حفصه بنت عبدالرحمن بن ابی‌بکر

آشنایی اجمالی

حفصه دختر عبدالرحمن بن ابی‌بکر بن ابی قحافة مادرش «قرینة الصغری بنت ابی‌امیة بن مغیرة بن عبدالله بن عمر بن مخزوم» بوده است. نام او را محمد بن سعد، سپس بلاذری و در پی آنان ابن‌ابی‌الحدید به نقل از ابوالحسن مدائنی در ردیف همسران امام مجتبی(ع) آورده‌اند و افزوده‌اند وی به سبب اتهام هواخواهی منذر بن زبیر نسبت به او از امام مطلقه شده است^[۱]. ابن‌فندق نیز نام «امةالله دختر محمد بن عبدالرحمن بن ابی‌بکر» را در این ردیف به عنوان مادر فاطمه بنت الحسن ثبت کرده^[۲]؛ ولی شیخ مفید مادر فاطمه بنت الحسن را ام‌ولد دانسته است^[۳].

این گزارش از چند جهت مورد نقد است:

با توجه به تشتت نقل درباره آن از یک سو و گواه نداشتن نقل مدائنی از سوی دیگر و تقدم نقل مفید در مقایسه با گزارش ابن‌فندق از جانب سوم نمی‌توان گفت دختر یا نوه عبدالرحمن بن ابی‌بکر همسر امام مجتبی(ع) بوده است.
مستند گزارش ابن‌سعد و بلاذری و ابن ابی‌الحدید مدائنی^[۴] است و نقل‌های مداننی (۱۳۵ق-) درباره همسران امام مجتبی(ع) مخدوش است؛ زیرا از یک سو او پس از ۸۵ سال از شهادت امام متولد شده و نمی‌توانسته این گزارش‌ها را مستقیم نقل کند و نقل‌های او گاهی بی‌سند است و گاهی نیز به ابن سیرین (۱۱۰ق) عثمانی می‌‌انجامد که مستند او نیز مشخص نیست، هرچند برخی گزارش‌های ابن‌سیرین از ابوهریره است و او نیز در همان ردیف جای دارد. از سوی دیگر مدائنی تحت تأثیر تفکر خاندان عبدالرحمن بن سمرة بن حبیب بن عبدشمس اموی جای داشت^[۵] که عبدالرحمن از والیان عثمان بن عفان و از دشمنان اهل‌بیت(ع) شمرده می‌‌شد^[۶]. از جانب سوم گزارش‌های مدائنی؛ حتی نزد برخی رجالیان اهل سنت نزدیک به عصر وی ضعیف دانسته شده و نام او در شمار راویان ضعیف ثبت شده است؛ برای مثال عجلی (۲۶۱ق) در این باره می‌‌نویسد: کسی را ندیدم که به نقل از او چیزی بنویسد و بر داده‌هایش اعتماد کند^[۷]. ابن‌عدی (۳۶۵ق) هم می‌گوید: وی در حدیث قوی نیست^[۸].
مدائنی در ردیف خبرسازان بر امام حسن(ع) در مورد تکثر ازدواج است^[۹] و گواه همسرسازی مدائنی برای امام مجتبی(ع) این نکته است که وی علاوه بر ذکر نام ام‌بشیر، به عنوان همسر آن حضرت نام‌های دیگری نیز با تعبیر «امرأة من بنات عمرو»، «امرأة من ثقیف» و «امرأة من کلب» به عنوان همسران امام نقل کرده^[۱۰]، بدون آنکه بیان کند این نام‌ها نام‌های متفاوت یک فرد است؛ درحالی‌که «امرأة من بنات عمرو»، همان ام‌بشیر دختر ابومسعود عقبة بن عمرو بوده که از بنات عمرو است. «امرأة من ثقیف» هم همان ام‌بشیر است^[۱۱]؛ چنان‌که «امرأة من کلب» نیز همان زینب یا سلمی دختر امرءالقیس از قبیله کلب است که قبلا آمد^[۱۲].

همین مدائنی فرد دیگری را با تعبیر «زنی از دختران علقمة بن زراره» به عنوان یکی از همسران امام حسن(ع) معرفی کرده^[۱۳] و در این نقل تنهاست و احدی آن را گزارش نکرده است و این گواه دیگر همسر‌سازی مدائنی برای آن حضرت است؛ چراکه علقمة بن زراره از سران قبیله دارِم تمیم بوده که سال‌ها پیش از ظهور اسلام در نزاع قبیله‌ای کشته شده بود^[۱۴] و امام مجتبی(ع) به لحاظ زمانی - که شانزده سال پس از ظهور اسلام متولد شد - نمی‌توانست با دختر وی ازدواج کند. وانگهی ام‌اسحاق دختر طلحة بن عبیدالله تیمی یکی از همسران امام مجتبی(ع) است که گاهی تمیمی خوانده شده و تمیم از قبیله بنی‌زراره است^[۱۵]. پس بر فرض صحت سخن مدائنی، باید گفت زنی از قبیله بنی‌زراره همان ام‌اسحاق دختر طلحة بن عبیدالله تیمی است، نه زنی دیگر. مدائنی یا از این موضوع خبر داشت یا نداشت. اگر خوش‌بینانه گفته شود از آن بی‌خبر بود، باید گفت با قرب زمانی که با آن دوره داشت می‌توانست به آسانی از آن آگاه شود.

با این پیشینه برای مداتنی آیا می‌‌توان به گزارش‌های بی‌پشتیبان او درباره آمار همسران امام مجتبی‌(ع) اعتماد کرد، آن هم در حاکمیت عباسیان که در سرکوب و تضعیف بنی حسن شهره بودند و این نقل‌های مدائنی در آن جهت شمرده می‌شد؟^[۱۶]

منابع

مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم

پانویس

↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، خامسة، ج۱، ص۳۰۵؛ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الأشراف، ج۳، ص۲۲؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، صص ۱۳ و ۲۶۳.
↑ ابن‌فندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۴۲.
↑ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰.
↑ علی بن عبدالله مدائنی مکنا به ابوالحسن در بصره به دنیا آمد و از موالیان سمرة بن حبیب اموی - که از اهل‌بیت(ع) منحرف بود - به شمار می‌‌آمد. وی سپس به مدائن رفت و سرانجام در بغداد در ۹۳ سالگی درگذشت. بیشتر روایات او سند ندارد (محمد بن احمد ذهبی، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، ج۵، ص۱۸۵)، با اینکه آثار فراوانی برای وی گزارش کرده‌اند که ابن‌ندیم ۲۳۹ اثر را از او دانسته است. او بدان جهت که بصری بوده، نباید از گرایش‌های عثمانی که در آن زمان در بصره رواج داشت، بی‌بهره باشد؛ از این‌رو وی راوی اخبار عوانة بن حکم است که به گفته یاقوت «عثمانی الهوی» بود. مدائنی از اندک مورخانی است که مورد اعتماد برخی منابع سنیان مانند بخاری، بلاذری، طبری و خطیب بغدادی به شمار آمده و این امر تردید ویژه‌ای را درباره او موجب گشت (ر.ک: باقر شریف قرشی، حیاة الامام الحسن بن علی، ج۲، ص۴۴۶؛ رسول جعفریان، سیره رسول خدا(ص)، ص۹۲-۹۴).
↑ ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج۴، ص۳۸۶.
↑ ابن‌اثیر، اسد الغابه، ج۳، ص۴۵۳، ش۳۳۱۵.
↑ احمد بن عبدالله عجلی، معرفة الثقات، ج۲، ص۳۹۵.
↑ عبدالله بن عدی جرجانی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۵، ص۲۱۳.
↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۶، صص ۱۲ و ۲۱.
↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۲۱.
↑ ر.ک: ذیل نام ام بشیر.
↑ ر.ک: ذیل نام زینب.
↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۲۰ (... وَ تَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ بَنَاتِ عَلْقَمَةَ بْنِ زُرَارَةَ).
↑ احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۱۲، ص۳۳-۳۴؛ عبدالکریم بن محمد سمعانی، الانساب، ج۱، ص۵۲.
↑ ابن حزم اندلسی، جمهرة انساب العرب، ص۹۴ (... تَمِيمِيَّةً مِنْ بَنِي زُرَارَةَ).
↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۱۵.

[1] ابن سعد، الطبقات الکبری، خامسة، ج۱، ص۳۰۵؛ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الأشراف، ج۳، ص۲۲؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، صص ۱۳ و ۲۶۳.

[2] ابن‌فندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۴۲.

[3] محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰.

[4] علی بن عبدالله مدائنی مکنا به ابوالحسن در بصره به دنیا آمد و از موالیان سمرة بن حبیب اموی - که از اهل‌بیت(ع) منحرف بود - به شمار می‌‌آمد. وی سپس به مدائن رفت و سرانجام در بغداد در ۹۳ سالگی درگذشت. بیشتر روایات او سند ندارد (محمد بن احمد ذهبی، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، ج۵، ص۱۸۵)، با اینکه آثار فراوانی برای وی گزارش کرده‌اند که ابن‌ندیم ۲۳۹ اثر را از او دانسته است. او بدان جهت که بصری بوده، نباید از گرایش‌های عثمانی که در آن زمان در بصره رواج داشت، بی‌بهره باشد؛ از این‌رو وی راوی اخبار عوانة بن حکم است که به گفته یاقوت «عثمانی الهوی» بود. مدائنی از اندک مورخانی است که مورد اعتماد برخی منابع سنیان مانند بخاری، بلاذری، طبری و خطیب بغدادی به شمار آمده و این امر تردید ویژه‌ای را درباره او موجب گشت (ر.ک: باقر شریف قرشی، حیاة الامام الحسن بن علی، ج۲، ص۴۴۶؛ رسول جعفریان، سیره رسول خدا(ص)، ص۹۲-۹۴).

[5] ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج۴، ص۳۸۶.

[6] ابن‌اثیر، اسد الغابه، ج۳، ص۴۵۳، ش۳۳۱۵.

[7] احمد بن عبدالله عجلی، معرفة الثقات، ج۲، ص۳۹۵.

[8] عبدالله بن عدی جرجانی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۵، ص۲۱۳.

[9] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۶، صص ۱۲ و ۲۱.

[10] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۲۱.

[11] ر.ک: ذیل نام ام بشیر.

[12] ر.ک: ذیل نام زینب.

[13] ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۲۰ (... وَ تَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ بَنَاتِ عَلْقَمَةَ بْنِ زُرَارَةَ).

[14] احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۱۲، ص۳۳-۳۴؛ عبدالکریم بن محمد سمعانی، الانساب، ج۱، ص۵۲.

[15] ابن حزم اندلسی، جمهرة انساب العرب، ص۹۴ (... تَمِيمِيَّةً مِنْ بَنِي زُرَارَةَ).

[16] مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۱۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]