی، نسب معد والیمن الکبیر، ج۲، ص۹۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۷؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۴۱.
↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۶۹.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۲۶۷.
↑ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۳، ص۱۲۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۴۳.
↑ طبرانی، المعجم الکبیر، ج۵، ص۱۷؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۴۱؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴.
↑ نقیب بنی زریق، ر.ک: ابن حبان، کتاب الثقات، ج۱، ص۱۱۱؛ بیهقی، دلائل النبوه، ج۲، ص۴۴۸.
↑ ابن کلبی، نسب معد والیمن الکبیر، ج۲، ص۹۵.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۷.
↑ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۴۳.
↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۷۰.
↑ احتمالا مکانی که بعدها در آنجا مسجد بنو زریق بنا شده است.
↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۷۰.
↑ واقدی، المغازی، ج۱، ص۹.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۷.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۷؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ج۱، ص۲۸۴؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۴۱.
↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۴۳.
↑ ر.ک: ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۴۴؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۶۹.
↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۳، ص۲۰۱.
↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۴۳.
↑ ابن حبان، مشاهیر علماء الأمصار، ص۴۶.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۷؛ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۳، ص۱۲۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴.
↑ ابن حبان، مشاهیر علماء الأمصار، ص۴۶.
↑ ابن کلبی، نسب معد والیمن الکبیر، ج۲، ص۹۵.
↑ حاکم نیشابوری، المستدرک، ج۳، ص۲۳۲.
↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۶۹.
↑ برای نمونه، ر.ک: طبرانی، المعجم الکبیر، ج۵، ص۴۱؛ ابن حزم، المحلی، ج۴، ص۱۶۴.
↑ خانجانی، قاسم، مقاله «رافع بن مالک زرقی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۳۰۲-۳۰۳.

[1] ابن کلبی، نسب معد والیمن الکبیر، ج۲، ص۹۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۶.

[2] ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الأنساب، ج۲، ص۳۸۴.

[3] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۶؛ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۳، ص۱۲۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴.

[4] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۴۳.

[5] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۷.

[6] ابن کلبی، نسب معد والیمن الکبیر، ج۲، ص۹۵؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۷؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۴۱.

[7] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۶۹.

[8] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۲۶۷.

[9] ابن حبان، کتاب الثقات، ج۳، ص۱۲۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۴۳.

[10] طبرانی، المعجم الکبیر، ج۵، ص۱۷؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۴۱؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴.

[11] نقیب بنی زریق، ر.ک: ابن حبان، کتاب الثقات، ج۱، ص۱۱۱؛ بیهقی، دلائل النبوه، ج۲، ص۴۴۸.

[12] ابن کلبی، نسب معد والیمن الکبیر، ج۲، ص۹۵.

[13] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۷.

[14] ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۴۳.

[15] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۷۰.

[16] احتمالا مکانی که بعدها در آنجا مسجد بنو زریق بنا شده است.

[17] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۷۰.

[18] واقدی، المغازی، ج۱، ص۹.

[19] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۷.

[20] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۷؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ج۱، ص۲۸۴؛ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۲، ص۱۰۴۱.

[21] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۴۳.

[22] ر.ک: ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۴۴؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۶۹.

[23] ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج۳، ص۲۰۱.

[24] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۲۴۳.

[25] ابن حبان، مشاهیر علماء الأمصار، ص۴۶.

[26] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۴۶۷؛ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۳، ص۱۲۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۶۴.

[27] ابن حبان، مشاهیر علماء الأمصار، ص۴۶.

[28] ابن کلبی، نسب معد والیمن الکبیر، ج۲، ص۹۵.

[29] حاکم نیشابوری، المستدرک، ج۳، ص۲۳۲.

[30] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۳۶۹.

[31] برای نمونه، ر.ک: طبرانی، المعجم الکبیر، ج۵، ص۴۱؛ ابن حزم، المحلی، ج۴، ص۱۶۴.

[32] خانجانی، قاسم، مقاله «رافع بن مالک زرقی»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۳۰۲-۳۰۳.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]