محمد بن احمد تمیمی در تاریخ اسلامی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث محمد بن احمد تمیمی است. محمد بن احمد تمیمی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: محمد بن احمد تمیمی در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
ابوالعرب محمد بن احمد تمیمی (م ۳۳۳) یکی از مورخان افریقیهای ناشناخته در شرق اسلامی - قرن چهارم هجری است که اثری بدیع در تاریخنگاری دوران اسلامی که خوشبختانه برجای مانده، پدید آورده است. کتاب پرارج وی کتاب المِحَن است. در ادبیات تاریخی، آثاری درباره کشتهشدگانی که ناجوانمردانه و ترورگونه به قتل رسیدهاند در اختیار داریم. نیز آثاری درباره مقتل اشخاص مختلف که نمونههای آن را میان تألیفات نویسندگان مختلف دوره تک نگاری مشاهده کردیم. در همین زمینه کتابهایی وجود دارد که مصایب و محنتهای شخصی خاص را فهرست کرده است. مانند کتاب محنة امیرالمؤمنین از ابن دأب (م ۱۷۱)، کتاب محنة احمد بن حنبل از صالح بن احمد بن حنبل (م ٢۶۵)، کتاب محن الرسول و ذکر إحن اعدائهم از محمد بن احمد صفوانی[۱]، اما کتاب تمیمی حاوی فهرستی از رجالی است که هرکدام به نوعی گرفتار مصایب و محنتها شده و بسیاری از آنها در ضمن این مصایب کشته شدهاند. با توجه به اینکه تألیف کتاب در نیمه نخست قرن چهارم است طبعاً اثری است کهن که میتواند اخبار بدیعی درباره اشخاص مهمی باشد که در آن روزگار نقشی تاریخی بر عهده داشتهاند. مقصود وی از محن، انواع و اقسام مصایبی است مانند زندان، تبعید، شکنجه، قتل و جز اینها که صحابه، تابعین، علما، فقها، امرا و خلفا گرفتار آن شدهاند. ابوالعرب تمیمی نویسنده کتاب المحن، از شاهزادگان افریقیهای است که روی به درس و علم آورده و در نهایت به منصب مفتی مذهب مالکی در آن دیار انتخاب شده است. وی از کسانی است که در زمان خویش با دولت فاطمی جدید التأسیس در افریقیه درگیر شد. او آثار متعددی در فقه و تاریخ و شرح حال علمای افریقیه نگاشته که چهارده عنوان است[۲].
وی در بیان محنت افراد بحث را با مقدمهای حدیثی درباره محنت و بلا آغاز کرده و پس از اشارتی به قتل عثمان، از ترور عمر و سپس - مجدداً - از عثمان سخن گفته و در ادامه نمونههای بعدی را بر اساس نظم و ترتیب تاریخی میآورد. شیوه وی استفاده از اسناد بوده و اخبار خویش را به صورت مسند نقل میکند، گرچه گاه برای شکل دادن به ترکیب یک خبر، چند روایت مشابه را درهم داخل میکند و اسامی راویان را در آغاز میآورد[۳]. در موردی کتاب داوود بن حصین که از موالی عثمان بوده درباره کشته شدگان روز حره یک جا از طریق واقدی نقل شده است[۴]. به هر روی، تقریبا در بیشتر نقلها میتوان به راحتی سند هر خبر را ملاحظه و از این زاویه آن را ارزیابی کرد. برخی از افرادی که خبر قتل یا محنت آنها در این کتاب آمده عبارتند از: عمر، عثمان، علی بن ابیطالب(ع)، طلحه و زبیر و عمار، محمد بن ابیبکر، برخی مقتولان جمل و غارتهای معاویه، خباب بن ارت، عمرو بن حمق، حسن بن علی(ع)، عمیر بن هانی و همدان مؤذن علی(ع)، کشته گان روز حره، (در این قسمت با تفصیل سخن گفته شده است)، عمر بن سعد، سلیمان بن صرد، مسیب بن نجبه، کشتهگان جنگ جماجم مانند ابن ابی لیلی، کمیل، سعید بن جبیر، نفس زکیه و... کتاب المحن به کوشش یحیی وهیب الجبوری در سال ١۴٠٣ توسط دار الغرب الاسلامی بیروت منتشر شده است.[۵]
منابع
پانویس
- ↑ نک: مقدمه کتاب المحن، ص۱۷.
- ↑ مقدمه کتاب المحن، ص۳۰.
- ↑ مقدمه کتاب المحن، ص١۵٩.
- ↑ مقدمه کتاب المحن، ص۱۷۳.
- ↑ جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، ص ۲۷۴.