سفر

سفر از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: سفر در قرآن - سفر در علوم قرآنی - سفر در معارف و سیره معصوم - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

در آیین اسلام به سفر، بسیار توجه و در قرآن و احادیث، فوائد بسیاری برای آن بیان شده است. در سیره نبوی (ص) نیز بر این امر تأکید شده است و مسلمانان به انجام سفر فراخوانده شده‌اند.

سفر در کلام نبوی (ص)

سفر در کلام پیامبر اکرم (ص) جایگاه خاصی دارد و سخنان و روایات نقل شده از ایشان نشان می‌دهد که آن حضرت یک سفر در راه خدا را بهتر از پنجاه حج و مسافران را مشمول لطف ویژه خداوند می‌‌دانست و می‌‌فرمود: "اگر مردم از رحمت خداوند به مسافر آگاه بودند، برای مسافرت می‌‌شتافتند؛ به درستی که خداوند با مسافر، مهربان است".

همچنین آن حضرت با توجه به تأثیر مثبت سفر در آسایش جسم و شادابی روح، آن را مایه سلامتی فرد دانسته، می‌‌فرمود: "مسافرت کنید تا تندرست بمانید". رسول خدا (ص) در حدیثی دیگر، سفر را باعث اندوختن تجربه دانسته و فرموده است: "مسافرت کنید که اگر ثروتی به دست نیاورید، لااقل اندیشه و تجربه می‌‌اندوزید".

آداب سفر

مقالهٔ اصلی: آداب سفر

برخی از آداب و سننی که برای مسافر بیان شده عبارت است از:

1. آداب پیش از سفر:
   1. پاکسازی اموال: از توصیه‌های رسول خدا(ص) به مسلمانان پیش از سفر این بود که به حساب‌رسی اموال خود و پاک‌سازی آن بپردازند.
   2. همراه داشتن توشه: از سنت‌های رسول خدا(ص) بر داشتن توشه کافی برای سفر است. خاتم انبیا(ص) مسلمانان را نیز به این عمل سفارش می‌‌کرد و می‌‌فرمود: "چون گروهی [از شما] به سفر بروند، توشه خویش را با خود بردارند؛ زیرا این کار سبب دلخوشی، دلگرمی و خوش خلقی آنان خواهد بود".
   3. دعا کردن: دعا از اعمال دیگری است که رسول خدا(ص) پیش از سفر به انجام آن مقید بود؛ به گونه‌ای که در منابع روایی، دعاهایی را از ایشان نقل کرده‌اند.
   4. بدرقه مسافر: از سنت‌های رسول خدا(ص) بدرقه مسافران بود و روایات بسیاری از بدرقه‌ها و دعاهای آن حضرت، هنگام وداع با مسافران نقل شده است.
   5. انتخاب همسفر: از دیگر امور سفر که پیامبر اکرم(ص) نیز بر آن به طور ویژه تأکید داشت، انتخاب همراه و همسفر مناسب برای سفر است.
2. در سفر:
   1. آغاز سفر: از سنت‌های پیامبر(ص) آغاز سفر در روز پنج‌شنبه بود. رسول اکرم(ص) هنگام سفر، صبح زود از منزل خارج می‌‌شد و مسلمانان را از اعتقاد به فال بد به‌ویژه پیش از سفر نهی می‌‌کرد. امیر قرار دادن یکی از همراهان هم از دیگر سفارش‌های رسول خدا(ص) به مسافران بود.
   2. خوش برخوردی و یاری کردن همراهان در سفر: بی‌تردید، مسافرت با سختی‌هایی همراه است که تحمل آن بدون استقامت و نیز همراهی همسفرانی شفیق و یکدل، طاقت‌فرسا خواهد بود. در روایتی از پیامبر خدا(ص) آمده است: "رنج‌ها همزاد سفرند و زمینه‌های عصبانیت و اوقات تلخی [به علت سختی‌های سفر] در آن بسیار است؛ بنابراین شش چیز نشان دهنده جوانمردی است: سه چیز در غیر سفر و سه چیز در مسافرت؛ در سفر، بخشیدن توشه [خود به همراهان] و خوش اخلاقی و شوخی کردن؛ البته آن شوخی کردنی که در آن معصیت خدا نباشد".
3. پس از سفر:
   1. پیامبر(ص) مسافرت را بخشی از عذاب (رنج) می‌‌دانست و می‌‌فرمود: "هر گاه فردی از شما سفرش را به پایان رساند، باید زودتر نزد خانواده‌اش باز گردد".
   2. استقبال از مسافر: از سنت‌های دیگر حضرت، درباره سفر، استقبال از مسافران بود.
   3. ولیمه دادن: پیامبر(ص) ولیمه دادن پس از سفر را از چهار موردی می‌‌دانست که دادن ولیمه در آنها لازم است.
   4. تهیه هدیه و سوغات سفر برای خانواده: همراه آوردن سوغاتی از مسافرت‌های دور یا نزدیک برای اهل خانه از تأکیدات رسول خدا(ص) برای مسافر بود.

دعای سفر

دعا انسان را متوجه به خدا و مبدأ غیبی می‌کند و به ایمان واقعی می‌رساند. دعاهایی که در سفر خوانده می‌شود بسیار است. این اذکار و ادعیه را حتی الأمکان بخوانید.

1. هرگاه خواستید بر مرکبی سوار شوید، ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ﴾ و «اللَّهُ أَكْبَرُ» بگوئید.
2. دعای «اللَّهُمَّ اجْعَلْ مَسِيرِي عَبَراً» و دعای «بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ‌» را در حال سفر بخوانید. روایات بسیاری رسیده که در حال سفر، آیه الکرسی و ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَا﴾ را زیاد بخوانید.
3. امام ششم(ع) فرمود: رسول خدا(ص) عادت داشت که در حال سفر، چون سرازیر می‌رفت، ﴿سُبْحَانَ اللَّهِ﴾ می‌گفت، و چون بر بلندی بالا می‌رفت «اللَّهُ أَكْبَرُ» می‌گفت. حذیقه بن منصور گوید: با امام ششم(ع) در راه مکه همسفر بودم، چون نماز می‌گذاشت می‌گفت: «اللَّهُمَّ خَلِّ سَبِيلَنَا وَ أَحْسِنْ تَسْيِيرَنَا وَ أَحْسِنْ عَافِيَتَنَا» و چون به بلندی بالا می‌رفت می‌گفت: «اللَّهُمَّ لَكَ الشَّرَفُ عَلَى كُلِّ شَرَفٍ».
4. چون منازل و قریه‌ها را مشاهده نمائید بگوئید: «اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَاءِ وَ مَا أَظَلَّتْ وَ رَبَّ الْأَرْضِ وَ مَا أَقَلَّتْ وَ رَبَّ الرِّيَاحِ وَ مَا ذَرَتْ وَ رَبَّ الْأَنْهَارِ وَ مَا جَرَتْ عَرِّفْنَا خَيْرَ هَذِهِ الْقَرْيَةِ وَ خَيْرَ أَهْلِهَا وَ أَعِذْنَا مِنْ شَرِّهَا وَ شَرِّ أَهْلِهَا إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ». رسول خدا(ص) در وصیت خود به علی(ع) فرمود: چون قصد شهری یا دهی کردی، وقتی در دیدرس تو آمد بگو: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَهَا وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّهَا اللَّهُمَّ حَبِّبْنَا إِلَى أَهْلِهَا وَ حَبِّبْ صَالِحِي أَهْلِهَا إِلَيْنَا». ناگفته نماند هر گاه به شهر مکه یا مدینه نزدیک شدی، دعاهای دیگری وارد شده که باید آنها را خواند و آنها در مقام خود خواهد آمد.
5. امام هفتم(ع) فرمود: هر که تنها به سفر می‌رود بگوید: «مَا شَاءَ اللَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ اللَّهُمَّ آنِسْ وَحْشَتِي وَ أَعِنِّي عَلَى وَحْدَتِي وَ أَدِّ غَيْبَتِي».
6. امام پنجم(ع) فرمود: اگر سفر دریا کردی، چون سوار کشتی شدی این آیه را بخوان: ﴿بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ﴾. و اگر دریا مضطرب و طوفانی شد به پهلوی راست تکیه بده و بگو: «بِسْمِ اللَّهِ اسْكُنْ بِسَكِينَةِ اللَّهِ و قِرْ بِوَقَارِ اللَّهِ وَ اهْدَأْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ».

منابع

1. موسوی بردکشکی، سید جواد و حسینی ایمنی، سید علی اکبر، فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم